១. បឋមបារាជិកំ

សុទិន្នភាណវារវណ្ណនា

២៤. ឥតោ បរំ តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេតិអាទិ យេភុយ្យេន ឧត្តានត្ថំ. តស្មា អនុបទវណ្ណនំ បហាយ យត្ថ យត្ថ វត្តព្ពំ អត្ថិ, តំ តទេវ វណ្ណយិស្សាម. កលន្ទគាមោតិ កលន្ទកា វុច្ចន្តិ កាឡកា, តេសំ វសេន លទ្ធនាមោ គាមោ. កលន្ទបុត្តោតិ គាមវសេន លទ្ធនាមស្ស រាជសម្មតស្ស ចត្តាលីសកោដិវិភវស្ស កលន្ទសេដ្ឋិនោ បុត្តោ. យស្មា បន តស្មិំ គាមេ អញ្ញេបិ កលន្ទនាមកា មនុស្សា អត្ថិ, តស្មា កលន្ទបុត្តោតិ វត្វា បុន សេដ្ឋិបុត្តោតិ វុត្តំ. សម្ពហុលេហីតិ ពហុកេហិ. សហាយកេហីតិ សុខទុក្ខានិ សហ អាយន្តិ ឧបគច្ឆន្តីតិ សហាយា, សហាយា ឯវ សហាយកា, តេហិ សហាយកេហិ. សទ្ធិន្តិ ឯកតោ. កេនចិទេវ ករណីយេនាតិ កេនចិទេវ ភណ្ឌប្បយោជនឧទ្ធារសារណាទិនា កិច្ចេន; កត្តិកនក្ខត្តកីឡាកិច្ចេនាតិបិ វទន្តិ. ភគវា ហិ កត្តិកជុណ្ហបក្ខេ វេសាលិំ សម្បាបុណិ. កត្តិកនក្ខត្តកីឡា ចេត្ថ ឧឡារា ហោតិ. តទត្ថំ គតោតិ វេទិតព្ពោ.

អទ្ទស ខោតិ កថំ អទ្ទស? សោ កិរ នគរតោ ភុត្តបាតរាសំ សុទ្ធុត្តរាសង្គំ មាលាគន្ធវិលេបនហត្ថំ ពុទ្ធទស្សនត្ថំ ធម្មសវនត្ថញ្ច និក្ខមន្តំ មហាជនំ ទិស្វា ‘‘ក្វ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធទស្សនត្ថំ ធម្មសវនត្ថញ្ចា’’តិ. តេន ហិ ‘‘អហម្បិ គច្ឆាមី’’តិ គន្ត្វា ចតុព្ពិធាយ បរិសាយ បរិវុតំ ព្រហ្មស្សរេន ធម្មំ ទេសេន្តំ ភគវន្តំ អទ្ទស. តេន វុត្តំ – ‘‘អទ្ទស ខោ…បេ… ទេសេន្ត’’ន្តិ. ទិស្វានស្សាតិ ទិស្វាន អស្ស. ឯតទហោសីតិ បុព្ពេ កតបុញ្ញតាយ ចោទិយមានស្ស ភព្ពកុលបុត្តស្ស ឯតំ អហោសិ. កិំ អហោសិ? យំនូនាហម្បិ ធម្មំ សុណេយ្យន្តិ. តត្ថ យន្នូនាតិ បរិវិតក្កទស្សនមេតំ. ឯវំ កិរស្ស បរិវិតក្កោ ឧប្បន្នោ ‘‘យមយំ បរិសា ឯកគ្គចិត្តា ធម្មំ សុណាតិ, អហោ វតាហម្បិ តំ សុណេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ សុទិន្នោ កលន្ទបុត្តោ យេន សា បរិសាតិ ឥធ កស្មា ‘‘យេន ភគវា’’តិ អវត្វា ‘‘យេន សា បរិសា’’តិ វុត្តន្តិ ចេ. ភគវន្តញ្ហិ បរិវារេត្វា ឧឡារុឡារជនា មហតី បរិសា និសិន្នា, តត្រ ន សក្កា ឥមិនា បច្ឆា អាគតេន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា និសីទិតុំ. បរិសាយ បន ឯកស្មិំ បទេសេ សក្កាតិ សោ តំ បរិសំយេវ ឧបសង្កមន្តោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សុទិន្នោ កលន្ទបុត្តោ យេន សា បរិសា’’តិ. ឯកមន្តំ និសិន្នស្ស ខោ សុទិន្នស្ស កលន្ទបុត្តស្ស ឯតទហោសីតិ ន និសិន្នមត្តស្សេវ អហោសិ, អថ ខោ ភគវតោ សិត្តយូបសំហិតំ ថោកំ ធម្មកថំ សុត្វា; តំ បនស្ស យស្មា ឯកមន្តំ និសិន្នស្សេវ អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកមន្តំ និសិន្នស្ស ខោ សុទិន្នស្ស កលន្ទបុត្តស្ស ឯតទហោសី’’តិ. កិំ អហោសីតិ? យថា យថា ខោតិអាទិ.

តត្រាយំ សង្ខេបកថា – អហំ ខោ យេន យេន អាការេន ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោ ឯវំ ហោតិ យទេតំ សិត្តយព្រហ្មចរិយំ ឯកម្បិ ទិវសំ អខណ្ឌំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ចរិតព្ពំ, ឯកទិវសម្បិ ច កិលេសមលេន អមលីនំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ. សង្ខលិខិតំ លិខិតសង្ខសទិសំ ធោតសង្ខសប្បដិភាគំ ចរិតព្ពំ. ឥទំ ន សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា អគារមជ្ឈេ វសន្តេន ឯកន្តបរិបុណ្ណំ…បេ… ចរិតុំ. យំនូនាហំ កេសេ ច មស្សុញ្ច ឱហារេត្វា កសាយរសបីតតាយ កាសាយានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ អនុច្ឆវិកានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា បរិទហិត្វា អគារស្មា និក្ខមិត្វា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យន្តិ. ឯត្ថ ច យស្មា អគារស្ស ហិតំ កសិវាណិជ្ជាទិកម្មំ អគារិយន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ច បព្ពជ្ជាយ នត្ថិ; តស្មា បព្ពជ្ជា ‘‘អនគារិយា’’តិ ញាតព្ពា. តំ អនគារិយំ បព្ពជ្ជំ. បព្ពជេយ្យន្តិ បរិព្ពជេយ្យំ.

២៥. អចិរវុដ្ឋិតាយ បរិសាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ សុទិន្នោ អវុដ្ឋិតាយ បរិសាយ ន ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. កស្មា? តត្រស្ស ពហូ ញាតិសាលោហិតា មិត្តាមច្ចា សន្តិ, តេ ‘‘‘ត្វំ មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ, ន លព្ភា តយា បព្ពជិតុ’ន្តិ ពាហាយម្បិ គហេត្វា អាកឌ្ឍេយ្យុំ, តតោ បព្ពជ្ជាយ អន្តរាយោ ភវិស្សតី’’តិ សហេវ បរិសាយ ឧដ្ឋហិត្វា ថោកំ គន្ត្វា បុន កេនចិ សរីរកិច្ចលេសេន និវត្តិត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សុទិន្នោ កលន្ទបុត្តោ អចិរវុដ្ឋិតាយ បរិសាយ…បេ… បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ.

ភគវា បន យស្មា រាហុលកុមារស្ស បព្ពជិតតោ បភុតិ មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតំ បុត្តំ ន បព្ពាជេតិ, តស្មា នំ បុច្ឆិ – ‘‘អនុញ្ញាតោសិ បន ត្វំ សុទិន្ន មាតាបិតូហិ…បេ… បព្ពជ្ជាយា’’តិ.

២៦. ឥតោ បរំ បាឋានុសារេនេវ គន្ត្វា តំ ករណីយំ តីរេត្វាតិ ឯត្ថ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ – ធុរនិក្ខេបេនេវ តំ ករណីយំ និដ្ឋាបេត្វាតិ; ន ហិ បព្ពជ្ជាយ តិព្ពច្ឆន្ទស្ស ភណ្ឌប្បយោជនឧទ្ធារសារណាទីសុ វា នក្ខត្តកីឡាយំ វា ចិត្តំ នមតិ. អម្ម តាតាតិ ឯត្ថ បន អម្មាតិ មាតរំ អាលបតិ; តាតាតិ បិតរំ. ត្វំ ខោសីតិ ត្វំ ខោ អសិ. ឯកបុត្តកោតិ ឯកោវ បុត្តកោ; អញ្ញោ តេ ជេដ្ឋោ វា កនិដ្ឋោ វា នត្ថិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឯកបុត្តោ’’តិ វត្តព្ពេ អនុកម្បាវសេន ‘‘ឯកបុត្តកោ’’តិ វុត្តំ. បិយោតិ បីតិជននកោ. មនាបោតិ មនវឌ្ឍនកោ. សុខេធិតោតិ សុខេន ឯធិតោ; សុខសំវឌ្ឍិតោតិ អត្ថោ. សុខបរិហតោតិ សុខេន បរិហតោ; ជាតកាលតោ បភុតិ ធាតីហិ អង្កតោ អង្កំ ហរិត្វា ធារិយមានោ អស្សករថកាទីហិ ពាលកីឡនកេហិ កីឡមានោ សាទុរសភោជនំ ភោជិយមានោ សុខេន បរិហតោ.

ន ត្វំ, តាត សុទិន្ន, កិញ្ចិ ទុក្ខស្ស ជានាសីតិ ត្វំ តាត សុទិន្ន កិញ្ចិ អប្បមត្តកម្បិ កលភាគំ ទុក្ខស្ស ន ជានាសិ; អថ វា កិញ្ចិ ទុក្ខេន នានុភោសីតិ អត្ថោ. ករណត្ថេ សាមិវចនំ, អនុភវនត្ថេ ច ជាននា; អថ វា កិញ្ចិ ទុក្ខំ នស្សរសីតិ អត្ថោ. ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, សរណត្ថេ ច ជាននា. វិកប្បទ្វយេបិ បុរិមបទស្ស ឧត្តរបទេន សមានវិភត្តិលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន ញាតព្ពំ. មរណេនបិ មយំ តេ អកាមកា វិនា ភវិស្សាមាតិ សចេបិ តវ អម្ហេសុ ជីវមានេសុ មរណំ ភវេយ្យ, តេន តេ មរណេនបិ មយំ អកាមកា អនិច្ឆកា ន អត្តនោ រុចិយា, វិនា ភវិស្សាម; តយា វិយោគំ វា បាបុណិស្សាមាតិ អត្ថោ. កិំ បន មយំ តន្តិ ឯវំ សន្តេ កិំ បន កិំ នាម តំ ការណំ យេន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម; អថ វា កិំ បន មយំ តន្តិ កេន បន ការណេន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាមាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

២៧. តត្ថេវាតិ យត្ថ នំ ឋិតំ មាតាបិតរោ នានុជានិំសុ, តត្ថេវ ឋានេ. អនន្តរហិតាយាតិ កេនចិ អត្ថរណេន អនត្ថតាយ.

២៨. បរិចារេហីតិ គន្ធព្ពនដនាដកាទីនិ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា តត្ថ សហាយកេហិ សទ្ធិំ យថាសុខំ ឥន្ទ្រិយានិ ចារេហិ សញ្ចារេហិ; ឥតោ ចិតោ ច ឧបនេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា បរិចារេហីតិ គន្ធព្ពនដនាដកាទីនិ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា តត្ថ សហាយកេហិ សទ្ធិំ លឡ, ឧបលឡ, រម, កីឡស្សូតិបិ វុត្តំ ហោតិ. កាមេ បរិភុញ្ជន្តោតិ អត្តនោ បុត្តទារេហិ សទ្ធិំ ភោគេ ភុញ្ជន្តោ. បុញ្ញានិ ករោន្តោតិ ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ច អារព្ភ ទានប្បទានាទីនិ សុគតិមគ្គសោធកានិ កុសលកម្មានិ ករោន្តោ. តុណ្ហី អហោសីតិ កថានុប្បពន្ធវិច្ឆេទនត្ថំ និរាលាបសល្លាបោ អហោសិ. អថស្ស មាតាបិតរោ តិក្ខត្តុំ វត្វា បដិវចនម្បិ អលភមានា សហាយកេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯស វោ សហាយកោ បព្ពជិតុកាមោ, និវារេថ ន’’ន្តិ អាហំសុ. តេបិ តំ ឧបសង្កមិត្វា តិក្ខត្តុំ អវោចុំ, តេសម្បិ តុណ្ហី អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សុទិន្នស្ស កលន្ទបុត្តស្ស សហាយកា…បេ… តុណ្ហី អហោសី’’តិ.

