៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩៦. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ សញ្ចរិត្តំ. តត្ថ បណ្ឌិតាតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា គតិមន្តា. ព្យត្តាតិ វេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតា, ឧបាយេន សមន្នាគតា ឧបាយញ្ញូ វិសារទា. មេធាវិនីតិ មេធាយ សមន្នាគតា, ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ ករោតិ. ទក្ខាតិ ឆេកា. អនលសាតិ ឧដ្ឋានវីរិយសម្បន្នា. ឆន្នាតិ អនុច្ឆវិកា.

កិស្មិំ វិយាតិ កិច្ឆំ វិយ កិលេសោ វិយ, ហិរិ វិយ អម្ហាកំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. កុមារិកាយ វត្តុន្តិ ‘‘ឥមំ តុម្ហេ គណ្ហថា’’តិ កុមារិកាយ ការណា វត្តុំ.

អាវាហាទីសុ អាវាហោតិ ទារកស្ស បរកុលតោ ទារិកាយ អាហរណំ. វិវាហោតិ អត្តនោ ទារិកាយ បរកុលបេសនំ. វារេយ្យន្តិ ‘‘ទេថ នោ ទារកស្ស ទារិក’’ន្តិ យាចនំ, ទិវសនក្ខត្តមុហុត្តបរិច្ឆេទករណំ វា.

២៩៧. បុរាណគណកិយាតិ ឯកស្ស គណកស្ស ភរិយាយ, សា តស្មិំ ជីវមានេ គណកីតិ បញ្ញាយិត្ថ, មតេ បន បុរាណគណកីតិ សង្ខំ គតា. តិរោគាមោតិ ពហិគាមោ, អញ្ញោ គាមោតិ អធិប្បាយោ. មនុស្សាតិ ឧទាយិស្ស ឥមំ សញ្ចរិត្តកម្មេ យុត្តបយុត្តភាវំ ជាននកមនុស្សា.

សុណិសភោគេនាតិ យេន ភោគេន សុណិសា ភុញ្ជិតព្ពា ហោតិ រន្ធាបនបចាបនបអវេសនាទិនា, តេន ភុញ្ជិំសុ. តតោ អបរេន ទាសិភោគេនាតិ មាសាតិក្កមេ យេន ភោគេន ទាសី ភុញ្ជិតព្ពា ហោតិ ខេត្តកម្មកចវរឆឌ្ឌនឧទកាហរណាទិនា, តេន ភុញ្ជិំសុ. ទុគ្គតាតិ ទលិទ្ទា, យត្ថ វា គតា ទុគ្គតា ហោតិ តាទិសំ កុលំ គតា. មាយ្យោ ឥមំ កុមារិកន្តិ មា អយ្យោ ឥមំ កុមារិកំ. អាហារូបហារោតិ អាហារោ ច ឧបហារោ ច គហណញ្ច ទានញ្ច, ន អម្ហេហិ កិញ្ចិ អាហដំ ន ឧបាហដំ តយា សទ្ធិំ កយវិក្កយោ វោហារោ អម្ហាកំ នត្ថីតិ ទីបេន្តិ. សមណេន ភវិតព្ពំ អព្យាវដេន, សមណោ អស្ស សុសមណោតិ សមណេន នាម ឦទិសេសុ កម្មេសុ អព្យាវដេន អព្យាបារេន ភវិតព្ពំ, ឯវំ ភវន្តោ ហិ សមណោ សុសមណោ អស្សាតិ, ឯវំ នំ អបសាទេត្វា ‘‘គច្ឆ ត្វំ ន មយំ តំ ជានាមា’’តិ អាហំសុ.

២៩៨. សជ្ជិតោតិ សព្ពូបករណសម្បន្នោ មណ្ឌិតបសាធិតោ វា.

៣០០. ធុត្តាតិ ឥត្ថិធុត្តា. បរិចារេន្តាតិ មនាបិយេសុ រូបាទីសុ ឥតោ ចិតោ ច សមន្តា ឥន្ទ្រិយានិ ចារេន្តា, កីឡន្តា អភិរមន្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. អព្ភុតមកំសូតិ យទិ ករិស្សតិ ត្វំ ឯត្តកំ ជិតោ, យទិ ន ករិស្សតិ អហំ ឯត្តកន្តិ បណមកំសុ. ភិក្ខូនំ បន អព្ភុតំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. យោ ករោតិ បរាជិតេន ទាតព្ពន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ.

