២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៦៩. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ កាយសំសគ្គសិក្ខាបទំ. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា – អរញ្ញេ វិហរតីតិ ន អាវេណិកេ អរញ្ញេ, ជេតវនវិហារស្សេវ បច្ចន្តេ ឯកបស្សេ. មជ្ឈេ គព្ភោតិ តស្ស ច វិហារស្ស មជ្ឈេ គព្ភោ ហោតិ. សមន្តា បរិយាគារោតិ សមន្តា បនស្ស មណ្ឌលមាឡបរិក្ខេបោ ហោតិ. សោ កិរ មជ្ឈេ ចតុរស្សំ គព្ភំ កត្វា ពហិ មណ្ឌលមាឡបរិក្ខេបេន កតោ, យថា សក្កា ហោតិ អន្តោយេវ អាវិញ្ឆន្តេហិ វិចរិតុំ.

សុបញ្ញត្តន្តិ សុដ្ឋ ឋបិតំ, យថា យថា យស្មិំ យស្មិញ្ច ឱកាសេ ឋបិតំ បាសាទិកំ ហោតិ លោករញ្ជកំ តថា តថា តស្មិំ តស្មិំ ឱកាសេ ឋបិតំ, វត្តសីសេន ហិ សោំ ឯកកិច្ចម្បិ ន ករោតិ. ឯកច្ចេ វាតបានេ វិវរន្តោតិ យេសុ វិវដេសុ អន្ធការោ ហោតិ តានិ វិវរន្តោ យេសុ វិវដេសុ អាលោកោ ហោតិ តានិ ថកេន្តោ.

ឯវំ វុត្តេ សា ព្រាហ្មណី តំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោចាតិ ឯវំ តេន ព្រាហ្មណេន បសំសិត្វា វុត្តេ សា ព្រាហ្មណី ‘‘បសន្នោ អយំ ព្រាហ្មណោ បព្ពជិតុកាមោ មញ្ញេ’’តិ សល្លក្ខេត្វា និគូហិតព្ពម្បិ តំ អត្តនោ វិប្បការំ បកាសេន្តី កេវលំ តស្ស សទ្ធាវិឃាតាបេក្ខា ហុត្វា ឯតំ ‘‘កុតោ តស្ស ឧឡារត្តតា’’តិអាទិវចនមវោច. តត្ថ ឧឡារោ អត្តា អស្សាតិ ឧឡារត្តា, ឧឡារត្តនោ ភាវោ ឧដ្ឋារត្តតា. កុលិត្ថីហីតិអាទីសុ កុលិត្ថិយោ នាម ឃរស្សាមិនិយោ. កុលធីតរោ នាម បុរិសន្តរគតា កុលធីតរោ. កុលកុមារិយោ នាម អនិវិដ្ឋា វុច្ចន្តិ. កុលសុណ្ហា នាម បរកុលតោ អានីតា កុលទារកានំ វធុយោ.

២៧០. ឱតិណ្ណោតិ យក្ខាទីហិ វិយ សត្តា អន្តោ ឧប្បជ្ជន្តេន រាគេន ឱតិណ្ណោ, កូបាទីនិ វិយ សត្តា អសមបេក្ខិត្វា រជនីយេ ឋានេ រជ្ជន្តោ សយំ វា រាគំ ឱតិណ្ណោ, យស្មា បន ឧភយថាបិ រាគសមង្គិស្សេវេតំ អធិវចនំ, តស្មា ‘‘ឱតិណ្ណោ នាម សារត្តោ អបេក្ខវា បដិពទ្ធចិត្តោ’’តិ ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តំ.

តត្ថ សារត្តោតិ កាយសំសគ្គរាគេន សុដ្ឋុ រត្តោ. អបេក្ខវាតិ កាយសំសគ្គាបេក្ខាយ អបេក្ខវា. បដិពទ្ធចិត្តោតិ កាយសំសគ្គរាគេនេវ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ បដិពទ្ធចិត្តោ. វិបរិណតេនាតិ បរិសុទ្ធភវង្គសន្តតិសង្ខាតំ បកតិំ វិជហិត្វា អញ្ញថា បវត្តេន, វិរូបំ វា បរិណតេន វិរូបំ បរិវត្តេន, យថា បរិវត្តមានំ វិរូបំ ហោតិ ឯវំ បរិវត្តិត្វា ឋិតេនាតិ អធិប្បាយោ.

២៧១. យស្មា បនេតំ រាគាទីហិ សម្បយោគំ នាតិវត្តតិ, តស្មា ‘‘វិបរិណតន្តិ រត្តម្បិ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា នយេនស្ស បទភាជនំ វត្វា អន្តេ ឥធាធិប្បេតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិច រត្តំ ចិត្តំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតំ វិបរិណត’’ន្តិ អាហ.

តទហុជាតាតិ តំទិវសំ ជាតា ជាតមត្តា អល្លមំសបេសិវណ្ណា, ឯវរូបាយបិ ហិ សទ្ធិំ កាយសំសគ្គេ សង្ឃាទិសេសោ, មេថុនវីតិក្កមេ បារាជិកំ, រហោ និសជ្ជស្សាទេ បាចិត្តិយញ្ច ហោតិ. បគេវាតិ បឋមមេវ.

កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យាតិ ហត្ថគ្គហណាទិកាយសម្បយោគំ កាយមិស្សីភាវំ សមាបជ្ជេយ្យ, យស្មា បនេតំ សមាបជ្ជន្តស្ស យោ សោ កាយសំសគ្គោ នាម សោ អត្ថតោ អជ្ឈាចារោ ហោតិ, រាគវសេន អភិភវិត្វា សញ្ញមវេលំ អាចារោ, តស្មាស្ស សង្ខេបន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អជ្ឈាចារោ វុច្ចតី’’តិ បទភាជនមាហ.

ហត្ថគ្គាហំ វាតិអាទិភេទំ បនស្ស វិត្ថារេន អត្ថទស្សនំ. តត្ថ ហត្ថាទីនំ វិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘ហត្ថោ នាម កប្បរំ ឧបាទាយា’’តិអាទិមាហ តត្ថ កប្បរំ ឧបាទាយាតិ ទុតិយំ. មហាសន្ធិំ ឧបាទាយ. អញ្ញត្ថ បន មណិពន្ធតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គនខា ហត្ថោ ឥធ សទ្ធិំ អគ្គពាហាយ កប្បរតោ បដ្ឋាយ អធិប្បេតោ.