២៩. អថស្ស សហាយកានំ ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ អយំ បព្ពជ្ជំ អលភមានោ មរិស្សតិ ន កោចិ គុណោ ភវិស្សតិ. បព្ពជិតំ បន នំ មាតាបិតរោបិ កាលេន កាលំ បស្សិស្សន្តិ. មយម្បិ បស្សិស្សាម. បព្ពជ្ជាបិ ច នាមេសា ភារិយា, ទិវសេ ទិវសេ មត្តិកាបត្តំ គហេត្វា បិណ្ឌាយ ចរិតព្ពំ. ឯកសេយ្យំ ឯកភត្តំ ព្រហ្មចរិយំ អតិទុក្ករំ. អយញ្ច សុខុមាលោ នាគរិកជាតិយោ, សោ តំ ចរិតុំ អសក្កោន្តោ បុន ឥធេវ អាគមិស្សតិ. ហន្ទស្ស មាតាបិតរោ អនុជានាបេស្សាមា’’តិ. តេ តថា អកំសុ. មាតាបិតរោបិ នំ អនុជានិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សុទិន្នស្ស កលន្ទបុត្តស្ស សហាយកា យេន សុទិន្នស្ស កលន្ទបុត្តស្ស មាតាបិតរោ…បេ… អនុញ្ញាតោសិ មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ.

៣០. ហដ្ឋោតិ តុដ្ឋោ. ឧទគ្គោតិ បីតិវសេន អព្ភុន្នតកាយចិត្តោ. កតិបាហន្តិ កតិបយានិ ទិវសានិ. ពលំ គាហេត្វាតិ សប្បាយភោជនានិ ភុញ្ជន្តោ, ឧច្ឆាទនន្ហាបនាទីហិ ច កាយំ បរិហរន្តោ, កាយពលំ ជនេត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា អស្សុមុខំ ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… បព្ពាជេតុ មំ ភន្តេ ភគវាតិ. ភគវា សមីបេ ឋិតំ អញ្ញតរំ បិណ្ឌចារិកំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ ភិក្ខុ សុទិន្នំ បព្ពាជេហិ ចេវ ឧបសម្បាទេហិ ចា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា សុទិន្នំ កលន្ទបុត្តំ ជិនទត្តិយំ សទ្ធិវិហារិកំ លទ្ធា បព្ពាជេសិ ចេវ ឧបសម្បាទេសិ ច. តេន វុត្តំ – ‘‘អលត្ថ ខោ សុទិន្នោ កលន្ទបុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទ’’ន្តិ.

ឯត្ថ បន ឋត្វា សព្ពអដ្ឋកថាសុ បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច កថិតា. មយំ បន យថាឋិតបាឡិវសេនេវ ខន្ធកេ កថយិស្សាម. ន កេវលញ្ចេតំ, អញ្ញម្បិ យំ ខន្ធកេ វា បរិវារេ វា កថេតព្ពំ អដ្ឋកថាចរិយេហិ វិភង្គេកថិតំ, តំ សព្ពំ តត្ថ តត្ថេវ កថយិស្សាម. ឯវញ្ហិ កថិយមានេ បាឡិក្កមេនេវ វណ្ណនា កតា ហោតិ. តតោ តេន តេន វិនិច្ឆយេន អត្ថិកានំ បាឡិក្កមេនេវ ឥមំ វិនយសំវណ្ណនំ ឱលោកេត្វា សោ សោ វិនិច្ឆយោ សុវិញ្ញេយ្យោ ភវិស្សតីតិ.

អចិរូបសម្បន្នោតិ អចិរំ ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា; ឧបសម្បទតោ នចិរកាលេយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវរូបេតិ ឯវំវិធេ ឯវំជាតិកេ. ធុតគុណេតិ កិលេសនិទ្ធុននកេ គុណេ. សមាទាយ វត្តតីតិ សមាទិយិត្វា គណ្ហិត្វា វត្តតិ ចរតិ វិហរតិ. អារញ្ញិកោ ហោតីតិ គាមន្តសេនាសនំ បដិក្ខិបិត្វា អារញ្ញិកធុតង្គវសេន អរញ្ញវាសិកោ ហោតិ. បិណ្ឌបាតិកោតិ អតិរេកលាភបដិក្ខេបេន ចុទ្ទស ភត្តានិ បដិក្ខិបិត្វា បិណ្ឌបាតិកធុតង្គវសេន បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ. បំសុកូលិកោតិ គហបតិចីវរំ បដិក្ខិបិត្វា បំសុកូលិកធុតង្គវសេន បំសុកូលិកោ ហោតិ. សបទានចារិកោតិ លោលុប្បចារំ បដិក្ខិបិត្វា សបទានចារិកធុតង្គវសេន សបទានចារិកោ ហោតិ; ឃរបដិបាដិយា ភិក្ខាយ បវិសតិ. វជ្ជិគាមន្តិ វជ្ជីនំ គាមំ វជ្ជីសុ វា គាមំ.

អឌ្ឍា មហទ្ធនាតិអាទីសុ ឧបភោគបរិភោគូបករណមហន្តតាយ អឌ្ឍា; យេ ហិ តេសំ ឧបភោគា យានិ ច ឧបភោគូបករណានិ, តានិ មហន្តានិ ពហុលានិ សារកានីតិ វុត្តំ ហោតិ. និធេត្វា ឋបិតធនមហន្តតាយ មហទ្ធនា. មហាភោគាតិ ទិវសបរិព្ពយសង្ខាតភោគមហន្តតាយ មហាភោគា. អញ្ញេហិ ឧបភោគេហិ ជាតរូបរជតស្សេវ បហូតតាយ បហូតជាតរូបរជតា. អលង្ការភូតស្ស វិត្តូបករណស្ស បីតិបាមោជ្ជករណស្ស បហូតតាយ បហូតវិត្តូបករណា. វោហារវសេន បរិវត្តេន្តស្ស ធនធញ្ញស្ស បហូតតាយ បហូតធនធញ្ញាតិ វេទិតព្ពា.

សេនាសនំ សំសាមេត្វាតិ សេនាសនំ បដិសាមេត្វា; យថា ន វិនស្សតិ តថា នំ សុដ្ឋុ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. សដ្ឋិមត្តេ ថាលិបាកេតិ គណនបរិច្ឆេទតោ សដ្ឋិថាលិបាកេ. ឯកមេកោ ចេត្ថ ថាលិបាកោ ទសន្នំ ភិក្ខូនំ ភត្តំ គណ្ហាតិ. តំ សព្ពម្បិ ឆន្នំ ភិក្ខុសតានំ ភត្តំ ហោតិ. ភត្តាភិហារំ អភិហរិំសូតិ ឯត្ថ អភិហរីយតីតិ អភិហារោ. កិំ អភិហរីយតិ? ភត្តំ. ភត្តមេវ អភិហារោ ភត្តាភិហារោ, តំ ភត្តាភិហារំ. អភិហរិំសូតិ អភិមុខា ហរិំសុ. តស្ស សន្តិកំ គហេត្វា អាគមំសូតិ អត្ថោ. ឯតស្ស កិំ បមាណន្តិ? សដ្ឋិ ថាលិបាកា. តេន វុត្តំ – ‘‘សដ្ឋិមត្តេ ថាលិបាកេ ភត្តាភិហារំ អភិហរិំសូ’’តិ. ភិក្ខូនំ វិស្សជ្ជេត្វាតិ សយំ ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកត្តា សបទានចារំ ចរិតុកាមោ ភិក្ខូនំ បរិភោគត្ថាយ បរិច្ចជិត្វា ទត្វា. អយំ ហិ អាយស្មា ‘‘ភិក្ខូ ច លាភំ លច្ឆន្តិ អហញ្ច បិណ្ឌកេន ន កិលមិស្សាមី’’តិ ឯតទត្ថមេវ អាគតោ. តស្មា អត្តនោ អាគមនានុរូបំ ករោន្តោ ភិក្ខូនំ វិស្សជ្ជេត្វា សយំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ.

៣១. ញាតិទាសីតិ ញាតកានំ ទាសី. អាភិទោសិកន្តិ បារិវាសិកំ ឯករត្តាតិក្កន្តំ បូតិភូតំ. តត្រាយំ បទត្ថោ – បូតិភាវទោសេន អភិភូតោតិ អភិទោសោ, អភិទោសោវ អាភិទោសិកោ, ឯករត្តាតិក្កន្តស្ស វា នាមសញ្ញា ឯសា, យទិទំ អាភិទោសិកោតិ, តំ អាភិទោសិកំ. កុម្មាសន្តិ យវកុម្មាសំ. ឆឌ្ឌេតុកាមា ហោតីតិ យស្មា អន្តមសោ ទាសកម្មករានម្បិ គោរូបានម្បិ អបរិភោគារហោ, តស្មា តំ កចវរំ វិយ ពហិ ឆឌ្ឌេតុកាមា ហោតិ. សចេតន្តិ សចេ ឯតំ. ភគិនីតិ អរិយវោហារេន ញាតិទាសិំ អាលបតិ. ឆឌ្ឌនីយធម្មន្តិ ឆឌ្ឌេតព្ពសភាវំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ភគិនិ, ឯតំ សចេ ពហិ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ និស្សដ្ឋបរិគ្គហំ, តំ ឥធ មេ បត្តេ អាកិរា’’តិ.

កិំ បន ឯវំ វត្តុំ លព្ភតិ, វិញ្ញត្តិ វា បយុត្តវាចា វា ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? និស្សដ្ឋបរិគ្គហត្តា. យញ្ហិ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ និស្សដ្ឋបរិគ្គហំ, យត្ថ សាមិកា អនាលយា ហោន្តិ, តំ សព្ពំ ‘‘ទេថ អាហរថ ឥធ អាកិរថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. តថា ហិ អគ្គអរិយវំសិកោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោបិ ‘‘ឆឌ្ឌនីយធម្មំ កុម្មាសំ ឥធ មេ បត្តេ អាកិរា’’តិ (ម. និ. ២.២៩៩) អវច. តស្មា យំ ឯវរូបំ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ អញ្ញំ វា អបរិគ្គហិតំ វនមូលផលភេសជ្ជាទិកំ តំ សព្ពំ យថាសុខំ អាហរាបេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ, ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ. ហត្ថានន្តិ ភិក្ខាគ្គហណត្ថំ បត្តំ ឧបនាមយតោ មណិពន្ធតោ បភុតិ ទ្វិន្នម្បិ ហត្ថានំ. បាទានន្តិ និវាសនន្តតោ បដ្ឋាយ ទ្វិន្នម្បិ បាទានំ. សរស្សាតិ ‘‘សចេតំ ភគិនី’’តិ វាចំ និច្ឆារយតោ សរស្ស ច. និមិត្តំ អគ្គហេសីតិ គិហិកាលេ សល្លក្ខិតបុព្ពំ អាការំ អគ្គហេសិ សញ្ជានិ សល្លក្ខេសិ. សុទិន្នោ ហិ ភគវតោ ទ្វាទសមេ វស្សេ បព្ពជិតោ វីសតិមេ វស្សេ ញាតិកុលំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ សយំ បព្ពជ្ជាយ អដ្ឋវស្សិកោ ហុត្វា; តេន នំ សា ញាតិទាសី ទិស្វាវ ន សញ្ជានិ, និមិត្តំ បន អគ្គហេសីតិ.

សុទិន្នស្ស មាតរំ ឯតទវោចាតិ អតិគរុនា បព្ពជ្ជូបគតេន សាមិបុត្តេន សទ្ធិំ ‘‘ត្វំ នុ ខោ មេ, ភន្តេ, អយ្យោ សុទិន្នោ’’តិអាទិវចនំ វត្តុំ អវិសហន្តី វេគេន ឃរំ បវិសិត្វា សុទិន្នស្ស មាតរំ ឯតំ អវោច. យគ្ឃេតិ អារោចនត្ថេ និបាតោ. សចេ ជេ សច្ចន្តិ ឯត្ថ ជេតិ អាលបនេ និបាតោ. ឯវញ្ហិ តស្មិំ ទេសេ ទាសិជនំ អាលបន្តិ, តស្មា ‘‘ត្វំ, ភោតិ ទាសិ, សចេ សច្ចំ ភណសី’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣២. អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលន្តិ តស្មិំ កិរ ទេសេ ទានបតីនំ ឃរេសុ សាលា ហោន្តិ, អាសនានិ ចេត្ថ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, ឧបដ្ឋាបិតំ ឧទកកញ្ជិយំ; តត្ថ បព្ពជិតា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តិ. សចេ ឥច្ឆន្តិ, ទានបតីនម្បិ សន្តកំ គណ្ហន្តិ. តស្មា តម្បិ អញ្ញតរស្ស កុលស្ស ឦទិសាយ សាលាយ អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ បព្ពជិតា កបណមនុស្សា វិយ អសារុប្បេ ឋានេ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តីតិ.