កថញ្ហិ នាម អយ្យោ ឧទាយី តង្ខណិកន្តិ ឯត្ថ តង្ខណោតិ អចិរកាលោ វុច្ចតិ. តង្ខណិកន្តិ អចិរកាលាធិការិកំ.

៣០១. សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជេយ្យាតិ សញ្ចរណភាវំ សមាបជ្ជេយ្យ. យស្មា បន តំ សមាបជ្ជន្តេន កេនចិ បេសិតេន កត្ថចិ គន្តព្ពំ ហោតិ, បរតោ ច ‘‘ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិ’’ន្តិ អាទិវចនតោ ឥធ ឥត្ថិបុរិសា អធិប្បេតា, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥត្ថិយា វា បហិតោ បុរិសស្ស សន្តិកេ គច្ឆតិ, បុរិសេន វា បហិតោ ឥត្ថិយា សន្តិកេ គច្ឆតី’’តិ ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តំ. ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិំ បុរិសស្ស វា ឥត្ថិមតិន្តិ ឯត្ថ អារោចេយ្យាតិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ, តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘បុរិសស្ស មតិំ ឥត្ថិយា អារោចេតិ, ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេតី’’តិ វុត្តំ.

ឥទានិ យទត្ថំ តំ តេសំ មតិំ អធិប្បាយំ អជ្ឈាសយំ ឆន្ទំ រុចិំ អារោចេតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ជាយត្តនេ វា ជារត្តនេ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ជាយត្តនេតិ ជាយាភាវេ. ជារត្តនេតិ ជារភាវេ. បុរិសស្ស ហិ មតិំ ឥត្ថិយា អារោចេន្តោ ជាយត្តនេ អារោចេតិ, ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេន្តោ ជារត្តនេ អារោចេតិ; អបិច បុរិសស្សេវ មតិំ ឥត្ថិយា អារោចេន្តោ ជាយត្តនេ វា អារោចេតិ និពទ្ធភរិយាភាវេ, ជារត្តនេ វា មិច្ឆាចារភាវេ. យស្មា បនេតំ អារោចេន្តេន ‘‘ត្វំ កិរស្ស ជាយា ភវិស្សសី’’តិអាទិ វត្តព្ពំ ហោតិ, តស្មា តំ វត្តព្ពតាការំ ទស្សេតុំ ‘‘ជាយត្តនេ វាតិ ជាយា ភវិស្សសិ, ជារត្តនេ វាតិ ជារី ភវិស្សសី’’តិ អស្ស បទភាជនំ វុត្តំ. ឯតេនេវ ច ឧបាយេន ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចនេបិ បតិ ភវិស្សសិ, សាមិកោ ភវិស្សសិ, ជារោ ភវិស្សសីតិ វត្តព្ពតាការោ វេទិតព្ពោ.

អន្តមសោ តង្ខណិកាយបីតិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន យា អយំ តង្ខណេ មុហុត្តមត្តេ បដិសំវសិតព្ពតោ តង្ខណិកាតិ វុច្ចតិ, មុហុត្តិកាតិ អត្ថោ. តស្សាបិ ‘‘មុហុត្តិកា ភវិស្សសី’’តិ ឯវំ បុរិសមតិំ អារោចេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ. ឯតេនេវុបាយេន ‘‘មុហុត្តិកោ ភវិស្សសី’’តិ ឯវំ បុរិសស្ស ឥត្ថិមតិំ អារោចេន្តោបិ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