សុទ្ធកេសា វាតិ សុត្តាទីហិ អមិស្សា សុទ្ធា កេសាយេវ. វេណីតិ តីហិ កេសវដ្ដីហិ វិនន្ធិត្វា កតកេសកលាបស្សេតំ នាមំ. សុត្តមិស្សាតិ បញ្ចវណ្ណេន សុត្តេន កេសេ មិស្សេត្វា កតា. មាលាមិស្សាតិ វស្សិកបុប្ផាទីហិ មិស្សេត្វា តីហិ កេសវដ្ដីហិ វិនន្ធិត្វា កតា, អវិនទ្ធោបិ វា កេវលំ បុប្ផមិស្សកោ កេសកលាបោ ឥធ ‘‘វេណី’’តិ វេទិតព្ពោ. ហិរញ្ញមិស្សាតិ កហាបណមាលាយ មិស្សេត្វា កតា. សុវណ្ណមិស្សាតិ សុវណ្ណចីរកេហិ វា បាមង្គាទីហិ វា មិស្សេត្វា កតា. មុត្តាមិស្សាតិ មុត្តាវលីហិ មិស្សេត្វា កតា. មណិមិស្សាតិ សុត្តារូឡ្ហេហិ មណីហិ មិស្សេត្វា កតា. ឯតាសុ ហិ យំកិញ្ចិ វេណិំ គណ្ហន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោយេវ. ‘‘អហំ មិស្សកវេណិំ អគ្គហេសិ’’ន្តិ វទន្តស្ស មោក្ខោ នត្ថិ. វេណិគ្គហណេន ចេត្ថ កេសាបិ គហិតាវ ហោន្តិ, តស្មា យោ ឯកម្បិ កេសំ គណ្ហាតិ តស្សបិ អាបត្តិយេវ.

ហត្ថញ្ច វេណិញ្ច ឋបេត្វាតិ ឥធ វុត្តលក្ខណំ ហត្ថញ្ច សព្ពប្បការញ្ច វេណិំ ឋបេត្វា អវសេសំ សរីរំ ‘‘អង្គ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ បរិច្ឆិន្នេសុ ហត្ថាទីសុ ហត្ថស្ស គហណំ ហត្ថគ្គាហោ, វេណិយា គហណំ វេណិគ្គាហោ, អវសេសសសរីរស្ស បរាមសនំ អញ្ញតរស្ស វា អញ្ញតរស្ស វា អង្គស្ស បរាមសនំ, យោ តំ ហត្ថគ្គាហំ វា វេណិគ្គាហំ វា អញ្ញតរស្ស វា អញ្ញតរស្ស វា អង្គស្ស បរាមសនំ សមាបជ្ជេយ្យ, តស្ស សង្ឃាទិសេសោ នាម អាបត្តិនិកាយោ ហោតីតិ. អយំ សិក្ខាបទស្ស អត្ថោ.

២៧២. យស្មា បន យោ ច ហត្ថគ្គាហោ យោ ច វេណិគ្គាហោ យញ្ច អវសេសស្ស អង្គស្ស បរាមសនំ តំ សព្ពម្បិ ភេទតោ ទ្វាទសវិធំ ហោតិ, តស្មា តំ ភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘អាមសនា បរាមសនា’’តិអាទិនា នយេនស្ស បទភាជនំ វុត្តំ. តត្ថ យញ្ច វុត្តំ ‘‘អាមសនា នាម អាមដ្ឋមត្តា’’តិ យញ្ច ‘‘ឆុបនំ នាម ផុដ្ឋមត្ត’’ន្តិ, ឥមេសំ អយំ វិសេសោ – អាមសនាតិ អាមជ្ជនា ផុដ្ឋោកាសំ អនតិក្កមិត្វាបិ តត្ថេវ សង្ឃដ្ដនា. អយញ្ហិ ‘‘អាមដ្ឋមត្តា’’តិ វុច្ចតិ. ឆុបនន្តិ អសង្ឃដ្ដេត្វា ផុដ្ឋមត្តំ.

យម្បិ ឧម្មសនាយ ច ឧល្លង្ឃនាយ ច និទ្ទេសេ ‘‘ឧទ្ធំ ឧច្ចារណា’’តិ ឯកមេវ បទំ វុត្តំ. តត្រាបិ អយំ វិសេសោ – បឋមំ អត្តនោ កាយស្ស ឥត្ថិយា កាយេ ឧទ្ធំ បេសនវសេន វុត្តំ, ទុតិយំ ឥត្ថិយា កាយំ ឧក្ខិបនវសេន, សេសំ បាកដមេវ.

២៧៣. ឥទានិ យ្វាយំ ឱតិណ្ណោ វិបរិណតេន ចិត្តេន កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជតិ, តស្ស ឯតេសំ បទានំ វសេន វិត្ថារតោ អាបត្តិភេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី សារត្តោ ច ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយេន កាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយេន កាយន្តិ សោ សារត្តោ ច ឥត្ថិសញ្ញី ច ភិក្ខុ អត្តនោ កាយេន. នន្តិ និបាតមត្តំ. អថ វា ឯតំ តស្សា ឥត្ថិយា ហត្ថាទិភេទំ កាយំ. អាមសតិ បរាមសតីតិ ឯតេសុ ចេ ឯកេនាបិ អាការេន អជ្ឈាចរតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. តត្ថ សកិំ អាមសតោ ឯកា អាបត្តិ, បុនប្បុនំ អាមសតោ បយោគេ បយោគេ សង្ឃាទិសេសោ.

បរាមសន្តោបិ សចេ កាយតោ អមោចេត្វាវ ឥតោ ចិតោ ច អត្តនោ ហត្ថំ វា កាយំ វា សញ្ចោបេតិ ហរតិ បេសេតិ ទិវសម្បិ បរាមសតោ ឯកាវ អាបត្តិ. សចេ កាយតោ មោចេត្វា មោចេត្វា បរាមសតិ បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ.

ឱមសន្តោបិ សចេ កាយតោ អមោចេត្វាវ ឥត្ថិយា មត្ថកតោ បដ្ឋាយ យាវ បាទបិដ្ឋិំ ឱមសតិ ឯកាវ អាបត្តិ. សចេ បន ឧទរាទីសុ តំ តំ ឋានំ បត្វា មុញ្ចិត្វា មុញ្ចិត្វា ឱមសតិ បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. ឧម្មសនាយបិ បាទតោ បដ្ឋាយ យាវ សីសំ ឧម្មសន្តស្ស ឯសេវ នយោ.