អត្ថិ នាម តាតាតិ ឯត្ថ អត្ថីតិ វិជ្ជមានត្ថេ; នាមាតិ បុច្ឆនត្ថេ មញ្ញនត្ថេ ច និបាតោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, តាត សុទិន្ន, អម្ហាកំ ធនំ, ន មយំ និទ្ធនាតិ វត្តព្ពា, យេសំ នោ ត្វំ ឦទិសេ ឋានេ និសីទិត្វា អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសិ’’; តថា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, តាត សុទិន្ន, អម្ហាកំ ជីវិតំ, ន មយំ មតាតិ វត្តព្ពា, យេសំ នោ ត្វំ ឦទិសេ ឋានេ និសីទិត្វា អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសិ’’; តថា ‘‘អត្ថិ មញ្ញេ, តាត សុទិន្ន, តវ អព្ភន្តរេ សាសនំ និស្សាយ បដិលទ្ធោ សមណគុណោ, យំ ត្វំ សុភោជនរសសំវឌ្ឍិតោបិ ឥមំ ជិគុច្ឆនេយ្យំ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ អមតមិវ និព្ពិការោ បរិភុញ្ជិស្សសី’’តិ.

សោ បន គហបតិ ទុក្ខាភិតុន្នតាយ ឯតមត្ថំ បរិបុណ្ណំ កត្វា វត្តុមសក្កោន្តោ ‘‘អត្ថិ នាម, តាត សុទិន្ន, អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសី’’តិ ឯត្តកមេវ អវោច. អក្ខរចិន្តកា បនេត្ថ ឥមំ លក្ខណំ វទន្តិ – អនោកប្បនាមរិសនត្ថវសេន ឯតំ អត្ថិនាមសទ្ទេ ឧបបទេ ‘‘បរិភុញ្ជិស្សសី’’តិ អនាគតវចនំ កតំ. តស្សាយមត្ថោ – អត្ថិ នាម…បេ… បរិភុញ្ជិស្សសិ, ឥទំ បច្ចក្ខម្បិ អហំ ន សទ្ទហាមិ ន មរិសយាមីតិ. តតាយំ អាភិទោសិកោតិ តតោ តវ គេហតោ អយំ អាភិទោសិកោ កុម្មាសោ លទ្ធោតិ អត្ថោ. តតោយន្តិបិ បាឋោ. តទាយន្តិបិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. យេន សកបិតុ និវេសនន្តិ យេន សកស្ស បិតុ អត្តនោ បិតុ និវេសនន្តិ អត្ថោ; ថេរោ បិតរិ បេមេនេវ សុព្ពចោ ហុត្វា អគមាសិ. អធិវាសេសីតិ ថេរោ ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកោបិ សមានោ ‘‘សចេ ឯកភត្តម្បិ ន គហេស្សាមិ, អតិវិយ នេសំ ទោមនស្សំ ភវិស្សតី’’តិ ញាតីនំ អនុកម្បាយ អធិវាសេសិ.

៣៣. ឱបុញ្ជាបេត្វាតិ ឧបលិម្បាបេត្វា. ឯកំ ហិរញ្ញស្សាតិ ឯត្ថ ហិរញ្ញន្តិ កហាបណោ វេទិតព្ពោ. បុរិសោតិ នាតិទីឃោ នាតិរស្សោ មជ្ឈិមប្បមាណោ វេទិតព្ពោ. តិរោករណីយន្តិ ករណត្ថេ ភុម្មំ; សាណិបាការេន បរិក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. អថ វា តិរោ ករោន្តិ ឯតេនាតិ តិរោករណីយំ, តំ បរិក្ខិបិត្វា; សមន្តតោ កត្វាតិ អត្ថោ. តេន ហីតិ យស្មា អជ្ជ សុទិន្នោ អាគមិស្សតិ តេន ការណេន. ហិ ឥតិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. តេនាតិ អយម្បិ វា ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោយេវ.

៣៤. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ បាឡិយំ កាលារោចនំ ន វុត្តំ, អថ ខោ អារោចិតេយេវ កាលេ អគមាសីតិ វេទិតព្ពោ. ឥទំ តេ តាតាតិ ទ្វេ បុញ្ជេ ទស្សេន្តោ អាហ. មាតូតិ ជនេត្តិយា. មត្តិកន្តិ មាតិតោ អាគតំ; ឥទំ តេ មាតាមហិយា មាតុ ឥមំ គេហំ អាគច្ឆន្តិយា ទិន្នធនន្តិ អត្ថោ. ឥត្ថិកាយ ឥត្ថិធនន្តិ ហីឡេន្តោ អាហ. ឥត្ថិកាយ នាម ឥត្ថិបរិភោគានំយេវ ន្ហានចុណ្ណាទីនំ អត្ថាយ លទ្ធំ ធនំ កិត្តកំ ភវេយ្យ. តស្សាបិ តាវ បរិមាណំ បស្ស. អថ វា ឥទំ តេ តាត សុទិន្ន មាតុ ធនំ, តញ្ច ខោ មត្តិកំ, ន មយា ទិន្នំ, តវ មាតុយេវ សន្តកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តំ បនេតំ ន កសិយា ន វណិជ្ជាយ សម្ភូតំ, អបិច ខោ ឥត្ថិកាយ ឥត្ថិធនំ. យំ ឥត្ថិកាយ ញាតិកុលតោ សាមិកកុលំ គច្ឆន្តិយា លទ្ធព្ពំ ន្ហានចុណ្ណាទីនំ អត្ថាយ ឥត្ថិធនំ, តំ តាវ ឯត្តកន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អញ្ញំ បេត្តិកំ អញ្ញំ បិតាមហន្តិ យំ បន តេ បិតុ ច បិតាមហានញ្ច សន្តកំ, តំ អញ្ញំយេវ. និហិតញ្ច បយុត្តញ្ច អតិវិយ ពហុ; ឯត្ថ ច បិតាមហន្តិ តទ្ធិតលោបំ កត្វា វេទិតព្ពំ. បេតាមហន្តិ វា បាឋោ. លព្ភា តាត សុទិន្ន ហីនាយាវត្តិត្វាតិ តាត, សុទិន្ន, ឧត្តមំ អរិយទ្ធជំ បព្ពជិតលិង្គំ បហាយ ហីនាយ គិហិភាវាយ អាវត្តិត្វា លព្ភា ភោគា ភុញ្ជិតុំ, នាលព្ភា ភុញ្ជិតុំ, ន ត្វំ រាជភីតោ បព្ពជិតោ, ន ឥណាយិកេហិ បលិពុទ្ធោ ហុត្វាតិ. តាត ន ឧស្សហាមីតិ ឯត្ថ បន តាតាតិ វចនំ គេហសិតបេមេន អាហ, ន សមណតេជេន. ន ឧស្សហាមីតិ ន សក្កោមិ. ន វិសហាមីតិ នប្បហោមិ, ន សមត្ថោម្ហិ.

‘‘វទេយ្យាម ខោ តំ គហបតី’’តិ ឥទំ បន វចនំ សមណតេជេនាហ. នាតិកឌ្ឍេយ្យាសីតិ យំ តេ មយិ បេមំ បតិដ្ឋិតំ, តំ កោធវសេន ន អតិកឌ្ឍេយ្យាសិ; សចេ ន កុជ្ឈេយ្យាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ សេដ្ឋិ ‘‘បុត្តោ មេ សង្គហំ មញ្ញេ កត្តុកាមោ’’តិ ឧទគ្គចិត្តោ អាហ – ‘‘វទេហិ តាត សុទិន្នា’’តិ. តេនហីតិ ឧយ្យោជនត្ថេ វិភត្តិបតិរូបកោ និបាតោ. តតោនិទានន្តិ តំនិទានំ តំហេតុកន្តិ បច្ចត្តវចនស្ស តោ-អាទេសោ វេទិតព្ពោ; សមាសេ ចស្ស លោបាភាវោ. ភយំ វាតិ ‘‘កិន្តិ មេ ភោគេ នេវ រាជានោ ហរេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ រាជាទិភយំ; ចិត្តុត្រាសោតិ អត្ថោ. ឆម្ភិតត្តន្តិ រាជូហិ វា ចោរេហិ វា ‘‘ធនំ ទេហី’’តិ កម្មការណំ ការិយមានស្ស កាយិញ្ជនំ កាយកម្បោ ហទយមំសចលនំ. លោមហំសោតិ ឧប្បន្នេ ភយេ លោមានំ ហំសនំ ឧទ្ធគ្គភាវោ. អារក្ខោតិ អន្តោ ច ពហិ ច រត្តិញ្ច ទិវា ច អារក្ខណំ.

៣៥. តេន ហិ វធូតិ សេដ្ឋិ គហបតិ ធនំ ទស្សេត្វា បុត្តំ អត្តនា គិហិភាវត្ថាយ បលោភេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘មាតុគាមសទិសំ ទានិ បុរិសានំ ពន្ធនំ នត្ថី’’តិ មញ្ញិត្វា តស្ស បុរាណទុតិយិកំ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ វធូ’’តិ. បុរាណទុតិយិកន្តិ បុរាណំ ទុតិយិកំ បុព្ពេ គិហិកាលេ ទុតិយិកំ, គេហសិតសុខុបភោគសហាយិកំ ភូតបុព្ពភរិយន្តិ អត្ថោ. តេន ហីតិ យេន ការណេន មាតុគាមសទិសំ ពន្ធនំ នត្ថិ. បាទេសុ គហេត្វាតិ បាទេ គហេត្វា; ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនំ, បាទេសុ វា តំ គហេត្វា. ‘‘កីទិសា នាម តា អយ្យបុត្ត អច្ឆរាយោ’’តិ កស្មា ឯវមាហ? តទា កិរ សម្ពហុលេ ខត្តិយកុមារេបិ ព្រាហ្មណកុមារេបិ សេដ្ឋិបុត្តេបិ មហាសម្បត្តិយោ បហាយ បព្ពជន្តេ ទិស្វា បព្ពជ្ជាគុណំ អជានន្តា កថំ សមុដ្ឋាបេន្តិ – ‘‘កស្មា ឯតេ បព្ពជន្តី’’តិ. អថញ្ញេ វទន្តិ – ‘‘ទេវច្ឆរានំ ទេវនាដកានំ ការណា’’តិ. សា កថា វិត្ថារិកា អហោសិ. តំ គហេត្វា អយំ ឯវមាហាតិ. ថេរោ តំ បដិក្ខិបន្តោ ន ខោ អហំ ភគិនីតិ អាហ. សមុទាចរតីតិ វោហរតិ វទេតិ. តត្ថេវ មុច្ឆិតា បបតាតិ នំ ភគិនិវាទេន សមុទាចរន្តំ ទិស្វា ‘‘អនត្ថិកោ ទានិ មយា អយំ យោ មំ បជាបតិំ សមានំ អត្តនា សទ្ធិំ ឯកមាតុកុច្ឆិយា សយិតទារិកំ វិយ មញ្ញតី’’តិ សមុប្បន្នពលវសោកា ហុត្វា តស្មិំយេវ បទេសេ មុច្ឆិតា បបតា; បតិតាតិ អត្ថោ.

មា នោ វិហេឋយិត្ថាតិ មា អម្ហេ ធនំ ទស្សេត្វា មាតុគាមញ្ច ឧយ្យោជេត្វា វិហេឋយិត្ថ; វិហេសា ហេសា បព្ពជិតានន្តិ. តេន ហិ តាត សុទិន្ន ពីជកម្បិ ទេហីតិ ឯត្ថ តេន ហីតិ អភិរតិយំ ឧយ្យោជេតិ. សចេ ត្វំ អភិរតោ ព្រហ្មចរិយំ ចរសិ, ចរិត្វា អាកាសេ និសីទិត្វា បរិនិព្ពាយិតា ហោហិ, អម្ហាកំ បន កុលវំសពីជកំ ឯកំ បុត្តំ ទេហិ. មា នោ អបុត្តកំ សាបតេយ្យំ លិច្ឆវយោ អតិហរាបេសុន្តិ មយញ្ហិ លិច្ឆវីនំ គណរាជូនំ រជ្ជេ វសាម, តេ តេ បិតុនោ អច្ចយេន ឥមំ សាបតេយ្យំ ឯវំ មហន្តំ អម្ហាកំ វិភវំ អបុត្តកំ កុលធនរក្ខកេន បុត្តេន វិរហិតំ អត្តនោ រាជន្តេបុរំ អតិហរាបេយ្យុន្តិ, តំ តេ មា អតិហរាបេសុំ, មា អតិហរាបេន្តូតិ.