៣០៣. ឥទានិ ‘‘ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិ’’ន្តិ ឯត្ថ អធិប្បេតា ឥត្ថិយោ បភេទតោ ទស្សេត្វា តាសុ សញ្ចរិត្តវសេន អាបត្តិភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ទស ឥត្ថិយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មាតុរក្ខិតាតិ មាតរា រក្ខិតា. យថា បុរិសេន សំវាសំ ន កប្បេតិ, ឯវំ មាតរា រក្ខិតា, តេនស្ស បទភាជនេបិ វុត្តំ – ‘‘មាតា រក្ខតិ គោបេតិ ឥស្សរិយំ ការេតិ វសំ វត្តេតី’’តិ. តត្ថ រក្ខតីតិ កត្ថចិ គន្តុំ ន ទេតិ. គោបេតីតិ យថា អញ្ញេ ន បស្សន្តិ, ឯវំ គុត្តដ្ឋានេ ឋបេតិ. ឥស្សរិយំ ការេតីតិ សេរិវិហារមស្សា និសេធេន្តី អភិភវិត្វា បវត្តតិ. វសំ វត្តេតីតិ ‘‘ឥទំ ករោហិ, ឥទំ មា អកាសី’’តិ ឯវំ អត្តនោ វសំ តស្សា ឧបរិ វត្តេតិ. ឯតេនុបាយេន បិតុរក្ខិតាទយោបិ ញាតព្ពា. គោត្តំ វា ធម្មោ វា ន រក្ខតិ, សគោត្តេហិ បន សហធម្មិកេហិ ច ឯកំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតេហិ ឯកគណបរិយាបន្នេហិ ច រក្ខិតា ‘‘គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា តេសំ បទានំ ‘‘សគោត្តា រក្ខន្តី’’តិអាទិនា នយេន បទភាជនំ វុត្តំ.

សហ អារក្ខេនាតិ សារក្ខា. សហ បរិទណ្ឌេនាតិ សបរិទណ្ឌា. តាសំ និទ្ទេសា បាកដាវ. ឥមាសុ ទសសុ បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នមេវ បុរិសន្តរំ គច្ឆន្តីនំ មិច្ឆាចារោ ហោតិ, ន ឥតរាសំ.

ធនក្កីតាទីសុ អប្បេន វា ពហុនា វា ធនេន កីតា ធនក្កីតា. យស្មា បន សា ន កីតមត្តា ឯវ សំវាសត្ថាយ បន កីតត្តា ភរិយា, តស្មាស្ស និទ្ទេសេ ធនេន កិណិត្វា វាសេតីតិ វុត្តំ.

ឆន្ទេន អត្តនោ រុចិយា វសតីតិ ឆន្ទវាសិនី. យស្មា បន សា ន អត្តនោ ឆន្ទមត្តេនេវ ភរិយា ហោតិ បុរិសេន បន សម្បដិច្ឆិតត្តា, តស្មាស្ស និទ្ទេសេ ‘‘បិយោ បិយំ វាសេតី’’តិ វុត្តំ.

ភោគេន វសតីតិ ភោគវាសិនី. ឧទុក្ខលមុសលាទិឃរូបករណំ លភិត្វា ភរិយាភាវំ គច្ឆន្តិយា ជនបទិត្ថិយា ឯតំ អធិវចនំ.

បដេន វសតីតិ បដវាសិនី. និវាសនមត្តម្បិ បាវុរណមត្តម្បិ លភិត្វា ភរិយាភាវំ ឧបគច្ឆន្តិយា ទលិទ្ទិត្ថិយា ឯតំ អធិវចនំ.

ឱទបត្តកិនីតិ ឧភិន្នំ ឯកិស្សា ឧទកបាតិយា ហត្ថេ ឱតារេត្វា ‘‘ឥទំ ឧទកំ វិយ សំសដ្ឋា អភេជ្ជា ហោថា’’តិ វត្វា បរិគ្គហិតាយ វោហារនាមមេតំ, និទ្ទេសេបិស្ស ‘‘តាយ សហ ឧទកបត្តំ អាមសិត្វា តំ វាសេតី’’តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឱភដំ ឱរោបិតំ ចុម្ពដមស្សាតិ ឱភដចុម្ពដា, កដ្ឋហារិកាទីនំ អញ្ញតរា, យស្សា សីសតោ ចុម្ពដំ ឱរោបេត្វា ឃរេ វាសេតិ, តស្សា ឯតំ អធិវចនំ.

