៦. កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៤២. តេន សមយេនាតិ កុដិការសិក្ខាបទំ. តត្ថ អាឡវកាតិ អាឡវិរដ្ឋេ ជាតា ទារកា អាឡវកា នាម, តេ បព្ពជិតកាលេបិ ‘‘អាឡវកា’’ត្វេវ បញ្ញាយិំសុ. តេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អាឡវកា ភិក្ខូ’’តិ. សញ្ញាចិកាយោតិ សយំ យាចិត្វា គហិតូបករណាយោ. ការាបេន្តីតិ ករោន្តិបិ ការាបេន្តិបិ, តេ កិរ សាសនេ វិបស្សនាធុរញ្ច គន្ថធុរញ្ចាតិ ទ្វេបិ ធុរានិ ឆឌ្ឌេត្វា នវកម្មមេវ ធុរំ កត្វា បគ្គណ្ហិំសុ. អស្សាមិកាយោតិ អនិស្សរាយោ, ការេតា ទាយកេន វិរហិតាយោតិ អត្ថោ. អត្តុទ្ទេសិកាយោតិ អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស អត្តនោ អត្ថាយ អារទ្ធាយោតិ អត្ថោ. អប្បមាណិកាយោតិ ‘‘ឯត្តកេន និដ្ឋំ គច្ឆិស្សន្តី’’តិ ឯវំ អបរិច្ឆិន្នប្បមាណាយោ, វុទ្ធិប្បមាណាយោ វា មហន្តប្បមាណាយោតិ អត្ថោ.

យាចនា ឯវ ពហុលា ឯតេសំ មន្ទំ អញ្ញំ កម្មន្តិ យាចនពហុលា. ឯវំ វិញ្ញត្តិពហុលា វេទិតព្ពា. អត្ថតោ បនេត្ថ នានាករណំ នត្ថិ, អនេកក្ខត្តុំ ‘‘បុរិសំ ទេថ, បុរិសត្ថករំ ទេថា’’តិ យាចន្តានមេតំ អធិវចនំ. តត្ថ មូលច្ឆេជ្ជាយ បុរិសំ យាចិតុំ ន វដ្ដតិ, សហាយត្ថាយ កម្មករណត្ថាយ ‘‘បុរិសំ ទេថា’’តិ យាចិតុំ វដ្ដតិ. បុរិសត្ថករន្តិ បុរិសេន កាតព្ពំ ហត្ថកម្មំ វុច្ចតិ, តំ យាចិតុំ វដ្ដតិ. ហត្ថកម្មំ នាម កិញ្ចិ វត្ថុ ន ហោតិ, តស្មា ឋបេត្វា មិគលុទ្ទកមច្ឆពន្ធកាទីនំ សកកម្មំ អវសេសំ សព្ពំ កប្បិយំ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, អាគតត្ថ កេន កម្ម’’ន្តិ បុច្ឆិតេ វា អបុច្ឆិតេ វា យាចិតុំ វដ្ដតិ, វិញ្ញត្តិបច្ចយា ទោសោ នត្ថិ. តស្មា មិគលុទ្ទកាទយោ សកកម្មំ ន យាចិតព្ពា, ‘‘ហត្ថកម្មំ ទេថា’’តិ អនិយមេត្វាបិ ន យាចិតព្ពា; ឯវំ យាចិតា ហិ តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ភិក្ខូ ឧយ្យោជេត្វា មិគេបិ មារេត្វា អាហរេយ្យុំ. និយមេត្វា បន ‘‘វិហារេ កិញ្ចិ កត្តព្ពំ អត្ថិ, តត្ថ ហត្ថកម្មំ ទេថា’’តិ យាចិតព្ពា. ផាលនង្គលាទីនិ ឧបករណានិ គហេត្វា កសិតុំ វា វបិតុំ វា លាយិតុំ វា គច្ឆន្តំ សកិច្ចបសុតម្បិ កស្សកំ វា អញ្ញំ វា កិញ្ចិ ហត្ថកម្មំ យាចិតុំ វដ្ដតេវ. យោ បន វិឃាសាទោ វា អញ្ញោ វា កោចិ និក្កម្មោ និរត្ថកកថំ កថេន្តោ និទ្ទាយន្តោ វា វិហរតិ, ឯវរូបំ អយាចិត្វាបិ ‘‘ឯហិ រេ ឥទំ វា ឥទំ វា ករោហី’’តិ យទិច្ឆកំ ការាបេតុំ វដ្ដតិ.

ហត្ថកម្មស្ស បន សព្ពកប្បិយភាវទីបនត្ថំ ឥមំ នយំ កថេន្តិ. សចេ ហិ ភិក្ខុ បាសាទំ ការេតុកាមោ ហោតិ, ថម្ភត្ថាយ បាសាណកោដ្ដកានំ ឃរំ គន្ត្វា វត្តព្ពំ ‘‘ហត្ថកម្មំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ ឧបាសកា’’តិ. កិំ កាតព្ពំ, ភន្តេ,តិ? បាសាណត្ថម្ភា ឧទ្ធរិត្វា ទាតព្ពាតិ. សចេ តេ ឧទ្ធរិត្វា វា ទេន្តិ, ឧទ្ធរិត្វា និក្ខិត្តេ អត្តនោ ថម្ភេ វា ទេន្តិ, វដ្ដតិ. អថាបិ វទន្តិ – ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, ហត្ថកម្មំ កាតុំ ខណោ នត្ថិ, អញ្ញំ ឧទ្ធរាបេថ, តស្ស មូលំ ទស្សាមា’’តិ ឧទ្ធរាបេត្វា ‘‘បាសាណត្ថម្ភេ ឧទ្ធដមនុស្សានំ មូលំ ទេថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯតេនេវុបាយេន បាសាទទារូនំ អត្ថាយ វឌ្ឍកីនំ សន្តិកំ ឥដ្ឋកត្ថាយ ឥដ្ឋកវឌ្ឍកីនំ ឆទនត្ថាយ គេហច្ឆាទកានំ ចិត្តកម្មត្ថាយ ចិត្តការានន្តិ យេន យេន អត្ថោ ហោតិ, តស្ស តស្ស អត្ថាយ តេសំ តេសំ សិប្បការកានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ហត្ថកម្មំ យាចិតុំ វដ្ដតិ. ហត្ថកម្មយាចនវសេន ច មូលច្ឆេជ្ជាយ វា ភត្តវេតនានុប្បទានេន វា លទ្ធម្បិ សព្ពំ គហេតុំ វដ្ដតិ. អរញ្ញតោ អាហរាបេន្តេន ច សព្ពំ អនជ្ឈាវុត្ថកំ អាហរាបេតព្ពំ.

