មូលបញ្ញត្តិវណ្ណនា

៥៥. ឥទានិ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិអាទីនំ អត្ថទស្សនត្ថំ ‘‘មេថុនធម្មោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មេថុនធម្មោ នាមាតិ ឥទំ និទ្ទិសិតព្ពស្ស មេថុនធម្មស្ស ឧទ្ទេសបទំ. អសទ្ធម្មោតិ អសតំ នីចជនានំ ធម្មោ. គាមធម្មោតិ គាមវាសីនំ សេវនធម្មោ. វសលធម្មោតិ វសលានំ ធម្មោ; កិលេសវស្សនតោ វា សយមេវ វសលោ ធម្មោតិ វសលធម្មោ. ទុដ្ឋុល្លន្តិ ទុដ្ឋុញ្ច កិលេសេហិ ទុដ្ឋត្តា, ថូលញ្ច អនិបុណភាវតោតិ ទុដ្ឋុល្លំ. ឥតោ បដ្ឋាយ ច តីសុ បទេសុ ‘‘យោ សោ’’តិ ឥទំ បរិវត្តេត្វា ‘‘យំ ត’’ន្តិ កត្វា យោជេតព្ពំ – ‘‘យំ តំ ទុដ្ឋុល្លំ, យំ តំ ឱទកន្តិកំ, យំ តំ រហស្ស’’ន្តិ. ឯត្ថ ច យស្មា តស្ស កម្មស្ស បរិវារភូតំ ទស្សនម្បិ គហណម្បិ អាមសនម្បិ ផុសនម្បិ ឃដ្ដនម្បិ ទុដ្ឋុល្លំ, តស្មាបិ តំ កម្មំ ទុដ្ឋុល្លំ. យំ តំ ទុដ្ឋុល្លំ សោ មេថុនធម្មោ. ឧទកំ អស្ស អន្តេ សុទ្ធត្ថំ អាទីយតីតិ ឧទកន្តំ, ឧទកន្តមេវ ឱទកន្តិកំ; យំ តំ ឱទកន្តិកំ, សោ មេថុនធម្មោ. រហោ បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ កត្តព្ពតាយ រហស្សំ. យំ តំ រហស្សំ, សោ មេថុនធម្មោតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា.

ទ្វយេន ទ្វយេន សមាបជ្ជិតព្ពតោ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិ. តត្ថ យោជនា – ‘‘យា សា ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិ សោ មេថុនធម្មោ នាមា’’តិ. ឥធ បន តំ សព្ពំ ឯកជ្ឈំ និគមេន្តោ អាហ ‘‘ឯសោ មេថុនធម្មោ នាមា’’តិ. កិំ ការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោតិ? ឧភិន្នំ រត្តានំ សារត្តានំ អវស្សុតានំ បរិយុដ្ឋិតានំ ឧភិន្នំ សទិសានំ ធម្មោតិ, តំ ការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោតិ.

បដិសេវតិ នាមាតិ ឥទំ ‘‘បដិសេវេយ្យា’’តិ ឯត្ថ យេនាការេន បដិសេវេយ្យាតិ វុច្ចតិ, តស្សាការស្ស ទស្សនត្ថំ មាតិកាបទំ. យោ និត្តេន និមិត្តន្តិអាទីសុ យោ ភិក្ខុ ឥត្ថិយា និមិត្តេន អត្តនោ និមិត្តំ, ឥត្ថិយា អង្គជាតេន អត្តនោ អង្គជាតំ សព្ពន្តិមេន បមាណេន ឯកតិលពីជមត្តម្បិ វាតេន អសម្ផុដ្ឋេ អល្លោកាសេ បវេសេតិ, ឯសោ បដិសេវតិ នាម; ឯត្តកេន សីលភេទំ បាបុណាតិ, បារាជិកោ ហោតិ.