ទាសី ចាតិ អត្តនោយេវ ទាសី ច ហោតិ ភរិយា ច.

កម្មការី នាម គេហេ ភតិយា កម្មំ ករោតិ, តាយ សទ្ធិំ កោចិ ឃរាវាសំ កប្បេតិ អត្តនោ ភរិយាយ អនត្ថិកោ ហុត្វា. អយំ វុច្ចតិ ‘‘កម្មការី ច ភរិយា ចា’’តិ.

ធជេន អាហដា ធជាហដា, ឧស្សិតទ្ធជាយ សេនាយ គន្ត្វា បរវិសយំ វិលុម្បិត្វា អានីតាតិ វុត្តំ ហោតិ, តំ កោចិ ភរិយំ ករោតិ, អយំ ធជាហដា នាម. មុហុត្តិកា វុត្តនយាឯវ, ឯតាសំ ទសន្នម្បិ បុរិសន្តរគមនេ មិច្ឆាចារោ ហោតិ. បុរិសានំ បន វីសតិយាបិ ឯតាសុ មិច្ឆាចារោ ហោតិ, ភិក្ខុនោ ច សញ្ចរិត្តំ ហោតីតិ.

៣០៥. ឥទានិ បុរិសោ ភិក្ខុំ បហិណតីតិអាទីសុ បដិគ្គណ្ហាតីតិ សោ ភិក្ខុ តស្ស បុរិសស្ស ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ មាតុរក្ខិតំ ព្រូហិ, ហោហិ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា’’តិ ឯវំ វុត្តវចនំ ‘‘សាធុ ឧបាសកា’’តិ វា ‘‘ហោតូ’’តិ វា ‘‘អារោចេស្សាមី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន វចីភេទំ កត្វា វា សីសកម្បនាទីហិ វា សម្បដិច្ឆតិ. វីមំសតីតិ ឯវំ បដិគ្គណ្ហិត្វា តស្សា ឥត្ថិយា សន្តិកំ គន្ត្វា តំ សាសនំ អារោចេតិ. បច្ចាហរតីតិ តេន អារោចិតេ សា ឥត្ថី ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆតុ វា បដិក្ខិបតុ វា លជ្ជាយ វា តុណ្ហី ហោតុ, បុន អាគន្ត្វា តស្ស បុរិសស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេតិ.

ឯត្តាវតា ឥមាយ បដិគ្គហណារោចនបច្ចាហរណសង្ខាតាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ ហោតិ. សា បន តស្ស ភរិយា ហោតុ វា មា វា, អការណមេតំ. សចេ បន សោ មាតុរក្ខិតាយ សន្តិកំ បេសិតោ តំ អទិស្វា តស្សា មាតុយា តំ សាសនំ អារោចេតិ, ពហិទ្ធា វិមដ្ឋំ នាម ហោតិ, តស្មា វិសង្កេតន្តិ មហាបទុមត្ថេរោ អាហ. មហាសុមត្ថេរោ បន មាតា វា ហោតុ បិតា វា អន្តមសោ គេហទាសីបិ អញ្ញោ វាបិ យោ កោចិ តំ កិរិយំ សម្បាទេស្សតិ, តស្ស វុត្តេបិ វិមដ្ឋំ នាម ន ហោតិ, តិវង្គសម្បត្តិកាលេ អាបត្តិយេវ.

ននុ យថា ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិ វត្តុកាមោ វិរជ្ឈិត្វា ‘‘ធម្មំ បច្ចក្ខាមី’’តិ វទេយ្យ បច្ចក្ខាតាវស្ស សិក្ខា. យថា វា ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជាមី’’តិ វត្តុកាមោ វិរជ្ឈិត្វា ‘‘ទុតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជាមី’’តិ វទេយ្យ អាបន្នោវស្ស បារាជិកំ. ឯវំសម្បទមិទន្តិ អាហ. តំ បនេតំ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ, អន្តេវាសិំ វីមំសាបេត្វា អត្តនា បច្ចាហរតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ ឥមិនា សមេតិ, តស្មា សុភាសិតំ.