ន កេវលញ្ច បាសាទំ ការេតុកាមេន មញ្ចបីឋបត្តបរិស្សាវនធមករកចីវរាទីនិ ការាបេតុកាមេនាបិ ទារុលោហសុត្តាទីនិ លភិត្វា តេ តេ សិប្បការកេ ឧបសង្កមិត្វា វុត្តនយេនេវ ហត្ថកម្មំ យាចិតព្ពំ. ហត្ថកម្មយាចនវសេន ច មូលច្ឆេជ្ជាយ វា ភត្តវេតនានុប្បទានេន វា លទ្ធម្បិ សព្ពំ គហេតព្ពំ. សចេ បន កាតុំ ន ឥច្ឆន្តិ, ភត្តវេតនំ បច្ចាសីសន្តិ, អកប្បិយកហាបណាទិ ន ទាតព្ពំ. ភិក្ខាចារវត្តេន តណ្ឌុលាទីនិ បរិយេសិត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ.

ហត្ថកម្មវសេន បត្តំ ការេត្វា តថេវ បាចេត្វា នវបក្កស្ស បត្តស្ស បុញ្ឆនតេលត្ថាយ អន្តោគាមំ បវិដ្ឋេន ‘‘ភិក្ខាយ អាគតោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា យាគុយា វា ភត្តេ វា អានីតេ ហត្ថេន បត្តោ បិធាតព្ពោ. សចេ ឧបាសិកា ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆតិ, ‘‘នវបក្កោ បត្តោ បុញ្ឆនតេលេន អត្ថោ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ សា ‘‘ទេហិ, ភន្តេ’’តិ បត្តំ គហេត្វា តេលេន បុញ្ឆិត្វា យាគុយា វា ភត្តស្ស វា បូរេត្វា ទេតិ, វិញ្ញត្តិ នាម ន ហោតិ, គហេតុំ វដ្ដតីតិ.

ភិក្ខូ បគេវ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា អាសនសាលំ គន្ត្វា អាសនំ អបស្សន្តា តិដ្ឋន្តិ. តត្រ ចេ ឧបាសកា ភិក្ខូ ឋិតេ ទិស្វា សយមេវ អាសនានិ អាហរាបេន្តិ, និសីទិត្វា គច្ឆន្តេហិ អាបុច្ឆិត្វា គន្តព្ពំ. អនាបុច្ឆា គតានម្បិ នដ្ឋំ គីវា ន ហោតិ, អាបុច្ឆិត្វា គមនំ បន វត្តំ. សចេ ភិក្ខូហិ ‘‘អាសនានិ អាហរថា’’តិ វុត្តេហិ អាហដានិ ហោន្តិ, អាបុច្ឆិត្វាវ គន្តព្ពំ. អនាបុច្ឆា គតានំ វត្តភេទោ ច នដ្ឋញ្ច គីវាតិ. អត្ថរណកោជវាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

មក្ខិកាយោ ពហុកា ហោន្តិ, ‘‘មក្ខិកាពីជនិំ អាហរថា’’តិ វត្តព្ពំ. បុចិមន្ទសាខាទីនិ អាហរន្តិ, កប្បិយំ ការាបេត្វា បដិគ្គហេតព្ពានិ. អាសនសាលាយ ឧទកភាជនំ រិត្តំ ហោតិ, ‘‘ធមករណំ គណ្ហា’’តិ ន វត្តព្ពំ. ធមករកញ្ហិ រិត្តភាជនេ បក្ខិបន្តោ ភិន្ទេយ្យ ‘‘នទិំ វា តឡាកំ វា គន្ត្វា បន ឧទកំ អាហរា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘គេហតោ អាហរា’’តិ នេវ វត្តុំ វដ្ដតិ, ន អាហដំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. អាសនសាលាយំ វា អរញ្ញកេ វា ភត្តកិច្ចំ ករោន្តេហិ តត្ថជាតកំ អនជ្ឈាវុត្ថកំ យំកិញ្ចិ ឧត្តរិភង្គារហំ បត្តំ វា ផលំ វា សចេ កិញ្ចិ កម្មំ ករោន្តំ អាហរាបេតិ, ហត្ថកម្មវសេន អាហរាបេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. អលជ្ជីហិ បន ភិក្ខូហិ វា សាមណេរេហិ វា ហត្ថកម្មំ ន ការេតព្ពំ. អយំ តាវ បុរិសត្ថករេ នយោ.

គោណំ បន អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានតោ អាហរាបេតុំ ន វដ្ដតិ, អាហរាបេន្តស្ស ទុក្កដំ. ញាតិបវារិតដ្ឋានតោបិ មូលច្ឆេជ្ជាយ យាចិតុំ ន វដ្ដតិ, តាវកាលិកនយេន សព្ពត្ថ វដ្ដតិ. ឯវំ អាហរាបិតញ្ច គោណំ រក្ខិត្វា ជគ្គិត្វា សាមិកា បដិច្ឆាបេតព្ពា. សចស្ស បាទោ វា សិង្គំ វា ភិជ្ជតិ វា នស្សតិ វា សាមិកា ចេ សម្បដិច្ឆន្តិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ សម្បដិច្ឆន្តិ, គីវា ហោតិ. សចេ ‘‘តុម្ហាកំយេវ ទេមា’’តិ វទន្តិ ន សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ‘‘វិហារស្ស ទេមា’’តិ វុត្តេ បន ‘‘អារាមិកានំ អាចិក្ខថ ជគ្គនត្ថាយា’’តិ វត្តព្ពំ.