ឱលង្ឃនាយ មាតុគាមំ កេសេសុ គហេត្វា នាមេត្វា ចុម្ពនាទីសុ យំ អជ្ឈាចារំ ឥច្ឆតិ តំ កត្វា មុញ្ចតោ ឯកាវ អាបត្តិ. ឧដ្ឋិតំ បុនប្បុនំ នាមយតោ បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. ឧល្លង្ឃនាយបិ កេសេសុ វា ហត្ថេសុ វា គហេត្វា វុដ្ឋាបយតោ ឯសេវ នយោ.

អាកឌ្ឍនាយ អត្តនោ អភិមុខំ អាកឌ្ឍន្តោ យាវ ន មុញ្ចតិ តាវ ឯកាវ អាបត្តិ. មុញ្ចិត្វា មុញ្ចិត្វា អាកឌ្ឍន្តស្ស បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. បតិកឌ្ឍនាយបិ បរម្មុខំ បិដ្ឋិយំ គហេត្វា បដិប្បណាមយតោ ឯសេវ នយោ.

អភិនិគ្គណ្ហនាយ ហត្ថេ វា ពាហាយ វា ទឡ្ហំ គហេត្វា យោជនម្បិ គច្ឆតោ ឯកាវ អាបត្តិ. មុញ្ចិត្វា បុនប្បុនំ គណ្ហតោ បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. អមុញ្ចិត្វា បុនប្បុនំ ផុសតោ ច អាលិង្គតោ ច បយោគេ បយោគេ អាបត្តីតិ មហាសុមត្ថេរោ អាហ. មហាបទុមត្ថេរោ បនាហ – ‘‘មូលគ្គហណមេវ បមាណំ, តស្មា យាវ ន មុញ្ចតិ តាវ ឯកា ឯវ អាបត្តី’’តិ.

អភិនិប្បីឡនាយ វត្ថេន វា អាភរណេន វា សទ្ធិំ បីឡយតោ អង្គំ អផុសន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ, ផុសន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ, ឯកបយោគេន ឯកា អាបត្តិ, នានាបយោគេន នានា.

គហណឆុបនេសុ អញ្ញំ កិញ្ចិ វិការំ អករោន្តោបិ គហិតមត្តផុដ្ឋមត្តេនាបិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ.

ឯវមេតេសុ អាមសនាទីសុ ឯកេនាបិ អាការេន អជ្ឈាចារតោ ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិស្ស សង្ឃាទិសេសោ, វេមតិកស្ស ថុល្លច្ចយំ, បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតសញ្ញិស្សាបិ ថុល្លច្ចយមេវ. បណ្ឌកេ បណ្ឌកសញ្ញិស្ស ថុល្លច្ចយំ, វេមតិកស្ស ទុក្កដំ. បុរិសតិរច្ឆានគតឥត្ថិសញ្ញិស្សាបិ ទុក្កដមេវ. បុរិសេ បុរិសសញ្ញិស្សាបិ វេមតិកស្សាបិ ឥត្ថិបណ្ឌកតិរច្ឆានគតសញ្ញិស្សាបិ ទុក្កដមេវ. តិរច្ឆានគតេបិ សព្ពាការេន ទុក្កដមេវាតិ. ឥមា ឯកមូលកនយេ វុត្តា អាបត្តិយោ សល្លក្ខេត្វា ឥមិនាវ ឧបាយេន ‘‘ទ្វេ ឥត្ថិយោ ទ្វិន្នំ ឥត្ថីន’’ន្តិអាទិវសេន វុត្តេ ទុមូលកនយេបិ ទិគុណា អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា. យថា ច ទ្វីសុ ឥត្ថីសុ ទ្វេ សង្ឃាទិសេសា; ឯវំ សម្ពហុលាសុ សម្ពហុលា វេទិតព្ពា.

យោ ហិ ឯកតោ ឋិតា សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ ពាហាហិ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហាតិ សោ យត្តកា ឥត្ថិយោ ផុដ្ឋា តាសំ គណនាយ សង្ឃាទិសេសេ អាបជ្ជតិ, មជ្ឈគតានំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ. តា ហិ តេន កាយប្បដិពទ្ធេន អាមដ្ឋា ហោន្តិ. យោ បន សម្ពហុលានំ អង្គុលិយោ វា កេសេ វា ឯកតោ កត្វា គណ្ហាតិ, សោ អង្គុលិយោ ច កេសេ ច អគណេត្វា ឥត្ថិយោ គណេត្វា សង្ឃាទិសេសេហិ ការេតព្ពោ. យាសញ្ច ឥត្ថីនំ អង្គុលិយោ វា កេសា វា មជ្ឈគតា ហោន្តិ, តាសំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ អាបជ្ជតិ. តា ហិ តេន កាយប្បដិពទ្ធេន អាមដ្ឋា ហោន្តិ, សម្ពហុលា បន ឥត្ថិយោ កាយប្បដិពទ្ធេហិ រជ្ជុវត្ថាទីហិ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហន្តោ សព្ពាសំយេវ អន្តោបរិក្ខេបគតានំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ អាបជ្ជតិ. មហាបច្ចរិយំ អផុដ្ឋាសុ ទុក្កដំ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា បាឡិយំ កាយប្បដិពទ្ធប្បដិពទ្ធេន អាមសនំ នាម នត្ថិ, តស្មា សព្ពម្បិ កាយប្បដិពទ្ធប្បដិពទ្ធំ កាយប្បដិពទ្ធេនេវ សង្គហេត្វា មហាអដ្ឋកថាយញ្ច កុរុន្ទិយញ្ច វុត្តោ បុរិមនយោយេវេត្ថ យុត្តតរោ ទិស្សតិ.