យថា ច ‘‘មាតុរក្ខិតំ ព្រូហី’’តិ វុត្តស្ស គន្ត្វា តស្សា អារោចេតុំ សមត្ថានំ មាតាទីនម្បិ វទតោ វិសង្កេតោ នត្ថិ, ឯវមេវ ‘‘ហោហិ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ហោហិ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ឆន្ទវាសិនី’’តិ ឯវំ បាឡិយំ វុត្តេសុ ឆន្ទវាសិនិអាទីសុ វចនេសុ អញ្ញតរវសេន វា អវុត្តេសុបិ ‘‘ហោហិ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ជាយា បជាបតិ បុត្តមាតា ឃរណី ឃរសាមិនី ភត្តរន្ធិកា សុស្សូសិកា បរិចារិកា’’តិឯវមាទីសុ សំវាសបរិទីបកេសុ វចនេសុ អញ្ញតរវសេន វា វទន្តស្សាបិ វិសង្កេតោ នត្ថិ តិវង្គសម្បត្តិយា អាបត្តិយេវ. ‘‘មាតុរក្ខិតំ ព្រូហី’’តិ បេសិតស្ស បន គន្ត្វា អញ្ញាសុ បិតុរក្ខិតាទីសុ អញ្ញតរំ វទន្តស្ស វិសង្កេតំ. ឯស នយោ ‘‘បិតុរក្ខិតំ ព្រូហី’’តិអាទីសុបិ.

កេវលញ្ហេត្ថ ឯកមូលកទុមូលកាទិវសេន ‘‘បុរិសស្ស មាតា ភិក្ខុំ បហិណតិ, មាតុរក្ខិតាយ មាតា ភិក្ខុំ បហិណតី’’តិ ឯវមាទីនំ មូលដ្ឋានញ្ច វសេន បេយ្យាលភេទោយេវ វិសេសោ. សោបិ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា បាឡិអនុសារេនេវ សក្កា ជានិតុន្តិ នាស្ស វិភាគំ ទស្សេតុំ អាទរំ ករិម្ហ.

៣៣៨. បដិគ្គណ្ហាតីតិអាទីសុ បន ទ្វីសុ ចតុក្កេសុ បឋមចតុក្កេ អាទិបទេន តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ, មជ្ឈេ ទ្វីហិ ទុវង្គសម្បត្តិយា ថុល្លច្ចយំ, អន្តេ ឯកេន ឯកង្គសម្បត្តិយា ទុក្កដំ. ទុតិយចតុក្កេ អាទិបទេន ទុវង្គសម្បត្តិយា ថុល្លច្ចយំ, មជ្ឈេ ទ្វីហិ ឯកង្គសម្បត្តិយា ទុក្កដំ, អន្តេ ឯកេន អង្គាភាវតោ អនាបត្តិ. តត្ថ បដិគ្គណ្ហាតីតិ អាណាបកស្ស សាសនំ បដិគ្គណ្ហាតិ. វីមំសតីតិ បហិតដ្ឋានំ គន្ត្វា តំ អារោចេតិ. បច្ចាហរតីតិ បុន អាគន្ត្វា មូលដ្ឋស្ស អារោចេតិ.

ន បច្ចាហរតីតិ អារោចេត្វា ឯត្តោវ បក្កមតិ. បដិគ្គណ្ហាតិ ន វីមំសតីតិ បុរិសេន ‘‘ឥត្ថន្នាមំ គន្ត្វា ព្រូហី’’តិ វុច្ចមានោ ‘‘សាធូ’’តិ តស្ស សាសនំ បដិគ្គណ្ហិត្វា តំ បមុស្សិត្វា វា អប្បមុស្សិត្វា វា អញ្ញេន ករណីយេន តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា កិញ្ចិទេវ កថំ កថេន្តោ និសីទតិ, ឯត្តាវតា ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ ន វីមំសតិ នាមា’’តិ វុច្ចតិ. អថ នំ សា ឥត្ថី សយមេវ វទតិ ‘‘តុម្ហាកំ កិរ ឧបដ្ឋាកោ មំ គេហេ កាតុកាមោ’’តិ ឯវំ វត្វា ច ‘‘អហំ តស្ស ភរិយា ភវិស្សាមី’’តិ វា ‘‘ន ភវិស្សាមី’’តិ វា វទតិ. សោ តស្សា វចនំ អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វា តុណ្ហីភូតោវ ឧដ្ឋាយាសនា តស្ស បុរិសស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេតិ, ឯត្តាវតា ‘‘ន វីមំសតិ បច្ចាហរតិ នាមា’’តិ វុច្ចតិ. ន វីមំសតិ ន បច្ចាហរតីតិ កេវលំ សាសនារោចនកាលេ បដិគ្គណ្ហាតិយេវ, ឥតរំ បន ទ្វយំ ន ករោតិ.