ឯតំ ខោ មេ, អម្ម, សក្កា កាតុន្តិ កស្មា ឯវមាហ? សោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯតេសំ សាបតេយ្យស្ស អហមេវ សាមី, អញ្ញោ នត្ថិ. តេ មំ សាបតេយ្យរក្ខណត្ថាយ និច្ចំ អនុពន្ធិស្សន្តិ; តេនាហំ ន លច្ឆាមិ អប្បោស្សុក្កោ សមណធម្មំ កាតុំ, បុត្តកំ បន លភិត្វា ឱរមិស្សន្តិ, តតោ អហំ យថាសុខំ សមណធម្មំ ករិស្សាមី’’តិ ឥមំ នយំ បស្សន្តោ ឯវមាហាតិ.

៣៦. បុប្ផន្តិ ឧតុកាលេ ឧប្បន្នលោហិតស្ស នាមំ. មាតុគាមស្ស ហិ ឧតុកាលេ គព្ភបតិដ្ឋានដ្ឋានេ លោហិតវណ្ណា បិឡកា សណ្ឋហិត្វា សត្ត ទិវសានិ វឌ្ឍិត្វា ភិជ្ជន្តិ, តតោ លោហិតំ បគ្ឃរតិ, តស្សេតំ នាមំ ‘‘បុប្ផ’’ន្តិ. តំ បន យាវ ពលវំ ហោតិ ពហុ បគ្ឃរតិ, តាវ ទិន្នាបិ បដិសន្ធិ ន តិដ្ឋតិ, ទោសេនេវ សទ្ធិំ បគ្ឃរតិ; ទោសេ បន បគ្ឃរិតេ សុទ្ធេ វត្ថុម្ហិ ទិន្នា បដិសន្ធិ ខិប្បំ បតិដ្ឋាតិ. បុប្ផំសា ឧប្បជ្ជីតិ បុប្ផំ អស្សា ឧប្បជ្ជិ; អការលោបេន សន្ធិ បុរាណទុតិយិកាយ ពាហាយំ គហេត្វាតិ បុរាណទុតិយិកាយ យា ពាហា, តត្រ នំ គហេត្វាតិ អត្ថោ.

អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទេ អដ្ឋបិតេ. ភគវតោ កិរ បឋមពោធិយំ វីសតិ វស្សានិ ភិក្ខូ ចិត្តំ អារាធយិំសុ, ន ឯវរូបំ អជ្ឈាចារមកំសុ. តំ សន្ធាយេវ ឥទំ សុត្តមាហ – ‘‘អារាធយិំសុ វត មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឯកំ សមយំ ចិត្ត’’ន្តិ (ម. និ. ១.២២៥). អថ ភគវា អជ្ឈាចារំ អបស្សន្តោ បារាជិកំ វា សង្ឃាទិសេសំ វា ន បញ្ញបេសិ. តស្មិំ តស្មិំ បន វត្ថុស្មិំ អវសេសេ បញ្ច ខុទ្ទកាបត្តិក្ខន្ធេ ឯវ បញ្ញបេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ’’តិ.

អនាទីនវទស្សោតិ យំ ភគវា ឥទានិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តោ អាទីនវំ ទស្សេស្សតិ, តំ អបស្សន្តោ អនវជ្ជសញ្ញី ហុត្វា. សចេ ហិ ‘‘អយំ ឥទំ ន ករណីយន្តិ វា មូលច្ឆេជ្ជាយ វា សំវត្តតី’’តិ ជានេយ្យ, សទ្ធាបព្ពជិតោ កុលបុត្តោ តតោនិទានំ ជីវិតក្ខយំ បាបុណន្តោបិ ន ករេយ្យ. ឯត្ថ បន អាទីនវំ អបស្សន្តោ និទ្ទោសសញ្ញី អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អនាទីនវទស្សោ’’តិ. បុរាណទុតិយិកាយាតិ ភុម្មវចនំ. អភិវិញ្ញាបេសីតិ បវត្តេសិ; បវត្តនាបិ ហិ កាយវិញ្ញត្តិចោបនតោ ‘‘វិញ្ញាបនា’’តិ វុច្ចតិ. តិក្ខត្តុំ អភិវិញ្ញាបនញ្ចេស គព្ភសណ្ឋានសន្និដ្ឋានត្ថមកាសីតិ វេទិតព្ពោ.

សា តេន គព្ភំ គណ្ហីតិ សា ច តេនេវ អជ្ឈាចារេន គព្ភំ គណ្ហិ, ន អញ្ញថា. កិំ បន អញ្ញថាបិ គព្ភគ្គហណំ ហោតីតិ? ហោតិ. កថំ? កាយសំសគ្គេន, ចោឡគ្គហណេន, អសុចិបានេន, នាភិបរាមសនេន, រូបទស្សនេន, សទ្ទេន, គន្ធេន. ឥត្ថិយោ ហិ ឯកច្ចា ឧតុសមយេ ឆន្ទរាគរត្តា បុរិសានំ ហត្ថគ្គាហ-វេណិគ្គាហ-អង្គបច្ចង្គបរាមសនំ សាទិយន្តិយោបិ គព្ភំ គណ្ហន្តិ. ឯវំ កាយសំសគ្គេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ.

ឧទាយិត្ថេរស្ស បន បុរាណទុតិយិកា ភិក្ខុនី តំ អសុចិំ ឯកទេសំ មុខេន អគ្គហេសិ, ឯកទេសំ ចោឡកេនេវ សទ្ធិំ អង្គជាតេ បក្ខិបិ. សា តេន គព្ភំ គណ្ហិ. ឯវំ ចោឡគ្គហណេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ.

មិគសិង្គតាបសស្ស មាតា មិគី ឧតុសមយេ តាបសស្ស បស្សាវដ្ឋានំ អាគន្ត្វា សសម្ភវំ បស្សាវំ បិវិ. សា តេន គព្ភំ គណ្ហិត្វា មិគសិង្គំ វិជាយិ. ឯវំ អសុចិបានេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ.

សាមស្ស បន ពោធិសត្តស្ស មាតាបិតូនំ ចក្ខុបរិហានិំ ញត្វា សក្កោ បុត្តំ ទាតុកាមោ ទុកូលបណ្ឌិតំ អាហ – ‘‘វដ្ដតិ តុម្ហាកំ មេថុនធម្មោ’’តិ? ‘‘អនត្ថិកា មយំ ឯតេន, ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតាម្ហា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឥមិស្សា ឧតុសមយេ អង្គុដ្ឋេន នាភិំ បរាមសេយ្យាថា’’តិ. សោ តថា អកាសិ. សា តេន គព្ភំ គណ្ហិត្វា សាមំ តាបសទារកំ វិជាយិ. ឯវំ នាភិបរាមសនេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ. ឯតេនេវ នយេន មណ្ឌព្យស្ស ច ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស ច វត្ថុ វេទិតព្ពំ.

កថំ រូបទស្សនេន ហោតិ? ឥធេកច្ចា ឥត្ថី ឧតុសមយេ បុរិសសំសគ្គំ អលភមានា ឆន្ទរាគវសេន អន្តោគេហគតាវ បុរិសំ ឧបនិជ្ឈាយតិ រាជោរោធា វិយ, សា តេន គព្ភំ គណ្ហាតិ. ឯវំ រូបទស្សនេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ.

ពលាកាសុ បន បុរិសោ នាម នត្ថិ, តា ឧតុសមយេ មេឃសទ្ទំ សុត្វា គព្ភំ គណ្ហន្តិ. កុក្កុដិយោបិ កទាចិ ឯកស្ស កុក្កុដស្ស សទ្ទំ សុត្វា ពហុកាបិ គព្ភំ គណ្ហន្តិ. តថា គាវី ឧសភស្ស. ឯវំ សទ្ទេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ.

គាវី ឯវ ច កទាចិ ឧសភគន្ធេន គព្ភំ គណ្ហន្តិ. ឯវំ គន្ធេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ.

ឥធ បនាយំ អជ្ឈាចារេន គព្ភំ គណ្ហិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, ឯវំ តិណ្ណំ សន្និបាតា គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៨).

ភុម្មា ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេសុន្តិ យស្មា នត្ថិ លោកេ រហោ នាម បាបកម្មំ បកុព្ពតោ. សព្ពបឋមំ ហិស្ស តំ បាបំ អត្តនា ជានាតិ, តតោ អារក្ខទេវតា, អថញ្ញាបិ បរចិត្តវិទុនិយោ ទេវតា. តស្មាស្ស បរចិត្តវិទូ សកលវនសណ្ឌនិស្សិតា ភុម្មា ទេវា តំ អជ្ឈាចារំ ទិស្វា សទ្ទំ អនុស្សាវេសុំ. យថា អញ្ញេបិ ទេវា សុណន្តិ, តថា និច្ឆារេសុំ. កិន្តិ? និរព្ពុទោ វត, ភោ…បេ… អាទីនវោ ឧប្បាទិតោតិ. តស្សត្ថោ វេរញ្ជកណ្ឌេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ភុម្មានំ ទេវានំ សទ្ទំ សុត្វា ចាតុមហារាជិកាតិ ឯត្ថ បន ភុម្មានំ ទេវានំ សទ្ទំ អាកាសដ្ឋទេវតា អស្សោសុំ; អាកាសដ្ឋានំ ចាតុមហារាជិកាតិ អយមនុក្កមោ វេទិតព្ពោ. ព្រហ្មកាយិកាតិ អសញ្ញសត្តេ ច អរូបាវចរេ ច ឋបេត្វា សព្ពេបិ ព្រហ្មានោ អស្សោសុំ; សុត្វា ច សទ្ទមនុស្សាវេសុន្តិ វេទិតព្ពោ. ឥតិហ តេន ខណេនាតិ ឯវំ តេន សុទិន្នស្ស អជ្ឈាចារក្ខណេន. តេន មុហុត្តេនាតិ អជ្ឈាចារមុហុត្តេនេវ. យាវ ព្រហ្មលោកាតិ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា. អព្ភុគ្គច្ឆីតិ អភិឧគ្គច្ឆិ អព្ភុដ្ឋាសិ ឯកកោលាហលមហោសីតិ.

បុត្តំ វិជាយីតិ សុវណ្ណពិម្ពសទិសំ បច្ឆិមភវិកសត្តំ ជនេសិ. ពីជកោតិ នាមមកំសូតិ ន អញ្ញំ នាមំ កាតុមទំសុ, ‘‘ពីជកម្បិ ទេហី’’តិ មាតាមហិយា វុត្តភាវស្ស បាកដត្តា ‘‘ពីជកោ ត្វេវស្ស នាមំ ហោតូ’’តិ ‘‘ពីជកោ’’តិ នាមមកំសុ. បុត្តស្ស បន នាមវសេនេវ ច មាតាបិតូនម្បិស្ស នាមមកំសុ. តេ អបរេន សមយេនាតិ ពីជកញ្ច ពីជកមាតរញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ពីជកស្ស កិរ សត្តដ្ឋវស្សកាលេ តស្ស មាតា ភិក្ខុនីសុ សោ ច ភិក្ខូសុ បព្ពជិត្វា កល្យាណមិត្តេ ឧបនិស្សាយ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកំសូ’’តិ.

៣៧. ឯវំ មាតាបុត្តានំ បព្ពជ្ជា សផលា អហោសិ. បិតា បន វិប្បដិសារាភិភូតោ វិហាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ សុទិន្នស្សអហុទេវ កុក្កុច្ច’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អហុទេវាតិ អហុ ឯវ, ទការោ បទសន្ធិករោ. អហោសិយេវាតិ អត្ថោ. កុក្កុច្ចន្តិ អជ្ឈាចារហេតុកោ បច្ឆានុតាបោ. វិប្បដិសារោតិបិ តស្សេវ នាមំ. សោ ហិ វិញ្ញូហិ អកត្តព្ពតាយ កុច្ឆិតកិរិយភាវតោ កុក្កុច្ចំ. កតំ អជ្ឈាចារំ និវត្តេតុំ អសមត្ថតាយ តំ បដិច្ច វិរូបំ សរណភាវតោ វិប្បដិសារោតិ វុច្ចតិ. អលាភា វត មេតិ មយ្ហំ វត អលាភា; យេ ឈានាទីនំ គុណានំ អលាភា នាម, តេ មយ្ហំ, ន អញ្ញស្សាតិ អធិប្បាយោ. ន វត មេ លាភាតិ យេបិ មេ បដិលទ្ធា បព្ពជ្ជសរណគមនសិក្ខាសមាទានគុណា, តេបិ នេវ មយ្ហំ លាភា អជ្ឈាចារមលីនត្តា. ទុល្លទ្ធំ វត មេតិ ឥទំ សាសនំ លទ្ធម្បិ មេ ទុល្លទ្ធំ. ន វត មេ សុលទ្ធន្តិ យថា អញ្ញេសំ កុលបុត្តានំ, ឯវំ ន វត មេ សុលទ្ធំ. កស្មា? យមហំ ឯវំ ស្វាក្ខាតេធម្មវិនយេ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុន្តិ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. កិសោ អហោសីតិ ខាទិតុំ វា ភុញ្ជិតុំ វា អសក្កោន្តោ តនុកោ អហោសិ អប្បមំសលោហិតោ. ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោតិ សញ្ជាតុប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកភាវោ បណ្ឌុបលាសប្បដិភាគោ. ធមនិសន្ថតគត្តោតិ បរិយាទិន្នមំសលោហិតត្តា សិរាជាលេនេវ សន្ថរិតគត្តោ. អន្តោមនោតិ អនុសោចនវសេន អព្ភន្តរេយេវ ឋិតចិត្តោ. ហទយវត្ថុំ និស្សាយ បវត្តនវសេន បន សព្ពេបិ អន្តោមនាយេវ. លីនមនោតិ ឧទ្ទេសេ បរិបុច្ឆាយ កម្មដ្ឋានេ អធិសីលេ អធិចិត្តេ អធិបញ្ញាយ វត្តបដិបត្តិបូរណេ ច និក្ខិត្តធុរោ អវិប្ផារិកោ អញ្ញទត្ថុ កោសជ្ជវសេនេវ លីនោ សង្កុចិតោ មនោ អស្សាតិ លីនមនោ. ទុក្ខីតិ ចេតោទុក្ខេន ទុក្ខី. ទុម្មនោតិ ទោសេន ទុដ្ឋមនោ, វិរូបមនោ វា ទោមនស្សាភិភូតតាយ. បជ្ឈាយីតិ វិប្បដិសារវសេន វហច្ឆិន្នោ វិយ គទ្រភោ តំ តំ ចិន្តយិ.