ឯត្ថ ច ឥត្ថិនិមិត្តេ ចត្តារិ បស្សានិ, វេមជ្ឈញ្ចាតិ បញ្ច ឋានានិ លព្ភន្តិ. បុរិសនិមិត្តេ ចត្តារិ បស្សានិ, មជ្ឈំ, ឧបរិចាតិ ឆ. តស្មា ឥត្ថិនិមិត្តេ ហេដ្ឋា បវេសេន្តោបិ បារាជិកោ ហោតិ. ឧបរិតោ បវេសេន្តោបិ, ឧភោហិ បស្សេហិ បវេសេន្តោបិ ចត្តារិ ឋានានិ មុញ្ចិត្វា មជ្ឈេន បវេសេន្តោបិ បារាជិកោ ហោតិ. បុរិសនិមិត្តំ បន ហេដ្ឋាភាគេន ឆុបន្តំ បវេសេន្តោបិ បារាជិកោ ហោតិ. ឧបរិភាគេន ឆុបន្តំ បវេសេន្តោបិ, ឧភោហិ បស្សេហិ ឆុបន្តំ បវេសេន្តោបិ, មជ្ឈេនេវ ឆុបន្តំ បវេសេន្តោបិ សមញ្ឆិតង្គុលិំ វិយ មជ្ឈិមបព្ពបិដ្ឋិយា សង្កោចេត្វា ឧបរិភាគេន ឆុបន្តំ បវេសេន្តោបិ បារាជិកោ ហោតិ. តត្ថ តុលាទណ្ឌសទិសំ បវេសេន្តស្សាបិ ចត្តារិ បស្សានិ, មជ្ឈញ្ចាតិ បញ្ច ឋានានិ; សង្កោចេត្វា បវេសេន្តស្សាបិ ចត្តារិ បស្សានិ, ឧបរិភាគមជ្ឈញ្ចាតិ បញ្ច ឋានានិ – ឯវំ សព្ពានិបិ បុរិសនិមិត្តេ ទស ឋានានិ ហោន្តិ.

និមិត្តេ ជាតំ អនដ្ឋកាយប្បសាទំ ចម្មខីលំ វា បិឡកំ វា បវេសេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. នដ្ឋកាយប្បសាទំ មតចម្មំ វា សុក្ខបិឡកំ វា បវេសេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. មេថុនស្សាទេន លោមំ វា អង្គុលិ-អង្គុដ្ឋពីជាទីនិ វា បវេសេន្តស្សាបិ ទុក្កដមេវ. អយញ្ច មេថុនកថា នាម យស្មា ទុដ្ឋុល្លា កថា អសព្ភិកថា, តស្មា ឯតំ វា អញ្ញំ វា វិនយេ ឦទិសំ ឋានំ កថេន្តេន បដិក្កូលមនសិការញ្ច សមណសញ្ញញ្ច ហិរោត្តប្បញ្ច បច្ចុបដ្ឋបេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេ គារវំ ឧប្បាទេត្វា អសមការុណិកស្ស លោកនាថស្ស ករុណាគុណំ អាវជ្ជេត្វា កថេតព្ពំ. សោ ហិ នាម ភគវា សព្ពសោ កាមេហិ វិនិវត្តមានសោបិ សត្តានុទ្ទយាយ លោកានុកម្បាយ សត្តេសុ ការុញ្ញតំ បដិច្ច សិក្ខាបទបញ្ញាបនត្ថាយ ឦទិសំ កថំ កថេសិ. ‘‘អហោ សត្ថុ ករុណាគុណោ’’តិ ឯវំ លោកនាថស្ស ករុណាគុណំ អាវជ្ជេត្វា កថេតព្ពំ.

អបិច យទិ ភគវា សព្ពាការេន ឦទិសំ កថំ ន កថេយ្យ, កោ ជានេយ្យ ‘‘ឯត្តកេសុ

ឋានេសុ បារាជិកំ, ឯត្តកេសុ ថុល្លច្ចយំ, ឯត្តកេសុ ទុក្កដ’’ន្តិ. តស្មា សុណន្តេនបិ កថេន្តេនបិ ពីជកេន មុខំ អបិធាយ ទន្តវិទំសកំ ហសមានេន ន និសីទិតព្ពំ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេនាបិ ឦទិសំ កថិត’’ន្តិ បច្ចវេក្ខិត្វា គព្ភិតេន ហិរោត្តប្បសម្បន្នេន សត្ថុបដិភាគេន ហុត្វា កថេតព្ពន្តិ.

មូលបញ្ញត្តំ និដ្ឋិតំ.

អនុបញ្ញត្តិវារេ – អន្តមសោតិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន. តិរច្ឆានគតាយបីតិ បដិសន្ធិវសេន តិរច្ឆានេសុ គតាយបិ. បគេវ មនុស្សិត្ថិយាតិ បឋមតរំ មនុស្សជាតិកាយ ឥត្ថិយា. បារាជិកវត្ថុភូតា ឯវ ចេត្ថ តិរច្ឆានគតិត្ថី តិរច្ឆានគតាតិ គហេតព្ពា, ន សព្ពា. តត្រាយំ បរិច្ឆេទោ –

អបទានំ អហិ មច្ឆា, ទ្វិបទានញ្ច កុក្កុដី;

ចតុប្បទានំ មជ្ជារី, វត្ថុ បារាជិកស្សិមាតិ.