ន បដិគ្គណ្ហាតិ វីមំសតិ បច្ចាហរតីតិ កោចិ បុរិសោ ភិក្ខុស្ស ឋិតដ្ឋានេ វា និសិន្នដ្ឋានេ វា តថារូបិំ កថំ កថេតិ, ភិក្ខុ តេន អប្បហិតោបិ បហិតោ វិយ ហុត្វា ឥត្ថិយា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ហោហិ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា’’តិអាទិនា នយេន វីមំសិត្វា តស្សា រុចិំ វា អរុចិំ វា បុន អាគន្ត្វា ឥមស្ស អារោចេតិ. តេនេវ នយេន វីមំសិត្វា អបច្ចាហរន្តោ ‘‘ន បដិគ្គណ្ហាតិ វីមំសតិ ន បច្ចាហរតី’’តិ វុច្ចតិ. តេនេវ នយេន គតោ អវីមំសិត្វា តាយ សមុដ្ឋាបិតំ កថំ សុត្វា បឋមចតុក្កស្ស តតិយបទេ វុត្តនយេន អាគន្ត្វា ឥមស្ស អារោចេន្តោ ‘‘ន បដិគ្គណ្ហាតិ ន វីមំសតិ បច្ចាហរតី’’តិ វុច្ចតិ. ចតុត្ថបទំ បាកដមេវ.

សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អាណាបេតីតិអាទិនយា បាកដាយេវ. យថា បន សម្ពហុលាបិ ឯកវត្ថុម្ហិ អាបជ្ជន្តិ, ឯវំ ឯកស្សបិ សម្ពហុលវត្ថូសុ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា. កថំ? បុរិសោ ភិក្ខុំ អាណាបេតិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, អសុកស្មិំ នាម បាសាទេ សដ្ឋិមត្តា វា សត្តតិមត្តា វា ឥត្ថិយោ ឋិតា តា វទេហិ, ហោថ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយាយោ’’តិ. សោ សម្បដិច្ឆិត្វា តត្ថ គន្ត្វា អារោចេត្វា បុន តំ សាសនំ បច្ចាហរតិ. យត្តកា ឥត្ថិយោ តត្តកា អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារេបិ –

‘‘បទវីតិហារមត្តេន, វាចាយ ភណិតេន ច;

សព្ពានិ គរុកានិ សប្បដិកម្មានិ;

ចតុសដ្ឋិ អាបត្តិយោ អាបជ្ជេយ្យ ឯកតោ;

បញ្ហាមេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨០);