៣៨. សហាយកា ភិក្ខូតិ តំ ឯវំភូតំ គណសង្គណិកាបបញ្ចេន វីតិនាមេន្តំ ទិស្វា យស្ស វិស្សាសិកា កថាផាសុកា ភិក្ខូ តេ នំ ឯតទវោចុំ. បីណិន្ទ្រិយោតិ បសាទបតិដ្ឋានោកាសស្ស សម្បុណ្ណត្តា បរិបុណ្ណចក្ខុអាទិឥន្ទ្រិយោ. សោ ទានិ ត្វន្តិ ឯត្ថ ទានីតិ និបាតោ, សោ បន ត្វន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កច្ចិនោ ត្វន្តិ កច្ចិ នុ ត្វំ. អនភិរតោតិ ឧក្កណ្ឋិតោ; គិហិភាវំ បត្ថយមានោតិ អត្ថោ. តស្មា តមេវ អនភិរតិំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ – ‘‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, អនភិរតោ’’តិ. អធិកុសលានំ បន ធម្មានំ ភាវនាយ អភិរតោវ អហន្តិ. អត្ថិ មេ បាបកម្មំ កតន្តិ មយា កតំ ឯកំ បាបកម្មំ អត្ថិ ឧបលព្ភតិ សំវិជ្ជតិ, និច្ចកាលំ អភិមុខំ វិយ មេ តិដ្ឋតិ. អថ នំ បកាសេន្តោ ‘‘បុរាណទុតិយិកាយា’’តិអាទិមាហ.

អលញ្ហិ តេ, អាវុសោ សុទិន្ន, កុក្កុច្ចាយាតិ អាវុសោ សុទិន្ន, តុយ្ហេតំ បាបកម្មំ អលំ សមត្ថំ កុក្កុច្ចាយ; បដិពលំ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យំ ត្វន្តិ អាទិម្ហិ យេន បាបេន ត្វំ ន សក្ខិស្សសិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ, តំ តេ បាបំ អលំ កុក្កុច្ចាយាតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. អថ នំ អនុសាសន្តា ‘‘ននុ អាវុសោ ភគវតា’’តិអាទិមាហំសុ. តត្ថ ននូតិ អនុមតិគ្គហណត្ថេ និបាតោ. អនេកបរិយាយេនាតិ អនេកការណេន. វិរាគាយាតិ វិរាគត្ថាយ. នោ សរាគាយាតិ នោ រាគេន រជ្ជនត្ថាយ. ភគវតា ហិ ‘‘ឥមំ មេ ធម្មំ សុត្វា សត្តា សព្ពភវភោគេសុ វិរជ្ជិស្សន្តិ, នោ រជ្ជិស្សន្តី’’ ឯតទត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោតិ អធិប្បាយោ. ឯស នយោ សព្ពបទេសុ. ឥទំ បនេត្ថ បរិយាយវចនមត្តំ. វិសំយោគាយាតិ កិលេសេហិ វិសំយុជ្ជនត្ថាយ. នោ សំយោគាយាតិ ន សំយុជ្ជនត្ថាយ. អនុបាទានាយាតិ អគ្គហណត្ថាយ. នោសឧបាទានាយាតិ ន សង្គហណត្ថាយ.

តត្ថ នាម ត្វន្តិ តស្មិំ នាម ត្វំ. សរាគាយ ចេតេស្សសីតិ សហ រាគេន វត្តមានាយ មេថុនធម្មាយ ចេតេស្សសិ កប្បេស្សសិ បកប្បេស្សសិ; ឯតទត្ថំ វាយមិស្សសីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. បុន រាគវិរាគាទីនិ នវ បទានិ និព្ពត្តិតលោកុត្តរនិព្ពានមេវ សន្ធាយ វុត្តានិ. តស្មា រាគវិរាគាយាតិ វា មទនិម្មទនាយាតិ វា វុត្តេបិ ‘‘និព្ពានត្ថាយា’’តិ ឯវមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. និព្ពានញ្ហិ យស្មា តំ អាគម្ម អារព្ភ បដិច្ច រាគោ វិរជ្ជតិ ន ហោតិ, តស្មា រាគវិរាគោតិ វុច្ចតិ. យស្មា បន តំ អាគម្ម មានមទ-បុរិសមទាទយោ មទា និម្មទា អមទា ហោន្តិ វិនស្សន្តិ, តស្មា មទនិម្មទនន្តិ វុច្ចតិ. យស្មា ច តំ អាគម្ម សព្ពាបិ កាមបិបាសា វិនយំ អព្ភត្ថំ យាតិ, តស្មា បិបាសវិនយោតិ វុច្ចតិ. យស្មា បន តំ អាគម្ម បញ្ច កាមគុណាលយា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តិ, តស្មា អាលយសមុគ្ឃាតោតិ វុច្ចតិ. យស្មា ច តំ អាគម្ម តេភូមកវដ្ដំ ឧបច្ឆិជ្ជតិ, តស្មា វដ្ដុបច្ឆេទោតិ វុច្ចតិ. យស្មា បន តំ អាគម្ម សព្ពសោ តណ្ហា ខយំ គច្ឆតិ វិរជ្ជតិ និរុជ្ឈតិ ច, តស្មា តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោតិ វុច្ចតិ. យស្មា បនេតំ ចតស្សោ យោនិយោ, បញ្ច គតិយោ, សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, នវ ច សត្តាវាសេ, អបរាបរភាវាយ វិននតោ អាពន្ធនតោ សំសិព្ពនតោ វានន្តិ លទ្ធវោហារាយ តណ្ហាយ និក្ខន្តំ និស្សដំ វិសំយុត្តំ, តស្មា និព្ពានន្តិ វុច្ចតីតិ.

កាមានំ បហានំ អក្ខាតន្តិ វត្ថុកាមានំ, កិលេសកាមានញ្ច បហានំ វុត្តំ. កាមសញ្ញានំ បរិញ្ញាតិ សព្ពាសម្បិ កាមសញ្ញានំ ញាតតីរណបហានវសេន តិវិធា បរិញ្ញា អក្ខាតា. កាមបិបាសានន្តិ កាមេសុ បាតព្យតានំ កាមេ វា បាតុមិច្ឆានំ. កាមវិតក្កានន្តិ កាមុបសញ្ហិតានំវិតក្កានំ. កាមបរិឡាហានន្តិ បញ្ចកាមគុណិករាគវសេន ឧប្បន្នបរិឡាហានំ អន្តោទាហានំ. ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ កិលេសក្ខយករោ លោកុត្តរមគ្គោវ កថិតោ. សព្ពបឋមេសុ បន តីសុ ឋានេសុ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកោ មគ្គោ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

នេតំ អាវុសោតិ ន ឯតំ អាវុសោ, តវ បាបកម្មំ អប្បសន្នានញ្ច បសាទាយ ឯវរូបានំ បសាទត្ថាយ ន ហោតិ. អថ ខ្វេតន្តិ អថ ខោ ឯតំ. អថ ខោ តន្តិបិ បាឋោ. អញ្ញថត្តាយាតិ បសាទញ្ញថាភាវាយ វិប្បដិសារាយ ហោតិ. យេ មគ្គេន អនាគតសទ្ធា, តេសំ វិប្បដិសារំ ករោតិ – ‘‘ឦទិសេបិ នាម ធម្មវិនយេ មយំ បសន្នា, យត្ថេវំ ទុប្បដិបន្នា ភិក្ខូ’’តិ. យេ បន មគ្គេនាគតសទ្ធា, តេសំ សិនេរុ វិយ វាតេហិ អចលោ បសាទោ ឦទិសេហិ វត្ថូហិ ឥតោ វា ទារុណតរេហិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកច្ចានំ អញ្ញថត្តាយា’’តិ.

៣៩. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុន្តិ ភគវតោ ឯតំ អត្ថំ អាចិក្ខិំសុ បដិវេទយិំសុ. អារោចយមានា ច នេវ បិយកម្យតាយ ន ភេទបុរេក្ខារតាយ, ន តស្សាយស្មតោ អវណ្ណបកាសនត្ថាយ, ន កលិសាសនារោបនត្ថាយ, នាបិ ‘‘ឥទំ សុត្វា ភគវា ឥមស្ស សាសនេ បតិដ្ឋំ ន ទស្សតិ, និក្កឌ្ឍាបេស្សតិ ន’’ន្តិ មញ្ញមានា អារោចេសុំ. អថ ខោ ‘‘ឥមំ សាសនេ ឧប្បន្នំ អព្ពុទំ ញត្វា ភគវា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សតិ, វេលំ មរិយាទំ អាណំ ឋបេស្សតី’’តិ អារោចេសុំ.

ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេតិ ឯត្ថ សុទិន្នស្ស អជ្ឈាចារវីតិក្កមោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ការណត្តា និទានញ្ចេវ បករណញ្ចាតិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. ការណញ្ហិ យស្មា និទេតិ អត្តនោ ផលំ ‘‘គណ្ហាថ ន’’ន្តិ ទស្សេន្តំ វិយ អប្បេតិ, បករោតិ ច នំ កត្តុំ អារភតិ, ករោតិយេវ វា; តស្មា និទានញ្ចេវ បករណញ្ចាតិ វុច្ចតិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវាតិ ពុទ្ធោ ភគវា វិគរហិ និន្ទិ; យថា តំ វណ្ណាវណ្ណារហានំ វណ្ណញ្ច អវណ្ណញ្ច ភណន្តេសុ អគ្គបុគ្គលោ. ន ហិ ភគវតោ សីលវីតិក្កមករំ បុគ្គលំ ទិស្វា ‘‘អយំ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា គន្ថេន វា ធុតង្គេន វា ញាតោ យសស្សី ឦទិសំ បុគ្គលំ រក្ខិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, នាបិ បេសលំ គុណវន្តំ ទិស្វា តស្ស គុណំ បដិច្ឆាទេតុំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អថ ខោ គរហិតព្ពំ គរហតិ ឯវ, បសំសិតព្ពញ្ច បសំសតិ ឯវ, អយញ្ច គរហិតព្ពោ; តស្មា តំ តាទិលក្ខណេ ឋិតោ អវិកម្បមានេន ចិត្តេន វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា ‘‘អននុច្ឆវិក’’ន្តិអាទីហិ វចនេហិ.