‘‘សកដំ ទេថា’’តិបិ អញ្ញាតកអប្បវារិតេ វត្តុំ ន វដ្ដតិ, វិញ្ញត្តិឯវ ហោតិ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. ញាតិបវារិតដ្ឋានេ បន វដ្ដតិ, តាវកាលិកំ វដ្ដតិ កម្មំ កត្វា បុន ទាតព្ពំ. សចេ នេមិយាទីនិ ភិជ្ជន្តិ បាកតិកានិ កត្វា ទាតព្ពំ. នដ្ឋេ គីវា ហោតិ. ‘‘តុម្ហាកមេវ ទេមា’’តិ វុត្តេ ទារុភណ្ឌំ នាម សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. ឯស នយោ វាសិផរសុកុឋារីកុទាលនិខាទនេសុ. វល្លិអាទីសុ ច បរបរិគ្គហិតេសុ. គរុភណ្ឌប្បហោនកេសុយេវ ច វល្លិអាទីសុ វិញ្ញត្តិ ហោតិ, ន តតោ ឱរំ.

អនជ្ឈាវុត្ថកំ បន យំកិញ្ចិ អាហរាបេតុំ វដ្ដតិ. រក្ខិតគោបិតដ្ឋានេយេវ ហិ វិញ្ញត្តិ នាម វុច្ចតិ. សា ទ្វីសុ បច្ចយេសុ សព្ពេន សព្ពំ ន វដ្ដតិ, សេនាសនបច្ចយេ បន ‘‘អាហរ ទេហី’’តិ វិញ្ញត្តិមត្តមេវ ន វដ្ដតិ, បរិកថោភាសនិមិត្តកម្មានិ វដ្ដន្តិ. តត្ថ ឧបោសថាគារំ វា ភោជនសាលំ វា អញ្ញំ វា យំកិញ្ចិ សេនាសនំ ឥច្ឆតោ ‘‘ឥមស្មិំ វត ឱកាសេ ឯវរូបំ សេនាសនំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វា ‘‘យុត្ត’’ន្តិ វា ‘‘អនុរូប’’ន្តិ វាតិអាទិនា នយេន វចនំ បរិកថា នាម. ‘‘ឧបាសកា តុម្ហេ កុហិំ វសថា’’តិ? ‘‘បាសាទេ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ភិក្ខូនំ បន ឧបាសកា បាសាទោ ន វដ្ដតី’’តិ ឯវមាទិវចនំ ឱភាសោ នាម. មនុស្សេ ទិស្វា រជ្ជុំ បសារេតិ, ខីលេ អាកោដាបេតិ. ‘‘កិំ ឥទំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥធ អាវាសំ ករិស្សាមា’’តិ ឯវមាទិករណំ បន និមិត្តកម្មំ នាម. គិលានបច្ចយេ បន វិញ្ញត្តិបិ វដ្ដតិ, បគេវ បរិកថាទីនិ.

មនុស្សា ឧបទ្ទុតា យាចនាយ ឧបទ្ទុតា វិញ្ញត្តិយាតិ តេសំ ភិក្ខូនំ តាយ យាចនាយ ច វិញ្ញត្តិយា ច បីឡិតា. ឧព្ពិជ្ជន្តិបីតិ ‘‘កិំ នុ អាហរាបេស្សន្តី’’តិ ឧព្ពេគំ ឥញ្ជនំ ចលនំ បដិលភន្តិ. ឧត្តសន្តិបីតិ អហិំ វិយ ទិស្វា សហសា តសិត្វា ឧក្កមន្តិ. បលាយន្តិបីតិ ទូរតោវ យេន វា តេន វា បលាយន្តិ. អញ្ញេនបិ គច្ឆន្តីតិ យំ មគ្គំ បដិបន្នា តំ បហាយ និវត្តិត្វា វាមំ វា ទក្ខិណំ វា គហេត្វា គច្ឆន្តិ, ទ្វារម្បិ ថកេន្តិ.

៣៤៤. ភូតបុព្ពំ ភិក្ខវេតិ ឥតិ ភគវា តេ ភិក្ខូ គរហិត្វា តទនុរូបញ្ច ធម្មិំ កថំ កត្វា បុនបិ វិញ្ញត្តិយា ទោសំ បាកដំ កុរុមានោ ឥមិនា ‘‘ភូតបុព្ពំ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា នយេន តីណិ វត្ថូនិ ទស្សេសិ. តត្ថ មណិកណ្ឋោតិ សោ កិរ នាគរាជា សព្ពកាមទទំ មហគ្ឃំ មណិំ កណ្ឋេ បិលន្ធិត្វា ចរតិ, តស្មា ‘‘មណិកណ្ឋោ’’ ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ ករិត្វា អដ្ឋាសីតិ សោ កិរ តេសំ ទ្វិន្នំ ឥសីនំ កនិដ្ឋោ ឥសិ មេត្តាវិហារី អហោសិ, តស្មា នាគរាជា នទិតោ ឧត្តរិត្វា ទេវវណ្ណំ និម្មិនិត្វា តស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា សម្មោទនីយំ កថំ កត្វា តំ ទេវវណ្ណំ បហាយ សកវណ្ណមេវ ឧបគន្ត្វា តំ ឥសិំ បរិក្ខិបិត្វា បសន្នាការំ ករោន្តោ ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ ករិត្វា ឆត្តំ វិយ ធារយមានោ មុហុត្តំ ឋត្វា បក្កមតិ, តេន វុត្តំ ‘‘ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ ករិត្វា អដ្ឋាសី’’តិ. មណិមស្ស កណ្ឋេ បិលន្ធនន្តិ មណិំ អស្ស កណ្ឋេ បិលន្ធិតំ, អាមុក្កន្តិ អត្ថោ. ឯកមន្តំ អដ្ឋាសីតិ តេន ទេវវណ្ណេន អាគន្ត្វា តាបសេន សទ្ធិំ សម្មោទមានោ ឯកស្មិំ បទេសេ អដ្ឋាសិ.

មមន្នបានន្តិ មម អន្នញ្ច បានញ្ច. វិបុលន្តិ ពហុលំ. ឧឡារន្តិ បណីតំ. អតិយាចកោសីតិ អតិវិយ យាចកោ, អសិ បុនប្បុនំ យាចសីតិ វុត្តំ ហោតិ. សុសូតិ តរុណោ, ថាមសម្បន្នោ យោព្ពនប្បត្តបុរិសោ. សក្ខរា វុច្ចតិ កាឡសិលា, តត្ថ ធោតោ អសិ ‘‘សក្ខរធោតោ នាមា’’តិ វុច្ចតិ, សក្ខរធោតោ បាណិម្ហិ អស្សាតិ សក្ខរធោតបាណិ, បាសាណេ ធោតនិសិតខគ្គហត្ថោតិ អត្ថោ. យថា សោ អសិហត្ថោ បុរិសោ តាសេយ្យ, ឯវំ តាសេសិ មំ សេលំ យាចមានោ, មណិំ យាចន្តោតិ អត្ថោ.