ឥមំ កិរ អត្ថវសំ បដិច្ច អយំ បញ្ហោ វុត្តោ. វចនសិលិដ្ឋតាយ ចេត្ថ ‘‘ចតុសដ្ឋិ អាបត្តិយោ’’តិ វុត្តំ. ឯវំ ករោន្តោ បន សតម្បិ សហស្សម្បិ អាបជ្ជតីតិ. យថា ច ឯកេន បេសិតស្ស ឯកស្ស សម្ពហុលាសុ ឥត្ថីសុ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ, ឯវំ ឯកោ បុរិសោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ឯកិស្សា សន្តិកំ បេសេតិ, សព្ពេសំ សង្ឃាទិសេសោ. ឯកោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ សម្ពហុលានំ ឥត្ថីនំ សន្តិកំ បេសេតិ, ឥត្ថិគណនាយ សង្ឃាទិសេសា. សម្ពហុលា បុរិសា ឯកំ ភិក្ខុំ ឯកិស្សា សន្តិកំ បេសេន្តិ, បុរិសគណនាយ សង្ឃាទិសេសា. សម្ពហុលា ឯកំ សម្ពហុលានំ ឥត្ថីនំ សន្តិកំ បេសេន្តិ, វត្ថុគណនាយ សង្ឃាទិសេសា. សម្ពហុលា សម្ពហុលេ ឯកិស្សា សន្តិកំ បេសេន្តិ, វត្ថុគណនាយ សង្ឃាទិសេសា. សម្ពហុលា បុរិសា សម្ពហុលេ ភិក្ខូ សម្ពហុលានំ ឥត្ថីនំ សន្តិកំ បេសេន្តិ, វត្ថុគណនាយ សង្ឃាទិសេសា. ឯស នយោ ‘‘ឯកា ឥត្ថី ឯកំ ភិក្ខុ’’ន្តិអាទីសុបិ. ឯត្ថ ច សភាគវិភាគតា នាម អប្បមាណំ, មាតាបិតុនម្បិ បញ្ចសហធម្មិកានម្បិ សញ្ចរិត្តកម្មំ ករោន្តស្ស អាបត្តិយេវ.

បុរិសោ ភិក្ខុំ អាណាបេតិ គច្ឆ ភន្តេតិ ចតុក្កំ អង្គវសេន អាបត្តិភេទ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តស្ស បច្ឆិមបទេ អន្តេវាសី វីមំសិត្វា ពហិទ្ធា បច្ចាហរតីតិ អាគន្ត្វា អាចរិយស្ស អនារោចេត្វា ឯត្តោវ គន្ត្វា តស្ស បុរិសស្ស អារោចេតិ. អាបត្តិ ឧភិន្នំ ថុល្លច្ចយស្សាតិ អាចរិយស្ស បដិគ្គហិតត្តា ច វីមំសាបិតត្តា ច ទ្វីហង្គេហិ ថុល្លច្ចយំ, អន្តេវាសិកស្ស វីមំសិតត្តា ច បច្ចាហដត្តា ច ទ្វីហង្គេហិ ថុល្លច្ចយំ. សេសំ បាកដមេវ.

៣៣៩. គច្ឆន្តោ សម្បាទេតីតិ បដិគ្គណ្ហាតិ ចេវ វីមំសតិ ច. អាគច្ឆន្តោ វិសំវាទេតីតិ ន បច្ចាហរតិ. គច្ឆន្តោ វិសំវាទេតីតិ ន បដិគ្គណ្ហាតិ. អាគច្ឆន្តោ សម្បាទេតីតិ វីមំសតិ ចេវ បច្ចាហរតិ ច. ឯវំ ឧភយត្ថ ទ្វីហង្គេហិ ថុល្លច្ចយំ. តតិយបទេ អាបត្តិ, ចតុត្ថេ អនាបត្តិ.