តត្ថ អហិគ្គហណេន សព្ពាបិ អជគរគោនសាទិភេទា ទីឃជាតិ សង្គហិតា. តស្មា ទីឃជាតីសុ យត្ថ តិណ្ណំ មគ្គានំ អញ្ញតរស្មិំ សក្កា តិលផលមត្តម្បិ បវេសេតុំ, សា បារាជិកវត្ថុ. អវសេសា ទុក្កដវត្ថូតិ វេទិតព្ពា. មច្ឆគ្គហណេន សព្ពាបិ មច្ឆកច្ឆបមណ្ឌូកាទិភេទា ឱទកជាតិ សង្គហិតា. តត្រាបិ ទីឃជាតិយំ វុត្តនយេនេវ បារាជិកវត្ថុ ច ទុក្កដវត្ថុ ច វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – បតង្គមុខមណ្ឌូកា នាម ហោន្តិ តេសំ មុខសណ្ឋានំ មហន្តំ, ឆិទ្ទំ អប្បកំ, តត្ថ បវេសនំ នប្បហោតិ; មុខសណ្ឋានំ បន វណសង្ខេបំ គច្ឆតិ, តស្មា តំ ថុល្លច្ចយវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. កុក្កុដិគ្គហណេន សព្ពាបិ កាកកបោតាទិភេទា បក្ខិជាតិ សង្គហិតា. តត្រាបិ វុត្តនយេនេវ បារាជិកវត្ថុ ច ទុក្កដវត្ថុ ច វេទិតព្ពំ. មជ្ជារិគ្គហណេន សព្ពាបិ រុក្ខសុនខ-មុង្គុស-គោធាទិភេទា ចតុប្បទជាតិ សង្គហិតា. តត្រាបិ វុត្តនយេនេវ បារាជិកវត្ថុ ច ទុក្កដវត្ថុ ច វេទិតព្ពំ.

បារាជិកោតិ បរាជិតោ, បរាជយំ អាបន្នោ. អយញ្ហិ បារាជិកសទ្ទោ សិក្ខាបទាបត្តិបុគ្គលេសុ វត្តតិ. តត្ថ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, អានន្ទ, អនវកាសោ យំ តថាគតោ វជ្ជីនំ វា វជ្ជិបុត្តកានំ វា ការណា សាវកានំ បារាជិកំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ សមូហនេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៣) ឯវំ សិក្ខាបទេ វត្តមានោ វេទិតព្ពោ. ‘‘អាបត្តិំ ត្វំ, ភិក្ខុ, អាបន្នោ បារាជិក’’ន្តិ (បារា. ៦៧) ឯវំ អាបត្តិយំ. ‘‘ន មយំ បារាជិកា, យោ អវហដោ សោ បារាជិកោ’’តិ (បារា. ១៥៥) ឯវំ បុគ្គលេ វត្តមានោ វេទិតព្ពោ. ‘‘បារាជិកេន ធម្មេន អនុទ្ធំសេយ្យា’’តិអាទីសុ (បារា. ៣៨៤) បន ធម្មេ វត្តតីតិ វទន្តិ. យស្មា បន តត្ថ ធម្មោតិ កត្ថចិ អាបត្តិ, កត្ថចិ សិក្ខាបទមេវ អធិប្បេតំ, តស្មា សោ វិសុំ ន វត្តព្ពោ. តត្ថ សិក្ខាបទំ យោ តំ អតិក្កមតិ, តំ បរាជេតិ, តស្មា ‘‘បារាជិក’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាបត្តិ បន យោ នំ អជ្ឈាបជ្ជតិ, តំ បរាជេតិ, តស្មា ‘‘បារាជិកា’’តិ វុច្ចតិ. បុគ្គលោ យស្មា បរាជិតោ បរាជយមាបន្នោ, តស្មា ‘‘បារាជិកោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯតមេវ ហិ អត្ថំ សន្ធាយ បរិវារេបិ –

‘‘បារាជិកន្តិ យំ វុត្តំ, តំ សុណោហិ យថាតថំ;

ចុតោ បរទ្ធោ ភដ្ឋោ ច, សទ្ធម្មា ហិ និរង្កតោ;

សំវាសោបិ តហិំ នត្ថិ, តេនេតំ ឥតិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. (បរិ. ៣៣៩);

អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ‘‘តំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមន្តោ អាបត្តិញ្ច អាបន្នោ បុគ្គលោ ចុតោ ហោតីតិ សព្ពំ យោជេតព្ពំ. តេន វុច្ចតីតិ យេន ការណេន អស្សមណោ ហោតិ អសក្យបុត្តិយោ បរិភដ្ឋោ ឆិន្នោ បរាជិតោ សាសនតោ, តេន វុច្ចតិ. កិន្តិ? ‘‘បារាជិកោ ហោតី’’តិ.