ន តំ យាចេតិ តំ ន យាចេយ្យ. កតរំ? យស្ស បិយំ ជិគីសេតិ យំ អស្ស សត្តស្ស បិយន្តិ ជានេយ្យ.

កិមង្គំ បន មនុស្សភូតានន្តិ មនុស្សភូតានំ អមនាបាតិ កិមេវេត្ថ វត្តព្ពំ.

៣៤៥. សកុណសង្ឃស្ស សទ្ទេន ឧព្ពាឡ្ហោតិ សោ កិរ សកុណសង្ឃោ បឋមយាមញ្ច បច្ឆិមយាមញ្ច និរន្តរំ សទ្ទមេវ ករោតិ, សោ ភិក្ខុ តេន សទ្ទេន បីឡិតោ ហុត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. តេនាហ – ‘‘យេនាហំ តេនុបសង្កមី’’តិ.

កុតោ ច ត្វំ ភិក្ខុ អាគច្ឆសីតិ ឯត្ថ និសិន្នោ សោ ភិក្ខុ ន អាគច្ឆតិ វត្តមានសមីបេ បន ឯវំ វត្តុំ លព្ភតិ. តេនាហ – ‘‘កុតោ ច ត្វំ ភិក្ខុ អាគច្ឆសី’’តិ, កុតោ អាគតោសីតិ អត្ថោ. តតោ អហំ ភគវា អាគច្ឆាមីតិ ឯត្ថាបិ សោ ឯវ នយោ. ឧព្ពាឡ្ហោតិ បីឡិតោ, ឧក្កណ្ឋាបិតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

សោ សកុណសង្ឃោ ‘‘ភិក្ខុ បត្តំ យាចតី’’តិ ឯត្ថ ន តេ សកុណា ភិក្ខុនោ វចនំ ជានន្តិ, ភគវា បន អត្តនោ អានុភាវេន យថា ជានន្តិ តថា អកាសិ.

៣៤៦. អបាហំ តេ ន ជានាមីតិ អបិ អហំ តេ ជនេ ‘‘កេ វា ឥមេ, កស្ស វា ឥមេ’’តិ ន ជានាមិ. សង្គម្ម យាចន្តីតិ សមាគន្ត្វា វគ្គវគ្គា ហុត្វា យាចន្តិ. យាចកោ អប្បិយោ ហោតីតិ យោ យាចតិ សោ អប្បិយោ ហោតិ. យាចំ អទទមប្បិយោតិ យាចន្តិ យាចិតំ វុច្ចតិ, យាចិតមត្ថំ អទទន្តោបិ អប្បិយោ ហោតិ. អថ វា យាចន្តិ យាចន្តស្ស, អទទមប្បិយោតិ អទេន្តោ អប្បិយោ ហោតិ. មា មេ វិទេស្សនា អហូតិ មា មេ អប្បិយភាវោ អហុ, អហំ វា តវ, ត្វំ វា មម វិទេស្សោ អប្បិយោ មា អហោសីតិ អត្ថោ.

៣៤៧. ទុស្សំហរានីតិ កសិគោរក្ខាទីហិ ឧបាយេហិ ទុក្ខេន សំហរណីយានិ.

៣៤៨-៩. សញ្ញាចិកាយ បន ភិក្ខុនាតិ ឯត្ថ សញ្ញាចិកា នាម សយំ បវត្តិតយាចនា វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘សញ្ញាចិកាយា’’តិ អត្តនោ យាចនាយាតិ វុត្តំ ហោតិ, សយំ យាចិតកេហិ ឧបករណេហីតិ អត្ថោ. យស្មា បន សា សយំយាចិតកេហិ កយិរមានា សយំ យាចិត្វា កយិរមានា ហោតិ, តស្មា តំ អត្ថបរិយាយំ ទស្សេតុំ ‘‘សយំ យាចិត្វា បុរិសម្បី’’តិ ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តំ.

ឧល្លិត្តាតិ អន្តោលិត្តា. អវលិត្តាតិ ពហិលិត្តា. ឧល្លិត្តាវលិត្តាតិ អន្តរពាហិរលិត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ការយមានេនាតិ ឥមស្ស បទភាជនេ ‘‘ការាបេន្តេនា’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ សិយា, ឯវញ្ហិ ព្យញ្ជនំ សមេតិ. យស្មា បន សញ្ញាចិកាយ កុដិំ ករោន្តេនាបិ ឥធ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ, តស្មា ករោន្តោ វា ហោតុ ការាបេន្តោ វា ឧភោបេតេ ‘‘ការយមានេនា’’តិ ឥមិនាវ បទេន សង្គហិតាតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ករោន្តោ វា ការាបេន្តោ វា’’តិ វុត្តំ. យទិ បន ករោន្តេន វា ការាបេន្តេន វាតិ វទេយ្យ, ព្យញ្ជនំ វិលោមិតំ ភវេយ្យ, ន ហិ ការាបេន្តោ ករោន្តោ នាម ហោតិ, តស្មា អត្ថមត្តមេវេត្ថ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

អត្តុទ្ទេសន្តិ ‘‘មយ្ហំ ឯសា’’តិ ឯវំ អត្តា ឧទ្ទេសោ អស្សាតិ អត្តុទ្ទេសា, តំ អត្តុទ្ទេសំ. យស្មា បន យស្សា អត្តា ឧទ្ទេសោ សា អត្តនោ អត្ថាយ ហោតិ, តស្មា អត្ថបរិយាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘អត្តុទ្ទេសន្តិ អត្តនោ អត្ថាយា’’តិ អាហ. បមាណិកា ការេតព្ពាតិ បមាណយុត្តា ការេតព្ពា. តត្រិទំ បមាណន្តិ តស្សា កុដិយា ឥទំ បមាណំ. សុគតវិទត្ថិយាតិ សុគតវិទត្ថិ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ហោតិ. ពាហិរិមេន មានេនាតិ កុដិយា ពហិកុដ្ដមានេន ទ្វាទស វិទត្ថិយោ, មិនន្តេន បន សព្ពបឋមំ ទិន្នោ មហាមត្តិកបរិយន្តោ ន គហេតព្ពោ. ថុសបិណ្ឌបរិយន្តេន មិនិតព្ពំ. ថុសបិណ្ឌស្សឧបរិ សេតកម្មំ អព្ពោហារិកំ. សចេ ថុសបិណ្ឌេន អនត្ថិកោ មហាមត្តិកាយ ឯវ និដ្ឋាបេតិ, មហាមត្តិកាវ បរិច្ឆេទោ.