យោ ហិ ហត្ថេន ហត្ថំ គហេត្វា បដិបាដិយា ឋិតាសុ ឥត្ថីសុ សមសារាគោ ឯកំ ហត្ថេ គណ្ហាតិ, សោ គហិតិត្ថិយា វសេន ឯកំ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ, ឥតរាសំ គណនាយ បុរិមនយេនេវ ថុល្លច្ចយេ. សចេ សោ តំ កាយប្បដិពទ្ធេ វត្ថេ វា បុប្ផេ វា គណ្ហាតិ, សព្ពាសំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ អាបជ្ជតិ. យថេវ ហិ រជ្ជុវត្ថាទីហិ បរិក្ខិបន្តេន សព្ពាបិ កាយប្បដិពទ្ធេន អាមដ្ឋា ហោន្តិ, តថា ឥធាបិ សព្ពាបិ កាយប្បដិពទ្ធេន អាមដ្ឋា ហោន្តិ. សចេ បន តា ឥត្ថិយោ អញ្ញមញ្ញំ វត្ថកោដិយំ គហេត្វា ឋិតា ហោន្តិ, តត្រ ចេសោ បុរិមនយេនេវ បឋមំ ឥត្ថិំ ហត្ថេ គណ្ហាតិ គហិតាយ វសេន សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ, ឥតរាសំ គណនាយ ទុក្កដានិ. សព្ពាសញ្ហិ តាសំ តេន បុរិមនយេនេវ កាយបដិពទ្ធេន កាយប្បដិពទ្ធំ អាមដ្ឋំ ហោតិ. សចេ បន សោបិ តំ កាយប្បដិពទ្ធេយេវ គណ្ហាតិ តស្សា វសេន ថុល្លច្ចយំ អាបជ្ជតិ, ឥតរាសំ គណនាយ អនន្តរនយេនេវ ទុក្កដានិ.

យោ បន ឃនវត្ថនិវត្ថំ ឥត្ថិំ កាយសំសគ្គរាគេន វត្ថេ ឃដ្ដេតិ, ថុល្លច្ចយំ. វិរឡវត្ថនិវត្ថំ ឃដ្ដេតិ, តត្រ ចេ វត្ថន្តរេហិ ឥត្ថិយា វា និក្ខន្តលោមានិ ភិក្ខុំ ភិក្ខុនោ វា បវិដ្ឋលោមានិ ឥត្ថិំ ផុសន្តិ, ឧភិន្នំ លោមានិយេវ វា លោមានិ ផុសន្តិ, សង្ឃាទិសេសោ. ឧបាទិន្នកេន ហិ កម្មជរូបេន ឧបាទិន្នកំ វា អនុបាទិន្នកំ វា អនុបាទិន្នកេនបិ កេនចិ កេសាទិនា ឧបាទិន្នកំ វា អនុបាទិន្នកំ វា ផុសន្តោបិ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិយេវ.

តត្ថ កុរុន្ទិយំ ‘‘លោមានិ គណេត្វា សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘លោមានិ គណេត្វា អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ, ឯកមេវ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ. សង្ឃិកមញ្ចេ បន អបច្ចត្ថរិត្វា និបន្នោ លោមានិ គណេត្វា ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តទេវ យុត្តំ. ឥត្ថិវសេន ហិ អយំ អាបត្តិ, ន កោដ្ឋាសវសេនាតិ.

ឯត្ថាហ ‘‘យោ បន ‘កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហិស្សាមី’តិ កាយំ គណ្ហាតិ, ‘កាយំ គណ្ហិស្សាមី’តិ កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហាតិ, សោ កិំ អាបជ្ជតី’’តិ. មហាសុមត្ថេរោ តាវ ‘‘យថាវត្ថុកមេវា’’តិ វទតិ. អយំ កិរស្ស លទ្ធិ –

‘‘វត្ថុ សញ្ញា ច រាគោ ច, ផស្សប្បដិវិជាននា;

យថានិទ្ទិដ្ឋនិទ្ទេសេ, គរុកំ តេន ការយេ’’តិ.

ឯត្ថ ‘‘វត្ថូ’’តិ ឥត្ថី. ‘‘សញ្ញា’’តិ ឥត្ថិសញ្ញា. ‘‘រាគោ’’តិ កាយសំសគ្គរាគោ. ‘‘ផស្សប្បដិវិជាននា’’តិ កាយសំសគ្គផស្សជាននា. តស្មា យោ ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញី កាយសំសគ្គរាគេន ‘‘កាយប្បដិពទ្ធំ គហេស្សាមី’’តិ បវត្តោបិ កាយំ ផុសតិ, គរុកំ សង្ឃាទិសេសំយេវ អាបជ្ជតិ. ឥតរោបិ ថុល្លច្ចយន្តិ មហាបទុមត្ថេរោ បនាហ –

‘‘សញ្ញាយ វិរាគិតម្ហិ, គហណេ ច វិរាគិតេ;

យថានិទ្ទិដ្ឋនិទ្ទេសេ, គរុកំ តត្ថ ន ទិស្សតី’’តិ.

អស្សាបាយំ លទ្ធិ ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោ ហិ សង្ឃាទិសេសោ វុត្តោ. ឥមិនា ច ឥត្ថិសញ្ញា វិរាគិតា កាយប្បដិពទ្ធេ កាយប្បដិពទ្ធសញ្ញា ឧប្បាទិតា, តំ គណ្ហន្តស្ស បន ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. ឥមិនា ច គហណម្បិ វិរាគិតំ តំ អគ្គហេត្វា ឥត្ថី គហិតា, តស្មា ឯត្ថ ឥត្ថិសញ្ញាយ អភាវតោ សង្ឃាទិសេសោ ន ទិស្សតិ, កាយប្បដិពទ្ធស្ស អគ្គហិតត្តា ថុល្លច្ចយំ ន ទិស្សតិ, កាយសំសគ្គរាគេន ផុដ្ឋត្តា បន ទុក្កដំ. កាយសំសគ្គរាគេន ហិ ឥមំ នាម វត្ថុំ ផុសតោ អនាបត្តីតិ នត្ថិ, តស្មា ទុក្កដមេវាតិ.

ឥទញ្ច បន វត្វា ឥទំ ចតុក្កមាហ. ‘‘សារត្តំ គណ្ហិស្សាមី’តិ សារត្តំ គណ្ហិ សង្ឃាទិសេសោ, ‘វិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’តិ វិរត្តំ គណ្ហិ ទុក្កដំ, ‘សារត្តំ គណ្ហិស្សាមី’តិ វិរត្តំ គណ្ហិ ទុក្កដំ, ‘វិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’តិ សារត្តំ គណ្ហិ ទុក្កដមេវា’’តិ. កិញ្ចាបិ ឯវមាហ? អថ ខោ មហាសុមត្ថេរវាទោយេវេត្ថ ‘‘ឥត្ថិ ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី សារត្តោ ច ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយេន កាយប្បដិពទ្ធំ អាមសតិ បរាមសតិ…បេ… គណ្ហាតិ ឆុបតិ អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ ឥមាយ បាឡិយា ‘‘យោ ហិ ឯកតោ ឋិតា សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ ពាហាហិ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហាតិ, សោ យត្តកា ឥត្ថិយោ ផុដ្ឋា តាសំ គណនាយ សង្ឃាទិសេសេ អាបជ្ជតិ, មជ្ឈគតានំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ’’តិអាទីហិ អដ្ឋកថាវិនិច្ឆយេហិ ច សមេតិ. យទិ ហិ សញ្ញាទិវិរាគេន វិរាគិតំ នាម ភវេយ្យ ‘‘បណ្ឌកោ ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘កាយប្បដិពទ្ធញ្ច ហោតិ កាយសញ្ញី ចា’’តិអាទិនាបិ នយេន បាឡិយំ វិសេសំ វទេយ្យ. យស្មា បន សោ ន វុត្តោ, តស្មា ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញាយ សតិ ឥត្ថិំ អាមសន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ, កាយប្បដិពទ្ធំ អាមសន្តស្ស ថុល្លច្ចយន្តិ យថាវត្ថុកមេវ យុជ្ជតិ.