សហ វសន្តិ ឯត្ថាតិ សំវាសោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សំវាសោ នាមា’’តិ វត្វា ‘‘ឯកកម្ម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្រាយំ សទ្ធិំ យោជនាយ វណ្ណនា – ចតុព្ពិធម្បិ សង្ឃកម្មំ សីមាបរិច្ឆិន្នេហិ បកតត្តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកតោ កត្តព្ពត្តា ឯកកម្មំ នាម. តថា បញ្ចវិធោបិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ឯកតោ ឧទ្ទិសិតព្ពត្តា ឯកុទ្ទេសោ នាម. បញ្ញត្តំ បន សិក្ខាបទំ សព្ពេហិបិ លជ្ជីបុគ្គលេហិ សមំ សិក្ខិតព្ពភាវតោ សមសិក្ខតា នាម. ឯត្ថ យស្មា សព្ពេបិ លជ្ជិនោ ឯតេសុ កម្មាទីសុ សហ វសន្តិ, ន ឯកោបិ តតោ ពហិទ្ធា សន្ទិស្សតិ, តស្មា តានិ សព្ពានិបិ គហេត្វា ‘‘ឯសោ សំវាសោ នាមា’’តិ អាហ. សោ ច វុត្តប្បការោ សំវាសោ តេន បុគ្គលេន សទ្ធិំ នត្ថិ, តេន ការណេន សោ បារាជិកោ បុគ្គលោ អសំវាសោតិ វុច្ចតីតិ.

៥៦. ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋសិក្ខាបទំ បទានុក្កមេន វិភជិត្វា ឥទានិ យំ តំ ‘‘បដិសេវេយ្យា’’តិ ឯត្ថ យេនាការេន បដិសេវេយ្យាតិ វុច្ចតិ, តស្សាការស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘បដិសេវតិ នាមា’’តិ ឥទំ មាតិកាបទំ ឋបេត្វា ‘‘និមិត្តេន និមិត្តំ អង្គជាតេន អង្គជាត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា ន កេវលំ ឥត្ថិយា ឯវ និមិត្តំ បារាជិកវត្ថុ, ន ច មនុស្សិត្ថិយា ឯវ, សុវណ្ណរជតាទិមយានញ្ច ឥត្ថីនម្បិ និមិត្តំ វត្ថុមេវ ន ហោតិ; តស្មា យំ យំ វត្ថុ ហោតិ, តំ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តិស្សោ ឥត្ថិយោ’’តិអាទិនា នយេន យេសំ និមិត្តានិ វត្ថូនិ ហោន្តិ, តេ សត្តេ វត្វា ‘‘មនុស្សិត្ថិយា តយោ មគ្គេ’’តិអាទិនា នយេន តានិ វត្ថូនិ អាហ.

តត្ថ តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តយោ ឧភតោព្យញ្ជនកា, តយោ បណ្ឌកា, តយោ បុរិសាតិ បារាជិកវត្ថូនំ និមិត្តានំ និស្សយា ទ្វាទស សត្តា ហោន្តិ. តេសុ ឥត្ថិបុរិសា បាកដា ឯវ. បណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនកភេទោ បព្ពជ្ជាខន្ធកវណ្ណនាយំ បាកដោ ភវិស្សតិ.

មនុស្សិត្ថិយា តយោ មគ្គេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្សាតិ ឯត្ថ ច មនុស្សិត្ថិយា តីសុ មគ្គេសូតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សព្ពត្ថ. សព្ពេ ឯវ ចេតេ មនុស្សិត្ថិយា តយោ មគ្គា, អមនុស្សិត្ថិយា តយោ, តិរច្ឆានគតិត្ថិយា តយោតិ នវ; មនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកាទីនំ នវ; មនុស្សបណ្ឌកាទីនំ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ; តថា មនុស្សបុរិសាទីនន្តិ សមតិំស មគ្គា ហោន្តិ. ឯតេសុ និមិត្តសង្ខាតេសុ យត្ថ កត្ថចិ អត្តនោ អង្គជាតំ តិលផលមត្តម្បិ បវេសេត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ បារាជិកំ អាបជ្ជតិ.