តិរិយន្តិ វិត្ថារតោ. សត្តាតិ សត្ត សុគតវិទត្ថិយោ. អន្តរាតិ ឥមស្ស បន អយំ និទ្ទេសោ, ‘‘អព្ភន្តរិមេន មានេនា’’តិ, កុដ្ដស្ស ពហិ អន្តំ អគ្គហេត្វា អព្ភន្តរិមេន អន្តេន មិនិយមានេ តិរិយំ សត្ត សុគតវិទត្ថិយោ បមាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

យោ បន លេសំ ឱឌ្ឌេន្តោ យថាវុត្តប្បមាណមេវ ករិស្សាមីតិ ទីឃតោ ឯកាទស វិទត្ថិយោ តិរិយំ អដ្ឋ វិទត្ថិយោ, ទីឃតោ វា តេរស វិទត្ថិយោ តិរិយំ ឆ វិទត្ថិយោ ករេយ្យ, ន វដ្ដតិ. ឯកតោភាគេន អតិក្កន្តម្បិ ហិ បមាណំ អតិក្កន្តមេវ ហោតិ. តិដ្ឋតុ វិទត្ថិ, កេសគ្គមត្តម្បិ ទីឃតោ វា ហាបេត្វា តិរិយំ តិរិយតោ វា ហាបេត្វា ទីឃំ វឌ្ឍេតុំ ន វដ្ដតិ, កោ បន វាទោ ឧភតោ វឌ្ឍនេ? វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អាយាមតោ វា វិត្ថារតោ វា អន្តមសោ កេសគ្គមត្តម្បិ អតិក្កមិត្វា ករោតិ វា ការាបេតិ វា បយោគេ ទុក្កដ’’ន្តិអាទិ (បារា. ៣៥៣). យថាវុត្តប្បមាណា ឯវ បន វដ្ដតិ. យា បន ទីឃតោ សដ្ឋិហត្ថាបិ ហោតិ តិរិយំ តិហត្ថា វា ឩនកចតុហត្ថា វា យត្ថ បមាណយុត្តោ មញ្ចោ ឥតោ ចិតោ ច ន បរិវត្តតិ, អយំ កុដីតិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, តស្មា អយម្បិ វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ បន បច្ឆិមកោដិយា ចតុហត្ថវិត្ថារា វុត្តា, តតោ ហេដ្ឋា អកុដិ. បមាណិកាបិ បន អទេសិតវត្ថុកា វា សារម្ភា វា អបរិក្កមនា វា ន វដ្ដតិ. បមាណិកា ទេសិតវត្ថុកា អនារម្ភា សបរិក្កមនាវ វដ្ដតិ. បមាណតោ ឩនតរម្បិ ចតុហត្ថំ បញ្ចហត្ថម្បិ ករោន្តេន ទេសិតវត្ថុកាវ ការេតព្ពា. បមាណាតិក្កន្តញ្ច បន ករោន្តោ លេបបរិយោសានេ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ.

តត្ថ លេបោ ច អលេបោ ច លេបោកាសោ ច អលេបោកាសោ ច វេទិតព្ពោ. សេយ្យថិទំ – លេបោតិ ទ្វេ លេបា – មត្តិកាលេបោ ច សុធាលេបោ ច. ឋបេត្វា បន ឥមេ ទ្វេ លេបេ អវសេសោ ភស្មគោមយាទិភេទោ លេបោ, អលេបោ. សចេបិ កលលលេបោ ហោតិ, អលបោ ឯវ. លេបោកាសោតិ ភិត្តិយោ ចេវ ឆទនញ្ច, ឋបេត្វា បន ភិត្តិច្ឆទនេ អវសេសោ ថម្ភតុលាបិដ្ឋសង្ឃាដវាតបានធូមច្ឆិទ្ទាទិ អលេបារហោ ឱកាសោ សព្ពោបិ អលេបោកាសោតិ វេទិតព្ពោ.

ភិក្ខូ អភិនេតព្ពា វត្ថុទេសនាយាតិ យស្មិំ ឋានេ កុដិំ ការេតុកាមោ ហោតិ, តត្ថ វត្ថុទេសនត្ថាយ ភិក្ខូ នេតព្ពា. តេន កុដិការកេនាតិអាទិ បន យេន វិធិនា តេ ភិក្ខូ អភិនេតព្ពា, តស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ កុដិវត្ថុំ សោធេត្វាតិ ន វិសមំ អរញ្ញំ ភិក្ខូ គហេត្វា គន្តព្ពំ, កុដិវត្ថុំ បន បឋមមេវ សោធេត្វា សមតលំ សីមមណ្ឌលសទិសំ កត្វា បច្ឆា សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា យាចិត្វា នេតព្ពាតិ ទស្សេតិ. ឯវមស្ស វចនីយោតិ សង្ឃោ ឯវំ វត្តព្ពោ អស្ស. បរតោ បន ‘‘ទុតិយម្បិ យាចិតព្ពា’’តិ ភិក្ខូ សន្ធាយ ពហុវចនំ វុត្តំ. នោ ចេ សព្ពោ សង្ឃោ ឧស្សហតីតិ សចេ សព្ពោ សង្ឃោ ន ឥច្ឆតិ, សជ្ឈាយមនសិការាទីសុ ឧយ្យុត្តា តេ តេ ភិក្ខូ ហោន្តិ. សារម្ភំ អនារម្ភន្តិ សឧបទ្ទវំ អនុបទ្ទវំ. សបរិក្កមនំ អបរិក្កមនន្តិ សឧបចារំ អនុបចារំ.

បត្តកល្លន្តិ បត្តោ កាលោ ឥមស្ស ឱលោកនស្សាតិ បត្តកាលំ, បត្តកាលមេវ បត្តកល្លំ. ឥទញ្ច វត្ថុំឱលោកនត្ថាយ សម្មុតិកម្មំ អនុសាវនានយេន ឱលោកេត្វាបិ កាតុំ វដ្ដតិ. បរតោ បន វត្ថុទេសនាកម្មំ យថាវុត្តាយ ឯវ ញត្តិយា ច អនុសាវនាយ ច កាតព្ពំ, ឱលោកេត្វា កាតុំ ន វដ្ដតិ.