៣៤០. អនាបត្តិ សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា គិលានស្ស វា ករណីយេន គច្ឆតិ ឧម្មត្តកស្ស អាទិកម្មិកស្សាតិ ឯត្ថ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបោសថាគារំ វា កិញ្ចិ វា វិប្បកតំ ហោតិ. តត្ថ ការុកានំ ភត្តវេតនត្ថាយ ឧបាសកោ វា ឧបាសិកាយ សន្តិកំ ភិក្ខុំ បហិណេយ្យ, ឧំបាសិកា វា ឧបាសកស្ស, ឯវរូបេន សង្ឃស្ស ករណីយេន គច្ឆន្តស្ស អនាបត្តិ. ចេតិយកម្មេ កយិរមានេបិ ឯសេវ នយោ. គិលានស្ស ភេសជ្ជត្ថាយបិ ឧបាសកេន វា ឧបាសិកាយ សន្តិកំ ឧបាសិកាយ វា ឧបាសកស្ស សន្តិកំ បហិតស្ស គច្ឆតោ អនាបត្តិ. ឧម្មត្តកអាទិកម្មិកា វុត្តនយា ឯវ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ សិក្ខាបទំ ឆសមុដ្ឋានំ, សីសុក្ខិបនាទិនា កាយវិការេន សាសនំ គហេត្វា គន្ត្វា ហត្ថមុទ្ទាយ វីមំសិត្វា បុន អាគន្ត្វា ហត្ថមុទ្ទាយ ឯវ អារោចេន្តស្ស កាយតោ សមុដ្ឋាតិ. អាសនសាលាយ និសិន្នស្ស ‘‘ឥត្ថន្នាមា អាគមិស្សតិ, តស្សា ចិត្តំ ជានេយ្យាថា’’តិ កេនចិ វុត្តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តំ អាគតំ វត្វា តស្សា គតាយ បុន តស្មិំ បុរិសេ អាគតេ អារោចេន្តស្ស វាចតោ សមុដ្ឋាតិ. វាចាយ ‘‘សាធូ’’តិ សាសនំ គហេត្វា អញ្ញេន ករណីយេន តស្សា ឃរំ គន្ត្វា អញ្ញត្ថ វា គមនកាលេ តំ ទិស្វា វចីភេទេនេវ វីមំសិត្វា បុន អញ្ញេនេវ ករណីយេន តតោ អបក្កម្ម កទាចិទេវ តំ បុរិសំ ទិស្វា អារោចេន្តស្សាបិ វាចតោវ សមុដ្ឋាតិ. បណ្ណត្តិំ អជានន្តស្ស បន ខីណាសវស្សាបិ កាយវាចតោ សមុដ្ឋាតិ. កថំ? សចេ ហិស្ស មាតាបិតរោ កុជ្ឈិត្វា អលំវចនីយា ហោន្តិ, តញ្ច ភិក្ខុំ ឃរំ ឧបគតំ ថេរបិតា វទតិ ‘‘មាតា តេ តាត មំ មហល្លកំ ឆឌ្ឌេត្វា ញាតិកុលំ គតា, គច្ឆ តំ មំ ឧបដ្ឋាតុំ បេសេហី’’តិ. សោ ចេ គន្ត្វា តំ វត្វា បុន បិតុនោ តស្សា អាគមនំ វា អនាគមនំ វា អារោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ. ឥមានិ តីណិ អចិត្តកសមុដ្ឋានានិ.

បណ្ណត្តិំ បន ជានិត្វា ឯតេហេវ តីហិ នយេហិ សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតោ កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. ឥមានិ តីណិ បណ្ណត្តិជាននចិត្តេន សចិត្តកសមុដ្ឋានានិ. កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, កុសលាទិវសេន ចេត្ថ តីណិ ចិត្តានិ, សុខាទិវសេន តិស្សោ វេទនាតិ.

៣៤១. វិនីតវត្ថូសុ អាទិតោ វត្ថុបញ្ចកេ បដិគ្គហិតមត្តត្តា ទុក្កដំ.

កលហវត្ថុស្មិំ សម្មោទនីយំ អកាសីតិ តំ សញ្ញាបេត្វា បុន គេហគមនីយំ

អកាសិ. នាលំវចនីយាតិ ន បរិច្ចត្តាតិ អត្ថោ. យា ហិ យថា យថា យេសុ យេសុ ជនបទេសុ បរិច្ចត្តា បរិច្ចត្តាវ ហោតិ, ភរិយាភាវំ អតិក្កមតិ, អយំ ‘‘អលំវចនីយា’’តិ វុច្ចតិ. ឯសា បន ន អលំវចនីយា កេនចិទេវ ការណេន កលហំ កត្វា គតា, តេនេវេត្ថ ភគវា ‘‘អនាបត្តី’’តិ អាហ. យស្មា បន កាយសំសគ្គេ យក្ខិយា ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ, តស្មា ទុដ្ឋុល្លាទីសុបិ យក្ខិបេតិយោ ថុល្លច្ចយវត្ថុមេវាតិ វេទិតព្ពា. អដ្ឋកថាសុ បនេតំ ន វិចារិតំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.