មហាបច្ចរិយម្បិ ចេតំ វុត្តំ – ‘‘នីលំ បារុបិត្វា សយិតាយ កាឡិត្ថិយា កាយំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ កាយំ ឃដ្ដេតិ, សង្ឃាទិសេសោ; ‘កាយំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ នីលំ ឃដ្ដេតិ, ថុល្លច្ចយំ; ‘នីលំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ កាយំ ឃដ្ដេតិ, សង្ឃាទិសេសោ; ‘នីលំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ នីលំ ឃដ្ដេតិ, ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ. យោបាយំ ‘‘ឥត្ថី ច បណ្ឌកោ ចា’’តិអាទិនា នយេន វត្ថុមិស្សកនយោ វុត្តោ, តស្មិម្បិ វត្ថុ សញ្ញាវិមតិវសេន វុត្តា អាបត្តិយោ បាឡិយំ អសម្មុយ្ហន្តេន វេទិតព្ពា.

កាយេនកាយប្បដិពទ្ធវារេ បន ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិស្ស កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហតោ ថុល្លច្ចយំ, សេសេ សព្ពត្ថ ទុក្កដំ. កាយប្បដិពទ្ធេនកាយវារេបិ ឯសេវ នយោ. កាយប្បដិពទ្ធេនកអាយប្បដិពទ្ធវារេ ច និស្សគ្គិយេនកាយវារាទីសុ ចស្ស សព្ពត្ថ ទុក្កដមេវ.

‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី សារត្តោ ច ឥត្ថី ច នំ ភិក្ខុស្ស កាយេន កាយ’’ន្តិអាទិវារោ បន ភិក្ខុម្ហិ មាតុគាមស្ស រាគវសេន វុត្តោ. តត្ថ ឥត្ថី ច នំ ភិក្ខុស្ស កាយេន កាយន្តិ ភិក្ខុម្ហិ សារត្តា ឥត្ថី តស្ស និសិន្នោកាសំ វា និបន្នោកាសំ វា គន្ត្វា អត្តនោ កាយេន តំ ភិក្ខុស្ស កាយំ អាមសតិ…បេ… ឆុបតិ. សេវនាធិប្បាយោ កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតីតិ ឯវំ តាយ អាមដ្ឋោ វា ឆុបិតោ វា សេវនាធិប្បាយោ ហុត្វា សចេ ផស្សប្បដិវិជាននត្ថំ ឦសកម្បិ កាយំ ចាលេតិ ផន្ទេតិ, សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ.

ទ្វេ ឥត្ថិយោតិ ឯត្ថ ទ្វេ សង្ឃាទិសេសេ អាបជ្ជតិ, ឥត្ថិយា ច បណ្ឌកេ ច សង្ឃាទិសេសេន សហ ទុក្កដំ. ឯតេន ឧបាយេន យាវ ‘‘និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយំ អាមសតិ, សេវនាធិប្បាយោ កាយេន វាយមតិ ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ តាវ បុរិមនយេនេវ អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច កាយេន វាយមតិ ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតីតិ អត្តនា និស្សដ្ឋំ បុប្ផំ វា ផលំ វា ឥត្ថិំ អត្តនោ និស្សគ្គិយេន បុប្ផេន វា ផលេន វា បហរន្តិំ ទិស្វា កាយេន វិការំ ករោតិ, អង្គុលិំ វា ចាលេតិ, ភមុកំ វា ឧក្ខិបតិ, អក្ខិំ វា និខណតិ, អញ្ញំ វា ឯវរូបំ វិការំ ករោតិ, អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាយេន វាយមតិ ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតី’’តិ. អយម្បិ កាយេន វាយមិតត្តា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ទ្វីសុ ឥត្ថីសុ ទ្វេ, ឥត្ថីបណ្ឌកេសុបិ ទ្វេ ឯវ ទុក្កដេ អាបជ្ជតិ.

២៧៩. ឯវំ វត្ថុវសេន វិត្ថារតោ អាបត្តិភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ លក្ខណវសេន សង្ខេបតោ អាបត្តិភេទញ្ច អនាបត្តិភេទញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘សេវនាធិប្បាយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមនយេ ឥត្ថិយា ផុដ្ឋោ សមានោ សេវនាធិប្បាយោ កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតីតិ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ. ទុតិយេ នយេ និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយាមសនេ វិយ វាយមិត្វា អឆុបនេ វិយ ច ផស្សស្ស អប្បដិវិជាននតោ ទុវង្គសម្បត្តិយា ទុក្កដំ. តតិយេ កាយេន អវាយមតោ អនាបត្តិ. យោ ហិ សេវនាធិប្បាយោបិ និច្ចលេន កាយេន កេវលំ ផស្សំ បដិវិជានាតិ សាទិយតិ អនុភោតិ, តស្ស ចិត្តុប្បាទមត្តេ អាបត្តិយា អភាវតោ អនាបត្តិ. ចតុត្ថេ បន និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយាមសនេ វិយ ផស្សប្បដិវិជាននាបិ នត្ថិ, កេវលំ ចិត្តុប្បាទមត្តមេវ, តស្មា អនាបត្តិ. មោក្ខាធិប្បាយស្ស សព្ពាការេសុ អនាបត្តិយេវ.