៣៥៣. កិបិល្លិកានន្តិ រត្តកាឡបិង្គលាទិភេទានំ យាសំ កាសញ្ចិ កិបិល្លិកានំ. កិបីល្លកានន្តិបិ បាឋោ. អាសយោតិ និពទ្ធវសនដ្ឋានំ, យថា ច កិបិល្លិកានំ ឯវំ ឧបចិកាទីនម្បិ និពទ្ធវសនដ្ឋានំយេវ អាសយោ វេទិតព្ពោ. យត្ថ បន តេ គោចរត្ថាយ អាគន្ត្វា គច្ឆន្តិ, សព្ពេសម្បិ តាទិសោ សញ្ចរណប្បទេសោ អវារិតោ, តស្មា តត្ថ អបនេត្វា សោធេត្វា កាតុំ វដ្ដតិ. ឥមានិ តាវ ឆ ឋានានិសត្តានុទ្ទយាយ បដិក្ខិត្តានិ.

ហត្ថីនំ វាតិ ហត្ថីនំ បន និពទ្ធវសនដ្ឋានម្បិ និពទ្ធគោចរដ្ឋានម្បិ ន វដ្ដតិ, សីហាទីនំ អាសយោ ច គោចរាយ បក្កមន្តានំ និពទ្ធគមនមគ្គោ ច ន វដ្ដតិ. ឯតេសំ គោចរភូមិ ន គហិតា. យេសំ កេសញ្ចីតិ អញ្ញេសម្បិ វាឡានំ តិរច្ឆានគតានំ. ឥមានិ សត្ត ឋានានិ សប្បដិភយានិ ភិក្ខូនំ អារោគ្យត្ថាយ បដិក្ខិត្តានិ. សេសានិ នានាឧបទ្ទវេហិ សឧបទ្ទវានិ. តត្ថ បុព្ពណ្ណនិស្សិតន្តិ បុព្ពណ្ណំ និស្សិតំ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ វិរុហនកខេត្តសាមន្តា ឋិតំ. ឯសេវ នយោ អបរណ្ណនិស្សិតាទីសុបិ. ឯត្ថ បន អព្ភាឃាតន្តិ ការណាឃរំ វេរិឃរំ, ចោរានំ មារណត្ថាយ កតន្តិ កុរុន្ទិអាទីសុ.

អាឃាតនន្តិ ធម្មគន្ធិកា វុច្ចតិ. សុសានន្តិ មហាសុសានំ. សំសរណន្តិ អនិព្ពិជ្ឈគមនីយោ គតបច្ចាគតមគ្គោ វុច្ចតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ន សក្កា ហោតិ យថាយុត្តេន សកដេនាតិ ទ្វីហិ ពលិពទ្ទេហិ យុត្តេន សកដេន ឯកំ ចក្កំ និព្ពោទកបតនដ្ឋានេ ឯកំ ពហិ កត្វា អាវិជ្ជិតុំ ន សក្កា ហោតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘ចតូហិ យុត្តេនា’’តិ វុត្តំ. សមន្តា និស្សេណិយា អនុបរិគន្តុន្តិ និស្សេណិយំ ឋត្វា គេហំ ឆាទេន្តេហិ ន សក្កា ហោតិ សមន្តា និស្សេណិយា អាវិជ្ជិតុំ. ឥតិ ឯវរូបេ សារម្ភេ ច អបរិក្កមនេ ច ឋានេ ន ការេតព្ពា. អនារម្ភេ បន សបរិក្កមនេ ការេតព្ពា, តំ វុត្តបដិបក្ខនយេន បាឡិយំ អាគតមេវ.

បុន សញ្ញាចិកា នាមាតិ ឯវមាទិ ‘‘សារម្ភេ ចេ ភិក្ខុ វត្ថុស្មិំ អបរិក្កមនេ សញ្ញាចិកាយ កុដិំ ការេយ្យា’’តិ ឯវំ វុត្តសំយាចិកាទីនំ អត្ថប្បកាសនត្ថំ វុត្តំ.

បយោគេ ទុក្កដន្តិ ឯវំ អទេសិតវត្ថុកំ វា បមាណាតិក្កន្តំ វា កុដិំ ការេស្សាមីតិ អរញ្ញតោ រុក្ខា ហរណត្ថាយ វាសិំ វា ផរសុំ វា និសេតិ ទុក្កដំ, អរញ្ញំ បវិសតិ ទុក្កដំ, តត្ថ អល្លតិណានិ ឆិន្ទតិ ទុក្កដេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយំ, សុក្ខានិ ឆិន្ទតិ ទុក្កដំ. រុក្ខេសុបិ ឯសេវ នយោ. ភូមិំ សោធេតិ ខណតិ, បំសុំ ឧទ្ធរតិ, ចិនាតិ; ឯវំ យាវ បាចីរំ ពន្ធតិ តាវ បុព្ពបយោគោ នាម ហោតិ. តស្មិំ បុព្ពបយោគេ សព្ពត្ថ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយំ, ទុក្កដដ្ឋានេ ទុក្កដំ, តតោ បដ្ឋាយ សហបយោគោ នាម. តត្ថ ថម្ភេហិ កាតព្ពាយ ថម្ភំ ឧស្សាបេតិ, ទុក្កដំ. ឥដ្ឋកាហិ ចិនិតព្ពាយ ឥដ្ឋកំ អាចិនាតិ, ទុក្កដំ. ឯវំ យំ យំ ឧបករណំ យោជេតិ, សព្ពត្ថ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. តច្ឆន្តស្ស ហត្ថវារេ ហត្ថវារេ តទត្ថាយ គច្ឆន្តស្ស បទេ បទេ ទុក្កដំ. ឯវំ កតំ បន ទារុកុដ្ដិកំ វា ឥដ្ឋកកុដ្ដិកំ វា សិលាកុដ្ដិកំ វា អន្តមសោ បណ្ណសាលម្បិ សភិត្តិច្ឆទនំ លិម្បិស្សាមីតិ សុធាយ វា មត្តិកាយ វា លិម្បន្តស្ស បយោគេ បយោគេ យាវ ថុល្លច្ចយំ ន ហោតិ, តាវ ទុក្កដំ. ឯតំ បន ទុក្កដំ មហាលេបេនេវ វដ្ដតិ, សេតរត្តវណ្ណករណេ វា ចិត្តកម្មេ វា អនាបត្តិ.