តត្ថាយំ អត្ថវណ្ណនា – យទិទំ តយា, មោឃបុរិស, តុច្ឆមនុស្ស កម្មំ កតំ, តំ សមណករណានំ ធម្មានំ មគ្គផលនិព្ពានសាសនានំ វា ន អនុច្ឆវិកំ, តេសំ ឆវិំ ឆាយំ សុន្ទរភាវំ ន អន្វេតិ នានុគច្ឆតិ, អថ ខោ អារកាវ តេហិ ធម្មេហិ. អននុច្ឆវិកត្តា ឯវ ច អននុលោមិកំ, តេសំ ន អនុលោមេតិ; អថ ខោ វិលោមំ បច្ចនីកភាវេ ឋិតំ. អននុលោមិកត្តា ឯវ ច អប្បតិរូបំ, បតិរូបំ សទិសំ បដិភាគំ ន ហោតិ, អថ ខោ អសទិសំ អប្បដិភាគមេវ. អប្បតិរូបត្តា ឯវ ច អស្សាមណកំ, សមណានំ កម្មំ ន ហោតិ. អស្សាមណកត្តា អកប្បិយំ. យញ្ហិ សមណកម្មំ ន ហោតិ, តំ តេសំ ន កប្បតិ. អកប្បិយត្តា អករណីយំ. ន ហិ សមណា យំ ន កប្បតិ, តំ ករោន្តិ. តញ្ចេតំ តយា កតំ, តស្មា អននុច្ឆវិកំ តេ, មោឃបុរិស, កតំ…បេ… អករណីយន្តិ. កថញ្ហិ នាមាតិ កេន នាម ការណេន, កិំ នាម ការណំ បស្សន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ ការណាភាវំ ទស្សេន្តោ បរតោ ‘‘ននុ មយា មោឃបុរិសា’’តិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ វុត្តត្ថមេវ.

ឥទានិ យស្មា យំ តេន បាបកម្មំ កតំ, តំ វិបច្ចមានំ អតិវិយ ទុក្ខវិបាកំ ហោតិ, តស្មាស្ស តំ វិបាកំ ទស្សេតុំ កតាបរាធំ វិយ បុត្តំ អនុកម្បកា មាតាបិតរោ ទយាលុកេន ចិត្តេន សុទិន្នំ បរិភាសន្តោ ‘‘វរំ តេ មោឃបុរិសា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អាសុ សីឃំ ឯតស្ស វិសំ អាគច្ឆតីតិ អាសីវិសោ. ឃោរំ ចណ្ឌមស្ស វិសន្តិ ឃោរវិសោ, តស្ស អាសីវិសស្ស ឃោរវិសស្ស. ‘‘បក្ខិត្ត’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘វរ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ឦទិសស្ស អាសីវិសស្ស ឃោរវិសស្ស មុខេ អង្គជាតំ វរំ បក្ខិត្តំ; សចេ បក្ខិត្តំ ភវេយ្យ, វរំ សិយា; សុន្ទរំ សាធុ សុដ្ឋុ សិយាតិ អត្ថោ. ន ត្វេវាតិ ន តុ ឯវ វរំ ន សុន្ទរមេវ ន សាធុមេវ ន សុដ្ឋុមេវ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. កណ្ហសប្បស្សាតិ កាឡសប្បស្ស. អង្គារកាសុយាតិ អង្គារបុណ្ណកូបេ, អង្គាររាសិម្ហិ វា. អាទិត្តាយាតិ បទិត្តាយ គហិតអគ្គិវណ្ណាយ. សម្បជ្ជលិតាយាតិ សមន្តតោ បជ្ជលិតាយ អច្ចិយោ មុច្ចន្តិយា. សជោតិភូតាយាតិ សប្បភាយ. សមន្តតោ ឧដ្ឋិតាហិ ជាលាហិ ឯកប្បភាសមុទយភូតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តំ កិស្ស ហេតូតិ យំ មយា វុត្តំ ‘‘វរ’’ន្តិ តំ កិស្ស ហេតុ, កតរេន ការណេនាតិ ចេ? មរណំ វា និគច្ឆេយ្យាតិ យោ តត្ថ អង្គជាតំ បក្ខិបេយ្យ, សោ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ. ឥតោនិទានញ្ច ខោ…បេ… ឧបបជ្ជេយ្យាតិ យំ ឥទំ មាតុគាមស្ស អង្គជាតេ អង្គជាតបក្ខិបនំ, ឥតោនិទានំ តស្ស ការកោ បុគ្គលោ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ; ឯវំ កម្មស្ស មហាសាវជ្ជតំ បស្សន្តោ តំ គរហិ, ន តស្ស ទុក្ខាគមំ ឥច្ឆមានោ. តត្ថ នាម ត្វន្តិ តស្មិំ នាម ឯវរូបេ កម្មេ ឯវំ មហាសាវជ្ជេ សមានេបិ ត្វំ. យំ ត្វន្តិ ឯត្ថ យន្តិ ហីឡនត្ថេ និបាតោ. ត្វន្តិ តំ-សទ្ទស្ស វេវចនំ; ទ្វីហិបិ យំ វា តំ វា ហីឡិតមវញ្ញាតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អសទ្ធម្មន្តិ អសតំ នីចជនានំ ធម្មំ; តេហិ សេវិតព្ពន្តិ អត្ថោ. គាមធម្មន្តិ គាមានំ ធម្មំ; គាមវាសិកមនុស្សានំ ធម្មន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វសលធម្មន្តិ បាបធម្មេ វសន្តិ បគ្ឃរន្តីតិ វសលា, តេសំ វសលានំ ហីនបុរិសានំ ធម្មំ, វសលំ វា កិលេសបគ្ឃរណកំ ធម្មំ. ទុដ្ឋុល្លន្តិ ទុដ្ឋុ ច កិលេសទូសិតំ ថូលញ្ច អសុខុមំ, អនិបុណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឱទកន្តិកន្តិ ឧទកកិច្ចំ អន្តិកំ អវសានំ អស្សាតិ ឱទកន្តិកោ, តំ ឱទកន្តិកំ. រហស្សន្តិ រហោភវំ, បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ ឧប្បជ្ជនកំ. អយញ្ហិ ធម្មោ ជិគុច្ឆនីយត្តា ន សក្កា អាវិ អញ្ញេសំ ទស្សនវិសយេ កាតុំ, តេន វុត្តំ – ‘‘រហស្ស’’ន្តិ. ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិន្តិ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សមាបជ្ជិតព្ពំ, ទ្វយំ ទ្វយំ សមាបត្តិន្តិបិ បាឋោ. ទយំ ទយំ សមាបត្តិន្តិបិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. សមាបជ្ជិស្សសីតិ ឯតំ ‘‘តត្ថ នាម ត្វ’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តនាមសទ្ទេន យោជេតព្ពំ ‘‘សមាបជ្ជិស្សសិ នាមា’’តិ.

ពហូនំ ខោ…បេ… អាទិកត្តា បុព្ពង្គមោតិ សាសនំ សន្ធាយ វទតិ. ឥមស្មិំ សាសនេ ត្វំ ពហូនំ បុគ្គលានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អាទិកត្តា, សព្ពបឋមំ ករណតោ; បុព្ពង្គមោ សព្ពបឋមំ ឯតំ មគ្គំ បដិបន្នត្តា; ទ្វារំទទោ, ឧបាយទស្សកោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមញ្ហិ លេសំ លទ្ធា តវ អនុសិក្ខមានា ពហូ បុគ្គលា នានប្បការកេ មក្កដិយា មេថុនបដិសេវនាទិកេ អកុសលធម្មេ ករិស្សន្តីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

អនេកបរិយាយេនាតិ ឥមេហិ ‘‘អននុច្ឆវិក’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តេហិ, ពហូហិ ការណេហិ. ទុព្ភរតាយ…បេ… កោសជ្ជស្ស អវណ្ណំ ភាសិត្វាតិ ទុព្ភរតាទីនំ វត្ថុភូតស្ស អសំវរស្ស អវណ្ណំ និន្ទំ គរហំ ភាសិត្វាតិ អត្ថោ. យស្មា ហិ អសំវរេ ឋិតស្ស បុគ្គលស្ស អត្តា ទុព្ភរតញ្ចេវ ទុប្បោសតញ្ច អាបជ្ជតិ, តស្មា អសំវរោ ‘‘ទុព្ភរតា, ទុប្បោសតា’’តិ ច វុច្ចតិ. យស្មា បន អសំវរេ ឋិតស្ស អត្តា ចតូសុ បច្ចយេសុ មហិច្ឆតំ សិនេរុប្បមាណេបិ ច បច្ចយេ លទ្ធា អសន្តុដ្ឋិតំ អាបជ្ជតិ, តស្មា អសំវរោ ‘‘មហិច្ឆតា, អសន្តុដ្ឋិតា’’តិ ច វុច្ចតិ. យស្មា ច អសំវរេ ឋិតស្ស អត្តា គណសង្គណិកាយ ចេវ កិលេសសង្គណិកាយ ច សំវត្តតិ, កោសជ្ជានុគតោ ច ហោតិ អដ្ឋកុសីតវត្ថុបារិបូរិយា សំវត្តតិ, តស្មា អសំវរោ ‘‘សង្គណិកា, ចេវ កោសជ្ជញ្ចា’’តិ វុច្ចតិ.

សុភរតាយ…បេ… វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណំ ភាសិត្វាតិ សុភរតាទីនំ វត្ថុភូតស្ស សំវរស្ស វណ្ណំ ភាសិត្វាតិ អត្ថោ. យស្មា ហិ អសំវរំ បហាយ សំវរេ ឋិតស្ស អត្តា សុភរោ ហោតិ សុបោសោ, ចតូសុ ច បច្ចយេសុ អប្បិច្ឆតំ និត្តណ្ហភាវំ អាបជ្ជតិ, ឯកមេកស្មិញ្ច បច្ចយេ យថាលាភ-យថាពល-យថាសារុប្បវសេន តិប្បភេទាយ សន្តុដ្ឋិយា សំវត្តតិ, តស្មា សំវរោ ‘‘សុភរតា ចេវ សុបោសតា ច អប្បិច្ឆោ ច សន្តុដ្ឋោ ចា’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា បន អសំវរំ បហាយ សំវរេ ឋិតស្ស អត្តា កិលេសសល្លេខនតាយ ចេវ និទ្ធុននតាយ ច សំវត្តតិ, តស្មា សំវរោ ‘‘សល្លេខោ ច ធុតោ ចា’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា ច អសំវរំ បហាយ សំវរេ ឋិតស្ស អត្តា កាយវាចានំ អប្បាសាទិកំ អប្បសាទនីយំ អសន្តំ អសារុប្បំ កាយវចីទុច្ចរិតំ ចិត្តស្ស អប្បាសាទិកំ អប្បសាទនីយំ អសន្តំ អសារុប្បំ អកុសលវិតក្កត្តយញ្ច អនុបគម្ម តព្ពិបរីតស្ស កាយវចីសុចរិតស្ស ចេវ កុសលវិតក្កត្តយស្ស ច បាសាទិកស្ស បសាទនីយស្ស សន្តស្ស សារុប្បស្ស បារិបូរិយា សំវត្តតិ, តស្មា សំវរោ ‘‘បាសាទិកោ’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា បន អសំវរំ បហាយ សំវរេ ឋិតស្ស អត្តា សព្ពកិលេសាបចយភូតាយ, វិវដ្ដាយ, អដ្ឋវីរិយារម្ភវត្ថុបារិបូរិយា ច សំវត្តតិ, តស្មា សំវរោ ‘‘អបចយោ ចេវ វីរិយារម្ភោ ចា’’តិ វុច្ចតីតិ.

ភិក្ខូនំ តទនុច្ឆវិកំ តទនុលោមិកន្តិ តត្ថ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ យំ ឥទានិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សតិ, តស្ស អនុច្ឆវិកញ្ចេវ អនុលោមិកញ្ច. យោ វា អយំ សុភរតាទីហិ សំវរោ វុត្តោ, តស្ស អនុច្ឆវិកញ្ចេវ អនុលោមិកញ្ច សំវរប្បហានបដិសំយុត្តំ អសុត្តន្តវិនិពទ្ធំ បាឡិវិនិមុត្តំ ឱក្កន្តិកធម្មទេសនំ កត្វាតិ អត្ថោ. ភគវា កិរ ឦទិសេសុ ឋានេសុ បញ្ចវណ្ណកុសុមមាលំ ករោន្តោ វិយ, រតនទាមំ សជ្ជេន្តោ វិយ, ច យេ បដិក្ខិបនាធិប្បាយា អសំវរាភិរតា តេ សម្បរាយិកេន វដ្ដភយេន តជ្ជេន្តោ អនេកប្បការំ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ, យេ សិក្ខាកាមា សំវរេ ឋិតា តេ អប្បេកច្ចេ អរហត្តេ បតិដ្ឋបេន្តោ អប្បេកច្ចេ អនាគាមិ-សកទាគាមិ-សោតាបត្តិផលេសុ ឧបនិស្សយវិរហិតេបិ សគ្គមគ្គេ បតិដ្ឋបេន្តោ ទីឃនិកាយប្បមាណម្បិ មជ្ឈិមនិកាយប្បមាណម្បិ ធម្មទេសនំ ករោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘ភិក្ខូនំ តទនុច្ឆវិកំ តទនុលោមិកំ ធម្មិំ កថំ កត្វា’’តិ.