ឯត្ថ បន យោ ឥត្ថិយា គហិតោ តំ អត្តនោ សរីរា មោចេតុកាមោ បដិប្បណាមេតិ វា បហរតិ វា អយំ កាយេន វាយមតិ ផស្សំ បដិវិជានាតិ. យោ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា តតោ មុញ្ចិតុកាមោ ឧត្តាសេត្វា បលាបេតិ, អយំ កាយេន វាយមតិ ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតិ. យោ តាទិសំ ទីឃជាតិំ កាយេ អារូឡ្ហំ ទិស្វា ‘‘សណិកំ គច្ឆតុ ឃដ្ដិយមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យា’’តិ ន ឃដ្ដេតិ, ឥត្ថិមេវ វា អង្គំ ផុសមានំ ញត្វា ‘‘ឯសា ‘អនត្ថិកោ អយំ មយា’តិ សយមេវ បក្កមិស្សតី’’តិ អជានន្តោ វិយ និច្ចលោ ហោតិ, ពលវិត្ថិយា វា គាឡ្ហំ អាលិង្គិត្វា គហិតោ ទហរភិក្ខុ បលាយិតុកាមោបិ សុដ្ឋុ គហិតត្តា និច្ចលោ ហោតិ, អយំ ន ច កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតិ. យោ បន អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា ‘‘អាគច្ឆតុ តាវ តតោ នំ បហរិត្វា វា បណាមេត្វា វា បក្កមិស្សាមី’’តិ និច្ចលោ ហោតិ, អយំ មោក្ខាធិប្បាយោ ន ច កាយេន វាយមតិ, ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតីតិ វេទិតព្ពោ.

២៨០. អសញ្ចិច្ចាតិ ឥមិនា ឧបាយេន ឥមំ ផុសិស្សាមីតិ អចេតេត្វា, ឯវញ្ហិ អចេតេត្វា បត្តប្បដិគ្គហណាទីសុ មាតុគាមស្ស អង្គេ ផុដ្ឋេបិ អនាបត្តិ.

អសតិយាតិ អញ្ញវិហិតោ ហោតិ មាតុគាមំ ផុសាមីតិ សតិ នត្ថិ, ឯវំ អសតិយា ហត្ថបាទបសារណាទិកាលេ ផុសន្តស្ស អនាបត្តិ.

អជានន្តស្សាតិ ទារកវេសេន ឋិតំ ទារិកំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ អជានន្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន ផុសតិ, ឯវំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ អជានន្តស្ស ផុសតោ អនាបត្តិ.

អសាទិយន្តស្សាតិ កាយសំសគ្គំ អសាទិយន្តស្ស, តស្ស ពាហាបរម្បរាយ នីតភិក្ខុស្ស វិយ អនាបត្តិ. ឧម្មត្តកាទយោ វុត្តនយាឯវ. ឥធ បន ឧទាយិត្ថេរោ អាទិកម្មិកោ, តស្ស អនាបត្តិ អាទិកម្មិកស្សាតិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ សិក្ខាបទំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនំ, សុខមជ្ឈត្តទ្វយេនាតិ.

២៨១. វិនីតវត្ថូសុ – មាតុយា មាតុបេមេនាតិ មាតុបេមេន មាតុយា កាយំ អាមសិ. ឯស នយោ ធីតុភគិនិវត្ថូសុ. តត្ថ យស្មា មាតា វា ហោតុ ធីតា វា ឥត្ថី នាម សព្ពាបិ ព្រហ្មចរិយស្ស បារិបន្ថិកាវ. តស្មា ‘‘អយំ មេ មាតា អយំ ធីតា អយំ មេ ភគិនី’’តិ គេហស្សិតបេមេន អាមសតោបិ ទុក្កដមេវ វុត្តំ.

ឥមំ បន ភគវតោ អាណំ អនុស្សរន្តេន សចេបិ នទីសោតេន វុយ្ហមានំ មាតរំ បស្សតិ នេវ ហត្ថេន បរាមសិតព្ពា. បណ្ឌិតេន បន ភិក្ខុនា នាវា វា ផលកំ វា កទលិក្ខន្ធោ វា ទារុក្ខន្ធោ វា ឧបសំហរិតព្ពោ. តស្មិំ អសតិ កាសាវម្បិ ឧបសំហរិត្វា បុរតោ ឋបេតព្ពំ, ‘‘ឯត្ថ គណ្ហាហី’’តិ បន ន វត្តព្ពា. គហិតេ បរិក្ខារំ កឌ្ឍាមីតិ កឌ្ឍន្តេន គន្តព្ពំ. សចេ ភាយតិ បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា ‘‘មា ភាយី’’តិ សមស្សាសេតព្ពា. សចេ ភាយមានា បុត្តស្ស សហសា ខន្ធេ វា អភិរុហតិ, ហត្ថេ វា គណ្ហាតិ, ន ‘‘អបេហិ មហល្លិកេ’’តិ និទ្ធុនិតព្ពា, ថលំ បាបេតព្ពា. កទ្ទមេ លគ្គាយបិ កូបេ បតិតាយបិ ឯសេវ នយោ.

តត្របិ ហិ យោត្តំ វា វត្ថំ វា បក្ខិបិត្វា ហត្ថេន គហិតភាវំ ញត្វា ឧទ្ធរិតព្ពា, នត្វេវ អាមសិតព្ពា. ន កេវលញ្ច មាតុគាមស្ស សរីរមេវ អនាមាសំ, និវាសនបាវុរណម្បិ អាភរណភណ្ឌម្បិ តិណណ្ឌុបកំ វា តាឡបណ្ណមុទ្ទិកំ វា ឧបាទាយ អនាមាសមេវ, តញ្ច ខោ និវាសនបារុបនំ បិឡន្ធនត្ថាយ ឋបិតមេវ. សចេ បន និវាសនំ វា បារុបនំ វា បរិវត្តេត្វា ចីវរត្ថាយ បាទមូលេ ឋបេតិ វដ្ដតិ. អាភរណភណ្ឌេសុ បន សីសបសាធនកទន្តសូចិអាទិកប្បិយភណ្ឌំ ‘‘ឥមំ ភន្តេ តុម្ហាកំ គណ្ហថា’’តិ ទិយ្យមានំ សិបាដិកាសូចិអាទិឧបករណត្ថាយ គហេតព្ពំ. សុវណ្ណរជតមុត្តាទិមយំ បន អនាមាសមេវ ទីយ្យមានម្បិ ន គហេតព្ពំ. ន កេវលញ្ច ឯតាសំ សរីរូបគមេវ អនាមាសំ, ឥត្ថិសណ្ឋានេន កតំ កដ្ឋរូបម្បិ ទន្តរូបម្បិ អយរូបម្បិ លោហរូបម្បិ តិបុរូបម្បិ បោត្ថករូបម្បិ សព្ពរតនរូបម្បិ អន្តមសោ បិដ្ឋមយរូបម្បិ អនាមាសមេវ. បរិភោគត្ថាយ បន ‘‘ឥទំ តុម្ហាកំ ហោតូ’’តិ លភិត្វា ឋបេត្វា សព្ពរតនមយំ អវសេសំ ភិន្ទិត្វា ឧបករណារហំ ឧបករណេ បរិភោគារហំ បរិភោគេ ឧបនេតុំ វដ្ដតិ.