ឯកំ បិណ្ឌំ អនាគតេតិ យោ សព្ពបច្ឆិមោ ឯកោ លេបបិណ្ឌោ, តំ ឯកំ បិណ្ឌំ អសម្បត្តេ កុដិកម្មេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, ឥទានិ ទ្វីហិ បិណ្ឌេហិ និដ្ឋានំ គមិស្សតីតិ តេសុ បឋមបិណ្ឌទានេ ថុល្លច្ចយន្តិ.

តស្មិំ បិណ្ឌេ អាគតេតិ យំ ឯកំ បិណ្ឌំ អនាគតេ កុដិកម្មេ ថុល្លច្ចយំ ហោតិ, តស្មិំ អវសានបិណ្ឌេ អាគតេ ទិន្នេ ឋបិតេ លេបស្ស ឃដិតត្តា អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. ឯវំ លេម្បន្តស្ស ច អន្តោលេបេ វា អន្តោលេបេន សទ្ធិំ ភិត្តិញ្ច ឆទនញ្ច ឯកាពទ្ធំ កត្វា ឃដិតេ ពហិលេបេ វា ពហិលេបេន សទ្ធិំ ឃដិតេ សង្ឃាទិសេសោ. សចេ បន ទ្វារពទ្ធំ វា វាតបានំ វា អដ្ឋបេត្វាវ មត្តិកាយ លិម្បតិ, តស្មិញ្ច តស្សោកាសំ បុន វឌ្ឍេត្វា វា អវឌ្ឍេត្វា វា ឋបិតេ លេបោ ន ឃដីយតិ រក្ខតិ តាវ, បុន លិម្បន្តស្ស បន ឃដិតមត្តេ សង្ឃាទិសេសោ. សចេ តំ ឋបិយមានំ បឋមំ ទិន្នលេបេន សទ្ធិំ និរន្តរមេវ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, បឋមមេវ សង្ឃាទិសេសោ. ឧបចិកាមោចនត្ថំ អដ្ឋង្គុលមត្តេន អប្បត្តច្ឆទនំ កត្វា ភិត្តិំ លិម្បតិ, អនាបត្តិ. ឧបចិកាមោចនត្ថមេវ ហេដ្ឋា បាសាណកុដ្ដំ កត្វា តំ អលិម្បិត្វា ឧបរិ លិម្បតិ, លេបោ ន ឃដិយតិ នាម, អនាបត្តិយេវ.

ឥដ្ឋកកុដ្ដិកាយ ឥដ្ឋកាហិយេវ វាតបានេ ច ធូមនេត្តានិ ច ករោតិ, លេបឃដនេនេវ អាបត្តិ. បណ្ណសាលំ លិម្បតិ, លេបឃដនេនេវ អាបត្តិ. តត្ថ អាលោកត្ថាយ អដ្ឋង្គុលមត្តំ ឋបេត្វា លិម្បតិ, លេបោ ន ឃដីយតិ នាម, អនាបត្តិយេវ. សចេ ‘‘វាតបានំ លទ្ធា ឯត្ថ ឋបេស្សាមី’’តិ ករោតិ, វាតបានេ ឋបិតេ លេបឃដនេន អាបត្តិ. សចេ មត្តិកាយ កុដ្ដំ ករោតិ, ឆទនលេបេន សទ្ធិំ ឃដនេ អាបត្តិ. ឯកោ ឯកបិណ្ឌាវសេសំ កត្វា ឋបេតិ, អញ្ញោ តំ ទិស្វា ‘‘ទុក្កតំ ឥទ’’ន្តិ វត្តសីសេន លិម្បតិ ឧភិន្នម្បិ អនាបត្តិ.

៣៥៤. ភិក្ខុ កុដិំ ករោតីតិ ឯវមាទីនិ ឆត្តិំស ចតុក្កានិ អាបត្តិភេទទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, តត្ថ សារម្ភាយ ទុក្កដំ, អបរិក្កមនាយ ទុក្កដំ, បមាណាតិក្កន្តាយ សង្ឃាទិសេសោ, អទេសិតវត្ថុកាយ សង្ឃាទិសេសោ, ឯតេសំ វសេន វោមិស្សកាបត្តិយោ វេទិតព្ពា.

៣៥៥. អាបត្តិ ទ្វិន្នំ សង្ឃាទិសេសេន ទ្វិន្នំ ទុក្កដានន្តិអាទីសុ ច ទ្វីហិ សង្ឃាទិសេសេហិ សទ្ធិំ ទ្វិន្នំ ទុក្កដានន្តិអាទិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣៦១. សោ ចេ វិប្បកតេ អាគច្ឆតីតិអាទីសុ បន អយំ អត្ថវិនិច្ឆយោ. សោតិ សមាទិសិត្វា បក្កន្តភិក្ខុ. វិប្បកតេតិ អនិដ្ឋិតេ កុដិកម្មេ. អញ្ញស្ស វា ទាតព្ពាតិ អញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស វា សង្ឃស្ស វា ចជិត្វា ទាតព្ពា. ភិន្ទិត្វា វា បុន កាតព្ពាតិ កិត្តកេន ភិន្នា ហោតិ, សចេ ថម្ភា ភូមិយំ និខាតា, ឧទ្ធរិតព្ពា. សចេ បាសាណានំ ឧបរិ ឋបិតា, អបនេតព្ពា. ឥដ្ឋកចិតាយ យាវ មង្គលិដ្ឋកា តាវ កុដ្ដា អបចិនិតព្ពា. សង្ខេបតោ ភូមិសមំ កត្វា វិនាសិតា ភិន្នា ហោតិ, ភូមិតោ ឧបរិ ចតុរង្គុលមត្តេបិ ឋិតេ អភិន្នាវ. សេសំ សព្ពចតុក្កេសុ បាកដមេវ. ន ហេត្ថ អញ្ញំ កិញ្ចិ អត្ថិ, យំ បាឡិអនុសារេនេវ ទុព្ពិញ្ញេយ្យំ សិយា.