តេន ហីតិ តេន សុទិន្នស្ស អជ្ឈាចារេន ការណភូតេន. សិក្ខាបទន្តិ ឯត្ថ សិក្ខិតព្ពាតិ សិក្ខា, បជ្ជតេ ឥមិនាតិ បទំ, សិក្ខាយ បទំ សិក្ខាបទំ; សិក្ខាយ អធិគមុបាយោតិ អត្ថោ. អថ វា មូលំ និស្សយោ បតិដ្ឋាតិ វុត្តំ ហោតិ. មេថុនវិរតិយា មេថុនសំវរស្សេតំ អធិវចនំ. មេថុនសំវរោ ហិ តទញ្ញេសំ សិក្ខាសង្ខាតានំ សីលវិបស្សនាឈានមគ្គធម្មានំ វុត្តត្ថវសេន បទត្តា ឥធ ‘‘សិក្ខាបទ’’ន្តិ អធិប្បេតោ. អយញ្ច អត្ថោ សិក្ខាបទវិភង្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អបិច តស្សត្ថស្ស ទីបកំ វចនម្បិ ‘‘សិក្ខាបទ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘សិក្ខាបទន្តិ យោ តត្ថ នាមកាយោ បទកាយោ និរុត្តិកាយោ ព្យញ្ជនកាយោ’’តិ. អថ វា យថា ‘‘អនភិជ្ឈា ធម្មបទ’’ន្តិ វុត្តេ អនភិជ្ឈា ឯកោ ធម្មកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘សិក្ខាបទ’’ន្តិ សិក្ខាកោដ្ឋាសោ សិក្ខាយ ឯកោ បទេសោតិបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទសអត្ថវសេ បដិច្ចាតិ ទស ការណវសេ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុ អធិគមនីយេ ហិតវិសេសេ បដិច្ច អាគម្ម អារព្ភ, ទសន្នំ ហិតវិសេសានំ និប្ផត្តិំ សម្បស្សមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទានិ តេ ទស អត្ថវសេ ទស្សេន្តោ ‘‘សង្ឃសុដ្ឋុតាយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សង្ឃសុដ្ឋុតា នាម សង្ឃស្ស សុដ្ឋុភាវោ, ‘‘សុដ្ឋុ ទេវា’’តិ អាគតដ្ឋានេ វិយ ‘‘សុដ្ឋុ, ភន្តេ’’តិ វចនសម្បដិច្ឆនភាវោ. យោ ច តថាគតស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆតិ, តស្ស តំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតិ, តស្មា សង្ឃស្ស ‘‘សុដ្ឋុ, ភន្តេ’’តិ មម វចនសម្បដិច្ឆនត្ថំ បញ្ញបេស្សាមិ, អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវំ សម្បដិច្ឆនេ ច អានិសំសំ ទស្សេត្វា, ន ពលក្ការេន អភិភវិត្វាតិ ឯតមត្ថំ អាវិករោន្តោ អាហ – ‘‘សង្ឃសុដ្ឋុតាយា’’តិ. សង្ឃផាសុតាយាតិ សង្ឃស្ស ផាសុភាវាយ; សហជីវិតាយ សុខវិហារត្ថាយាតិ អត្ថោ.

ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយាតិ ទុម្មង្កូ នាម ទុស្សីលបុគ្គលា; យេ មង្កុតំ អាបាទិយមានាបិ ទុក្ខេន អាបជ្ជន្តិ, វីតិក្កមំ ករោន្តា វា កត្វា វា ន លជ្ជន្តិ, តេសំ និគ្គហត្ថាយ; តេ ហិ សិក្ខាបទេ អសតិ ‘‘កិំ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋំ, កិំ សុតំ – កិំ អម្ហេហិ កតំ; កតរស្មិំ វត្ថុស្មិំ កតមំ អាបត្តិំ អារោបេត្វា អម្ហេ និគ្គណ្ហថា’’តិ សង្ឃំ វិហេឋេស្សន្តិ, សិក្ខាបទេ បន សតិ តេ សង្ឃោ សិក្ខាបទំ ទស្សេត្វា ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន និគ្គហេស្សតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិ.

បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយាតិ បេសលានំ បិយសីលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារត្ថាយ. បិយសីលា ហិ ភិក្ខូ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ សាវជ្ជានវជ្ជំ វេលំ មរិយាទំ អជានន្តា សិក្ខត្តយបារិបូរិយា ឃដមានា កិលមន្តិ, សន្ទិដ្ឋមានា ឧព្ពាឡ្ហា ហោន្តិ. កត្តព្ពាកត្តព្ពំ បន សាវជ្ជានវជ្ជំ វេលំ មរិយាទំ ញត្វា សិក្ខត្តយបារិបូរិយា ឃដមានា ន កិលមន្តិ, សន្ទិដ្ឋមានា ន ឧព្ពាឡ្ហា ហោន្តិ. តេន នេសំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនា ផាសុវិហារាយ សំវត្តតិ. យោ វា ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហោ, ស្វេវ ឯតេសំ ផាសុវិហារោ. ទុស្សីលបុគ្គលេ និស្សាយ ហិ ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តិ, សាមគ្គី ន ហោតិ, ភិក្ខូ អនេកគ្គា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាកម្មដ្ឋានាទីនិ អនុយុញ្ជិតុំ ន សក្កោន្តិ. ទុស្សីលេសុ បន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបិ អយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ. តតោ បេសលា ភិក្ខូ ផាសុ វិហរន្តិ. ឯវំ ‘‘បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុ វិហារាយា’’តិ ឯត្ថ ទ្វិធា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយាតិ ទិដ្ឋធម្មិកា អាសវា នាម អសំវរេ ឋិតេន តស្មិញ្ញេវ អត្តភាវេ បត្តព្ពា បាណិប្បហារ-ទណ្ឌប្បហារ-ហត្ថច្ឆេទ-បាទច្ឆេទ-អកិត្តិ-អយសវិប្បដិសារាទយោ ទុក្ខវិសេសា. ឥតិ ឥមេសំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ បិធានាយ អាគមនមគ្គថកនាយាតិ អត្ថោ.

សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយាតិ សម្បរាយិកា អាសវា នាម អសំវរេ ឋិតេន កតបាបកម្មមូលកា សម្បរាយេ នរកាទីសុ បត្តព្ពា ទុក្ខវិសេសា, តេសំ បដិឃាតត្ថាយ បដិប្បស្សម្ភនត្ថាយ វូបសមត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អប្បសន្នានំ បសាទាយាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហិ សតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិំ ញត្វា វា យថាបញ្ញត្តំ បដិបជ្ជមានេ ភិក្ខូ ទិស្វា វា យេបិ អប្បសន្នា បណ្ឌិតមនុស្សា, តេ ‘‘យានិ វត លោកេ មហាជនស្ស រជ្ជន-ទុស្សន-មុយ្ហនដ្ឋានានិ, តេហិ ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា អារកា វិរតា វិហរន្តិ, ទុក្ករំ វត ករោន្តិ, ភារិយំ វត ករោន្តី’’តិ បសាទំ អាបជ្ជន្តិ, វិនយបិដកេ បោត្ថកំ ទិស្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិក-តិវេទី ព្រាហ្មណោ វិយ. តេន វុត្តំ – ‘‘អប្បសន្នានំ បសាទាយា’’តិ.

បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយាតិ យេបិ សាសនេ បសន្នា កុលបុត្តា តេបិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិំ ញត្វា យថាបញ្ញត្តំ បដិបជ្ជមានេ ភិក្ខូ វា ទិស្វា ‘‘អហោ អយ្យា ទុក្ករការិនោ, យេ យាវជីវំ ឯកភត្តំ ព្រហ្មចរិយំ វិនយសំវរំ អនុបាលេន្តី’’តិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បសីទន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយា’’តិ.

សទ្ធម្មដ្ឋិតិយាតិ តិវិធោ សទ្ធម្មោ – បរិយត្តិសទ្ធម្មោ, បដិបត្តិសទ្ធម្មោ, អធិគមសទ្ធម្មោតិ. តត្ថ បិដកត្តយសង្គហិតំ សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ ‘‘បរិយត្តិសទ្ធម្មោ’’ នាម. តេរស ធុតគុណា, ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិ, ទ្វេអសីតិ មហាវត្តានិ, សីលសមាធិវិបស្សនាតិ អយំ ‘‘បដិបត្តិសទ្ធម្មោ’’ នាម. ចត្តារោ អរិយមគ្គា ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ និព្ពានញ្ចាតិ អយំ ‘‘អធិគមសទ្ធម្មោ’’ នាម. សោ សព្ពោបិ យស្មា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សតិ ភិក្ខូ សិក្ខាបទញ្ច តស្ស វិភង្គញ្ច តទត្ថជោតនត្ថំ អញ្ញញ្ច ពុទ្ធវចនំ បរិយាបុណន្តិ, យថាបញ្ញត្តញ្ច បដិបជ្ជមានា បដិបត្តិំ បូរេត្វា បដិបត្តិយា អធិគន្តព្ពំ លោកុត្តរធម្មំ អធិគច្ឆន្តិ, តស្មា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា’’តិ.

វិនយានុគ្គហាយាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហិ សតិ សំវរវិនយោ ច បហានវិនយោ ច សមថវិនយោ ច បញ្ញត្តិវិនយោ ចាតិ ចតុព្ពិធោបិ វិនយោ អនុគ្គហិតោ ហោតិ ឧបត្ថម្ភិតោ សូបត្ថម្ភិតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិនយានុគ្គហាយា’’តិ.

សព្ពានេវ ចេតានិ បទានិ ‘‘សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ ឥមិនា វចនេន សទ្ធិំ យោជេតព្ពានិ. តត្រាយំ បឋមបច្ឆិមបទយោជនា – ‘‘សង្ឃសុដ្ឋុតាយ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមិ, វិនយានុគ្គហាយ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ.

អបិ ចេត្ថ យំ សង្ឃសុដ្ឋុ តំ សង្ឃផាសុ, យំ សង្ឃផាសុ តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយាតិ ឯវំ សង្ខលិកនយំ; យំ សង្ឃសុដ្ឋុ តំ សង្ឃផាសុ, យំ សង្ឃសុដ្ឋុ តំ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយាតិ ឯវញ្ច ឯកេកបទមូលិកំ ទសក្ខត្តុំ យោជនំ កត្វា យំ វុត្តំ បរិវារេ (បរិ. ៣៣៤) –

‘‘អត្ថសតំ ធម្មសតំ, ទ្វេ ច និរុត្តិសតានិ;

ចត្តារិ ញាណសតានិ, អត្ថវសេ បករណេ’’តិ.

តំ សព្ពំ វេទិតព្ពំ. តំ បនេតំ យស្មា បរិវារេយេវ អាវិ ភវិស្សតិ, តស្មា ឥធ ន វណ្ណិតន្តិ.

ឯវំ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អានិសំសំ ទស្សេត្វា តស្មិំ សិក្ខាបទេ ភិក្ខូហិ កត្តព្ពកិច្ចំ ទីបេន្តោ ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ អាហ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ភិក្ខវេ, ឥមំ បន មយា ឥតិ សន្ទស្សិតានិសំសំ សិក្ខាបទំ ឯវំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ ឧទ្ទិសេយ្យាថ ច បរិយាបុណេយ្យាថ ច ធារេយ្យាថ ច អញ្ញេសញ្ច វាចេយ្យាថាតិ. អតិរេកានយនត្ថោ ហិ ឯត្ថ ច សទ្ទោ, តេនាយមត្ថោ អានីតោ ហោតីតិ.

ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘ឥមំ សិក្ខាបទ’’ន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ អាហ. ឯវំ មូលច្ឆេជ្ជវសេន ទឡ្ហំ កត្វា បឋមបារាជិកេ បញ្ញត្តេ អបរម្បិ អនុបញ្ញត្តត្ថាយ មក្កដីវត្ថុ ឧទបាទិ. តស្សុប្បត្តិទីបនត្ថមេតំ វុត្តំ – ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតីតិ. តស្សត្ថោ – ភគវតា ភិក្ខូនំ ឥទំ សិក្ខាបទំ ឯវំ បញ្ញត្តំ ហោតិ ច, ឥទញ្ច អញ្ញំ វត្ថុ ឧទបាទីតិ.

បឋមបញ្ញត្តិកថា និដ្ឋិតា.

សុទិន្នភាណវារំ និដ្ឋិតំ.