យថា ច ឥត្ថិរូបកំ; ឯវំ សត្តវិធម្បិ ធញ្ញំ អនាមាសំ. តស្មា ខេត្តមជ្ឈេន គច្ឆតា តត្ថជាតកម្បិ ធញ្ញផលំ ន អាមសន្តេន គន្តព្ពំ. សចេ ឃរទ្វារេ វា អន្តរាមគ្គេ វា ធញ្ញំ បសារិតំ ហោតិ បស្សេន ច មគ្គោ អត្ថិ ន មទ្ទន្តេន គន្តព្ពំ. គមនមគ្គេ អសតិ មគ្គំ អធិដ្ឋាយ គន្តព្ពំ. អន្តរឃរេ ធញ្ញស្ស ឧបរិ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា ទេន្តិ និសីទិតុំ វដ្ដតិ. កេចិ អាសនសាលាយំ ធញ្ញំ អាកិរន្តិ, សចេ សក្កា ហោតិ ហរាបេតុំ ហរាបេតព្ពំ, នោ ចេ ឯកមន្តំ ធញ្ញំ អមទ្ទន្តេន បីឋកំ បញ្ញបេត្វា និសីទិតព្ពំ. សចេ ឱកាសោ ន ហោតិ, មនុស្សា ធញ្ញមជ្ឈេយេវ អាសនំ បញ្ញបេត្វា ទេន្តិ, និសីទិតព្ពំ. តត្ថជាតកានិ មុគ្គមាសាទីនិ អបរណ្ណានិបិ តាលបនសាទីនិ វា ផលានិ កីឡន្តេន ន អាមសិតព្ពានិ. មនុស្សេហិ រាសិកតេសុបិ ឯសេវ នយោ. អរញ្ញេ បន រុក្ខតោ បតិតានិ ផលានិ ‘‘អនុបសម្បន្នានំ ទស្សាមី’’តិ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ.

មុត្តា, មណិ, វេឡុរិយោ, សង្ខោ, សិលា, បវាឡំ, រជតំ, ជាតរូបំ, លោហិតង្កោ, មសារគល្លន្តិ ឥមេសុ ទសសុ រតនេសុ មុត្តា អធោតា អនិវិទ្ធា យថាជាតាវ អាមសិតុំ វដ្ដតិ. សេសា អនាមាសាតិ វទន្តិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘មុត្តា ធោតាបិ អធោតាបិ អនាមាសា ភណ្ឌមូលត្ថាយ ច សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, កុដ្ឋរោគស្ស ភេសជ្ជត្ថាយ បន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អន្តមសោ ជាតិផលិកំ ឧបាទាយ សព្ពោបិ នីលបីតាទិវណ្ណភេទោ មណិ ធោតវិទ្ធវដ្ដិតោ អនាមាសោ, យថាជាតោ បន អាករមុត្តោ បត្តាទិភណ្ឌមូលត្ថំ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តោ. សោបិ មហាបច្ចរិយំ បដិក្ខិត្តោ, បចិត្វា កតោ កាចមណិយេវេកោ វដ្ដតីតិ វុត្តោ. វេឡុរិយេបិ មណិសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

សង្ខោ ធមនសង្ខោ ច ធោតវិទ្ធោ ច រតនមិស្សោ អនាមាសោ. បានីយសង្ខោ ធោតោបិ អធោតោបិ អាមាសោវ សេសញ្ច អញ្ជនាទិភេសជ្ជត្ថាយបិ ភណ្ឌមូលត្ថាយបិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. សិលា ធោតវិទ្ធា រតនសំយុត្តា មុគ្គវណ្ណាវ អនាមាសា. សេសា សត្ថកនិសានាទិអត្ថាយ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច រតនសំយុត្តាតិ សុវណ្ណេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បចិត្វា កតាតិ វទន្តិ. បវាឡំ ធោតវិទ្ធំ អនាមាសំ. សេសំ អាមាសំ ភណ្ឌមូលត្ថញ្ច សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ធោតម្បិ អធោតម្បិ សព្ពំ អនាមាសំ, ន ច សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

រជតំ ជាតរូបញ្ច កតភណ្ឌម្បិ អកតភណ្ឌម្បិ សព្ពេន សព្ពំ ពីជតោ បដ្ឋាយ អនាមាសញ្ច អសម្បដិច្ឆិយញ្ច, ឧត្តររាជបុត្តោ កិរ សុវណ្ណចេតិយំ ការេត្វា មហាបទុមត្ថេរស្ស បេសេសិ. ថេរោ ‘‘ន កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបិ. ចេតិយឃរេ សុវណ្ណបទុមសុវណ្ណពុព្ពុឡកាទីនិ ហោន្តិ, ឯតានិបិ អនាមាសានិ. ចេតិយឃរគោបកា បន រូបិយឆឌ្ឌកដ្ឋានេ ឋិតា, តស្មា តេសំ កេឡាបយិតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ. កុរុន្ទិយំ បន តំ បដិក្ខិត្តំ. សុវណ្ណចេតិយេ កចវរមេវ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកមេវ អនុញ្ញាតំ. អារកូដលោហម្បិ ជាតរូបគតិកមេវ អនាមាសន្តិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. សេនាសនបរិភោគោ បន សព្ពកប្បិយោ, តស្មា ជាតរូបរជតមយា សព្ពេបិ សេនាសនបរិក្ខារា អាមាសា. ភិក្ខូនំ ធម្មវិនយវណ្ណនដ្ឋានេ រតនមណ្ឌបេ ករោន្តិ ផលិកត្ថម្ភេ រតនទាមបតិមណ្ឌិតេ, តត្ថ សព្ពូបករណានិ ភិក្ខូនំ បដិជគ្គិតុំ វដ្ដតិ.

លោហិតង្កមសារគល្លា ធោតវិទ្ធា អនាមាសា, ឥតរេ អាមាសា, ភណ្ឌមូលត្ថាយ វដ្ដន្តីតិ វុត្តា. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ធោតាបិ អធោតាបិ សព្ពសោ អនាមាសា ន ច សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តំ.