៣៦៣. អត្តនា វិប្បកតន្តិអាទីសុ បន អត្តនា អារទ្ធំ កុដិំ. អត្តនា បរិយោសាបេតីតិ មហាមត្តិកាយ វា ថុសមត្តិកាយ វា យាយ កតំ បរិយោសិតភាវំ បាបេតុកាមោ ហោតិ, តាយ អវសានបិណ្ឌំ ទេន្តោ បរិយោសាបេតិ.

បរេហិ បរិយោសាបេតីតិ អត្តនោវ អត្ថាយ បរេហិ បរិយោសាបេតិ. អត្តនា វា ហិ វិប្បកតា ហោតុ បរេហិ វា ឧភយេហិ វា, តំ ចេ អត្តនោ អត្ថាយ អត្តនា វា បរិយោសាបេតិ, បរេហិ វា បរិយោសាបេតិ, អត្តនា ច បរេហិ ចាតិ យុគនទ្ធំ វា បរិយោសាបេតិ, សង្ឃាទិសេសោយេវាតិ អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ.

កុរុន្ទិយំបន វុត្តំ – ‘‘ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ ‘ឯកតោ វសិស្សាមា’តិ ករោន្តិ, រក្ខតិ តាវ, អវិភត្តត្តា អនាបត្តិ. ‘ឥទំ ឋានំ តវ, ឥទំ មមា’តិ វិភជិត្វា ករោន្តិ អាបត្តិ. សាមណេរោ ច ភិក្ខុ ច ឯកតោ ករោន្តិ, យាវ អវិភត្តា តាវ រក្ខតិ. បុរិមនយេន វិភជិត្វា ករោន្តិ, ភិក្ខុស្ស អាបត្តី’’តិ.

៣៦៤. អនាបត្តិ លេណេតិអាទីសុ លេណំ មហន្តម្បិ ករោន្តស្ស អនាបត្តិ. ន ហេត្ថ លេបោ ឃដីយតិ. គុហម្បិ ឥដ្ឋកាគុហំ វា សិលាគុហំ វា ទារុគុហំ វា ភូមិគុហំ វា មហន្តម្បិ ករោន្តស្ស អនាបត្តិ.

តិណកុដិកាយាតិ សត្តភូមិកោបិ បាសាទោ តិណបណ្ណច្ឆទនោ ‘‘តិណកុដិកា’’តិ វុច្ចតិ. អដ្ឋកថាសុ បន កុក្កុដច្ឆិកគេហន្តិ ឆទនំ ទណ្ឌកេហិ ជាលពទ្ធំ កត្វា តិណេហិ វា បណ្ណេហិ វា ឆាទិតកុដិកាវ វុត្តា, តត្ថ អនាបត្តិ. មហន្តម្បិ តិណច្ឆទនគេហំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឧល្លិត្តាទិភាវោ ឯវ ហិ កុដិយា លក្ខណំ, សោ ច ឆទនមេវ សន្ធាយ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. ចង្កមនសាលាយំ តិណចុណ្ណំ បរិបតតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឱគុម្ផេត្វា ឧល្លិត្តាវលិត្តំ កាតុ’’ន្តិអាទីនិ (ចូឡវ. ២៦០) ចេត្ថ សាធកានិ, តស្មា ឧភតោ បក្ខំ វា កូដពទ្ធំ វា វដ្ដំ វា ចតុរស្សំ វា យំ ‘‘ឥមំ ឯតស្ស គេហស្ស ឆទន’’ន្តិ ឆទនសង្ខេបេន កតំ ហោតិ, តស្ស ភិត្តិលេបេន សទ្ធិំ លេបេ ឃដិតេ អាបត្តិ. សចេ បន ឧល្លិត្តាវលិត្តច្ឆទនស្ស គេហស្ស លេបរក្ខណត្ថំ ឧបរិ តិណេន ឆាទេន្តិ, ឯត្តាវតា តិណកុដិ នាម ន ហោតិ. កិំ បនេត្ថ អទេសិតវត្ថុកប្បមាណាតិក្កន្តបច្ចយាវ អនាបត្តិ, ឧទាហុ សារម្ភអបរិក្កមនបច្ចយាបីតិ សព្ពត្ថាបិ អនាបត្តិ. តថា ហិ តាទិសំ កុដិំ សន្ធាយ បរិវារេ វុត្តំ –

‘‘ភិក្ខុ សញ្ញាចិកាយ កុដិំ ករោតិ;

អទេសិតវត្ថុកំ បមាណាតិក្កន្តំ;

សារម្ភំ អបរិក្កមនំ អនាបត្តិ;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៧៩);

អញ្ញស្សត្ថាយាតិ កុដិលក្ខណប្បត្តម្បិ កុដិំ អញ្ញស្ស ឧបជ្ឈាយស្ស វា អាចរិយស្ស វា សង្ឃស្ស វា អត្ថាយ ករោន្តស្ស អនាបត្តិ. យំ បន ‘‘អាបត្តិ ការុកានំ តិណ្ណំ ទុក្កដាន’’ន្តិអាទិ បាឡិយំ វុត្តំ, តំ យថាសមាទិដ្ឋាយ អករណបច្ចយា វុត្តំ.

វាសាគារំ ឋបេត្វា សព្ពត្ថាតិ អត្តនោ វសនត្ថាយ អគារំ ឋបេត្វា អញ្ញំ ឧបោសថាគារំ វា ជន្តាឃរំ វា ភោជនសាលា វា អគ្គិសាលា វា ភវិស្សតីតិ ការេតិ, សព្ពត្ថ អនាបត្តិ. សចេបិស្ស ហោតិ ‘‘ឧបោសថាគារញ្ច ភវិស្សតិ, អហញ្ច វសិស្សាមិ ជន្តាឃរញ្ច ភោជនសាលា ច អគ្គិសាលា ច ភវិស្សតិ, អហញ្ច វសិស្សាមី’’តិ ការិតេបិ អានាបត្តិយេវ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘អនាបត្តី’’តិ វត្វា ‘‘អត្តនោ វាសាគារត្ថាយ ករោន្តស្សេវ អាបត្តី’’តិ វុត្តំ. ឧម្មត្តកស្ស អាទិកម្មិកានញ្ច អាឡវកានំ ភិក្ខូនំ អនាបត្តិ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឆសមុដ្ឋានំ កិរិយញ្ច កិរិយាកិរិយញ្ច, ឥទញ្ហិ វត្ថុំ ទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កន្តំ ករោតោ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ, វត្ថុំ អទេសាបេត្វា ករោតោ កិរិយាកិរិយតោ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.