សព្ពំ អាវុធភណ្ឌំ អនាមាសំ, ភណ្ឌមូលត្ថាយ ទីយ្យមានម្បិ ន សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. សត្ថវណិជ្ជា នាម ន វដ្ដតិ. សុទ្ធធនុទណ្ឌោបិ ធនុជិយាបិ បតោទោបិ អង្កុសោបិ អន្តមសោ វាសិផរសុអាទីនិបិ អាវុធសង្ខេបេន កតានិ អនាមាសានិ. សចេ កេនចិ វិហារេ សត្តិ វា តោមរោ វា ឋបិតោ ហោតិ, វិហារំ ជគ្គន្តេន ‘‘ហរន្តូ’’តិ សាមិកានំ បេសេតព្ពំ. សចេ ន ហរន្តិ, តំ អចាលេន្តេន វិហារោ បដិជគ្គិតព្ពោ. យុទ្ធភូមិយំ បតិតំ អសិំ វា សត្តិំ វា តោមរំ វា ទិស្វា បាសាណេន វា កេនចិ វា អសិំ ភិន្ទិត្វា សត្ថកត្ថាយ គហេតុំ វដ្ដតិ, ឥតរានិបិ វិយោជេត្វា កិញ្ចិ សត្ថកត្ថាយ គហេតុំ វដ្ដតិ កិញ្ចិ កត្តរទណ្ឌាទិអត្ថាយ. ‘‘ឥទំ គណ្ហថា’’តិ ទីយ្យមានំ បន ‘‘វិនាសេត្វា កប្បិយភណ្ឌំ ករិស្សាមី’’តិ សព្ពម្បិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ.

មច្ឆជាលបក្ខិជាលាទីនិបិ ផលកជាលិកាទីនិ សរបរិត្តានានីបិ សព្ពានិ អនាមាសានិ. បរិភោគត្ថាយ លព្ភមានេសុ បន ជាលំ តាវ ‘‘អាសនស្ស វា ចេតិយស្ស វា ឧបរិ ពន្ធិស្សាមិ, ឆត្តំ វា វេឋេស្សាមី’’តិ គហេតុំ វដ្ដតិ. សរបរិត្តានំ សព្ពម្បិ ភណ្ឌមូលត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. បរូបរោធនិវារណញ្ហិ ឯតំ ន ឧបរោធករន្តិ ផលកំ ទន្តកដ្ឋភាជនំ ករិស្សាមីតិ គហេតុំ វដ្ដតិ.

ចម្មវិនទ្ធានិ វីណាភេរិអាទីនិ អនាមាសានិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘ភេរិសង្ឃាដោបិ វីណាសង្ឃាដោបិ តុច្ឆបោក្ខរម្បិ មុខវដ្ដិយំ អារោបិតចម្មម្បិ វីណាទណ្ឌកោបិ សព្ពំ អនាមាស’’ន្តិ វុត្តំ. ឱនហិតុំ វា ឱនហាបេតុំ វា វាទេតុំ វា វាទាបេតុំ វា ន លព្ភតិយេវ. ចេតិយង្គណេ បូជំ កត្វា មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតំ ទិស្វាបិ អចាលេត្វាវ អន្តរន្តរេ សម្មជ្ជិតព្ពំ, កចវរឆឌ្ឌនកាលេ បន កចវរនិយាមេនេវ ហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. ភណ្ឌមូលត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុម្បិ វដ្ដតិ. បរិភោគត្ថាយ លព្ភមានេសុ បន វីណាទោណិកញ្ច ភេរិបោក្ខរញ្ច ទន្តកដ្ឋភាជនំ ករិស្សាម ចម្មំ សត្ថកកោសកន្តិ ឯវំ តស្ស តស្ស បរិក្ខារស្ស ឧបករណត្ថាយ គហេត្វា តថា តថា កាតុំ វដ្ដតិ.

បុរាណទុតិយិកាវត្ថុ ឧត្តានមេវ. យក្ខិវត្ថុស្មិំ សចេបិ បរនិម្មិតវសវត្តិទេវិយា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជតិ ថុល្លច្ចយមេវ. បណ្ឌកវត្ថុ ច សុត្តិត្ថិវត្ថុ ច បាកដមេវ. មតិត្ថិវត្ថុស្មិំ បារាជិកប្បហោនកកាលេ ថុល្លច្ចយំ, តតោ បរំ ទុក្កដំ. តិរច្ឆានគតវត្ថុស្មិំ នាគមាណវិកាយបិ សុបណ្ណមាណវិកាយបិ កិន្នរិយាបិ គាវិយាបិ ទុក្កដមេវ. ទារុធីតលិកាវត្ថុស្មិំ ន កេវលំ ទារុនា ឯវ, អន្តមសោ ចិត្តកម្មលិខិតេបិ ឥត្ថិរូបេ ទុក្កដមេវ.

២៨២. សម្បីឡនវត្ថុ ឧត្តានត្ថមេវ. សង្កមវត្ថុស្មិំ ឯកបទិកសង្កមោ វា ហោតុ សកដមគ្គសង្កមោ វា, ចាលេស្សាមីតិ បយោគេ កតមត្តេវ ចាលេតុ វា មា វា, ទុក្កដំ. មគ្គវត្ថុ បាកដមេវ. រុក្ខវត្ថុស្មិំ រុក្ខោ មហន្តោ វា ហោតុ មហាជម្ពុប្បមាណោ ខុទ្ទកោ វា, តំ ចាលេតុំ សក្កោតុ វា មា វា, បយោគមត្តេន ទុក្កដំ. នាវាវត្ថុស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ. រជ្ជវត្ថុស្មិំ យំ រជ្ជុំ អាវិញ្ឆន្តោ ឋានា ចាលេតុំ សក្កោតិ, តត្ថ ថុល្លច្ចយំ. យា មហារជ្ជុ ហោតិ, ឦសកម្បិ ឋានា ន ចលតិ, តត្ថ ទុក្កដំ. ទណ្ឌេបិ ឯសេវ នយោ. ភូមិយំ បតិតមហារុក្ខោបិ ហិ ទណ្ឌគ្គហណេនេវ ឥធ គហិតោ. បត្តវត្ថុ បាកដមេវ. វន្ទនវត្ថុស្មិំ ឥត្ថី បាទេ សម្ពាហិត្វា វន្ទិតុកាមា វារេតព្ពា បាទា វា បដិច្ឆាទេតព្ពា, និច្ចលេន វា ភវិតព្ពំ. និច្ចលស្ស ហិ ចិត្តេន សាទិយតោបិ អនាបត្តិ. អវសានេ គហណវត្ថុបាកដមេវាតិ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.