មក្កដីវត្ថុកថា

៤០. ឥទានិ យំ តំ អញ្ញំ វត្ថុ ឧប្បន្នំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេនា’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា – មក្កដិំ អាមិសេនាតិ មហាវនេ ភិក្ខូនំ ខន្តិមេត្តាទិគុណានុភាវេន និរាសង្កចិត្តា ពហូ មិគមោរកុក្កុដមក្កដាទយោ តិរច្ឆានា បធានាគារដ្ឋានេសុ វិចរន្តិ. តត្រ ឯកំ មក្កដិំ អាមិសេន យាគុភត្តខជ្ជកាទិនា ឧបលាបេត្វា, សង្គណ្ហិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្សាតិ ភុម្មវចនំ. បដិសេវតីតិ បចុរបដិសេវនោ ហោតិ; បចុរត្ថេ ហិ វត្តមានវចនំ. សោ ភិក្ខូតិ សោ មេថុនធម្មបដិសេវនកោ ភិក្ខុ. សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តាតិ តេ ភិក្ខូ អាគន្តុកា ពុទ្ធទស្សនាយ អាគតា បាតោវ អាគន្តុកភត្តានិ លភិត្វា កតភត្តកិច្ចា ភិក្ខូនំ និវាសនដ្ឋានានិ បស្សិស្សាមាតិ វិចរិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តា’’តិ. យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមីតិ តិរច្ឆានគតា នាម ឯកភិក្ខុនា សទ្ធិំ វិស្សាសំ កត្វា អញ្ញេសុបិ តាទិសញ្ញេវ ចិត្តំ ឧប្បាទេន្តិ. តស្មា សា មក្កដី យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ច អត្តនោ វិស្សាសិកភិក្ខុស្សេវ តេសម្បិ តំ វិការំ ទស្សេសិ.

ឆេប្បន្តិ នង្គុដ្ឋំ. ឱឌ្ឌីតិ អភិមុខំ ឋបេសិ. និមិត្តម្បិ អកាសីតិ យេន និយាមេន យាយ កិរិយាយ មេថុនាធិប្បាយំ តេ ជានន្តិ តំ អកាសីតិ អត្ថោ. សោ ភិក្ខូតិ យស្សាយំ វិហារោ. ឯកមន្តំ និលីយិំសូតិ ឯកស្មិំ ឱកាសេ បដិច្ឆន្នា អច្ឆិំសុ.

៤១. សច្ចំ, អាវុសោតិ សហោឌ្ឍគ្គហិតោ ចោរោ វិយ បច្ចក្ខំ ទិស្វា ចោទិតត្តា ‘‘កិំ វា មយា កត’’ន្តិអាទីនិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ ‘‘សច្ចំ, អាវុសោ’’តិ អាហ. ននុ, អាវុសោ, តថេវ តំ ហោតីតិ អាវុសោ យថា មនុស្សិត្ថិយា, ននុ តិរច្ឆានគតិត្ថិយាបិ តំ សិក្ខាបទំ តថេវ ហោតិ. មនុស្សិត្ថិយាបិ ហិ ទស្សនម្បិ គហណម្បិ អាមសនម្បិ ផុសនម្បិ ឃដ្ដនម្បិ ទុដ្ឋុល្លមេវ. តិរច្ឆានគតិត្ថិយាបិ តំ សព្ពំ ទុដ្ឋុល្លមេវ. កោ ឯត្ថ វិសេសោ? អលេសដ្ឋានេ ត្វំ លេសំ ឱឌ្ឌេសីតិ.

៤២. អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបិ បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោតិ តិរច្ឆានគតាយបិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្វា បារាជិកោ យេវ ហោតីតិ ទឡ្ហតរំ សិក្ខាបទមកាសិ. ទុវិធញ្ហិ សិក្ខាបទំ – លោកវជ្ជំ, បណ្ណត្តិវជ្ជញ្ច. តត្ថ យស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជំ នាម. សេសំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ. តត្ថ លោកវជ្ជេ អនុបញ្ញត្តិ ឧប្បជ្ជមានា រុន្ធន្តី ទ្វារំ បិទហន្តី សោតំ បច្ឆិន្ទមានា គាឡ្ហតរំ ករោន្តី ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញត្រ អធិមានា, អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិ អយំ បន វីតិក្កមាភាវា អព្ពោហារិកត្តា ច វុត្តា. បណ្ណត្តិវជ្ជេ អកតេ វីតិក្កមេ ឧប្បជ្ជមានា សិថិលំ ករោន្តី មោចេន្តី ទ្វារំ ទទមានា អបរាបរម្បិ អនាបត្តិំ កុរុមានា ឧប្បជ្ជតិ, គណភោជនបរម្បរភោជនាទីសុ អនុបញ្ញត្តិយោ វិយ. ‘‘អន្តមសោ តង្ខណិកាយបី’’តិ ឯវរូបា បន កតេ វីតិក្កមេ ឧប្បន្នត្តា បញ្ញត្តិគតិកាវ ហោតិ. ឥទំ បន បឋមសិក្ខាបទំ យស្មា លោកវជ្ជំ, ន បណ្ណត្តិវជ្ជំ; តស្មា អយមនុបញ្ញត្តិ រុន្ធន្តី ទ្វារំ បិទហន្តី សោតំ បច្ឆិន្ទមានា គាឡ្ហតរំ ករោន្តី ឧប្បជ្ជិ.

ឯវំ ទ្វេបិ វត្ថូនិ សម្បិណ្ឌេត្វា មូលច្ឆេជ្ជវសេន ទឡ្ហតរំ កត្វា បឋមបារាជិកេ បញ្ញត្តេ អបរម្បិ អនុបញ្ញត្តត្ថាយ វជ្ជិបុត្តកវត្ថុ ឧទបាទិ. តស្សុប្បត្តិទស្សនត្ថមេតំ វុត្តំ – ‘‘ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតី’’តិ. តស្សត្ថោ – ភគវតា ភិក្ខូនំ ឥទំ សិក្ខាបទំ ឯវំ បញ្ញត្តំ ហោតិ ច ឥទញ្ច អញ្ញម្បិ វត្ថុ ឧទបាទីតិ.

មក្កដីវត្ថុកថា និដ្ឋិតា.

សន្ថតភាណវារោ

វជ្ជិបុត្តកវត្ថុវណ្ណនា

៤៣-៤៤. ឥទានិ យំ តំ អញ្ញម្បិ វត្ថុ ឧប្បន្នំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេនា’’តិអាទិមាហ. តត្រាបិ អយមនុត្តានបទវណ្ណនា – វេសាលិកាតិ វេសាលិវាសិនោ. វជ្ជិបុត្តកាតិ វជ្ជិរដ្ឋេ វេសាលិយំ កុលានំ បុត្តា. សាសនេ កិរ យោ យោ ឧបទ្ទវោ អាទីនវោ អព្ពុទមុប្បជ្ជិ, សព្ពំ តំ វជ្ជិបុត្តកេ និស្សាយ. តថា ហិ ទេវទត្តោបិ វជ្ជិបុត្តកេ បក្ខេ លភិត្វា សង្ឃំ ភិន្ទិ. វជ្ជិបុត្តកា ឯវ ច វស្សសតបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ ទីបេសុំ. ឥមេបិ តេសំ យេវ ឯកច្ចេ ឯវំ បញ្ញត្តេបិ សិក្ខាបទេ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិំសុ…បេ… មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិំសូតិ.

ញាតិព្យសនេនបីតិ ឯត្ថ អសនំ ព្យសនំ វិក្ខេបោ វិទ្ធំសនំ វិនាសោតិ សព្ពមេតំ ឯកត្ថំ. ញាតីនំ ព្យសនំ ញាតិព្យសនំ, តេន ញាតិព្យសនេន, រាជទណ្ឌព្យាធិមរណវិប្បវាសនិមិត្តេន ញាតិវិនាសេនាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ទុតិយបទេបិ. តតិយបទេ បន អារោគ្យវិនាសកោ រោគោ ឯវ រោគព្យសនំ. សោ ហិ អារោគ្យំ ព្យសតិ វិក្ខិបតិ វិនាសេតីតិ ព្យសនំ. រោគោវ ព្យសនំ រោគព្យសនំ, តេន រោគព្យសនេន. ផុដ្ឋាតិ អធិបន្នា អភិភូតា សមន្នាគតាតិ អត្ថោ.

ន មយំ, ភន្តេ អានន្ទ, ពុទ្ធគរហិនោតិ ភន្តេ អានន្ទ, មយំ ន ពុទ្ធំ គរហាម, ន ពុទ្ធស្ស ទោសំ ទេម. ន ធម្មគរហិនោ, ន សង្ឃគរហិនោ. អត្តគរហិនោ មយន្តិ អត្តានមេវ មយំ គរហាម, អត្តនោ ទោសំ ទេម. អលក្ខិកាតិ និស្សិរិកា. អប្បបុញ្ញាតិ បរិត្តបុញ្ញា. វិបស្សកា កុសលានំ ធម្មានន្តិ យេ អដ្ឋតិំសារម្មណេសុ វិភត្តា កុសលា ធម្មា, តេសំ វិបស្សកា; តតោ តតោ អារម្មណតោ វុដ្ឋាយ តេវ ធម្មេ វិបស្សមានាតិ អត្ថោ. បុព្ពរត្តាបររត្តន្តិ រត្តិយា បុព្ពំ បុព្ពរត្តំ, រត្តិយា អបរំ អបររត្តំ, បឋមយាមញ្ច បច្ឆិមយាមញ្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ពោធិបក្ខិកានន្តិ ពោធិស្ស បក្ខេ ភវានំ, អរហត្តមគ្គញាណស្ស ឧបការកានន្តិ អត្ថោ. ភាវនានុយោគន្តិ វឌ្ឍនានុយោគំ. អនុយុត្តា វិហរេយ្យាមាតិ គិហិបលិពោធំ អាវាសបលិពោធញ្ច បហាយ វិវិត្តេសុ សេនាសនេសុ យុត្តបយុត្តា អនញ្ញកិច្ចា វិហរេយ្យាម.

ឯវមាវុសោតិ ថេរោ ឯតេសំ អាសយំ អជានន្តោ ឥទំ នេសំ មហាគជ្ជិតំ សុត្វា ‘‘សចេ ឥមេ ឦទិសា ភវិស្សន្តិ, សាធូ’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោតិ ឧភយម្បេតំ ការណបដិក្ខេបវចនំ. ការណញ្ហិ យស្មា តត្ថ តទាយត្តវុត្តិភាវេន ផលំ តិដ្ឋតិ. យស្មា ចស្ស តំ ឱកាសោ ហោតិ តទាយត្តវុត្តិភាវេន, តស្មា ‘‘ឋានញ្ច អវកាសោ ចា’’តិ វុច្ចតិ, តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, អានន្ទ, អនវកាសោ’’តិ. ឯតំ ឋានំ វា ឱកាសោ វា នត្ថិ. យំ តថាគតោតិ យេន តថាគតោ វជ្ជីនំ វា…បេ… សមូហនេយ្យ, តំ ការណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. យទិ ហិ ភគវា ឯតេសំ ‘‘លភេយ្យាម ឧបសម្បទ’’ន្តិ យាចន្តានំ ឧបសម្បទំ ទទេយ្យ, ឯវំ សន្តេ ‘‘បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ បញ្ញត្តំ សមូហនេយ្យ. យស្មា បនេតំ ន សមូហនតិ, តស្មា ‘‘អដ្ឋានមេត’’ន្តិអាទិមាហ.

សោ អាគតោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោតិ ‘‘យទិ ហិ ឯវំ អាគតោ ឧបសម្បទំ លភេយ្យ, សាសនេ អគារវោ ភវេយ្យ. សាមណេរភូមិយំ បន ឋិតោ សគារវោ ច ភវិស្សតិ, អត្តត្ថញ្ច ករិស្សតី’’តិ ញត្វា អនុកម្បមានោ ភគវា អាហ – ‘‘សោ អាគតោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ. សោ អាគតោ ឧបសម្បាទេតព្ពោតិ ឯវំ អាគតោ ភិក្ខុភាវេ ឋត្វា អវិបន្នសីលតាយ សាសនេ សគារវោ ភវិស្សតិ, សោ សតិ ឧបនិស្សយេ នចិរស្សេវ ឧត្តមត្ថំ បាបុណិស្សតីតិ ញត្វា ឧបសម្បាទេតព្ពោតិ អាហ.

ឯវំ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្វា អាគតេសុ អនុបសម្បាទេតព្ពញ្ច ឧបសម្បាទេតព្ពញ្ច ទស្សេត្វា តីណិបិ វត្ថូនិ សមោធានេត្វា បរិបុណ្ណំ កត្វា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតុកាមោ ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ វត្វា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ…បេ… អសំវាសោ’’តិ បរិបុណ្ណំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ.

វជ្ជិបុត្តកវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុព្ពិធវិនយកថា

៤៥. ឥទានិស្ស អត្ថំ វិភជន្តោ ‘‘យោ បនាតិ, យោ យាទិសោ’’តិអាទិមាហ. តស្មិំ បន សិក្ខាបទេ ច សិក្ខាបទវិភង្គេ ច សកលេ ច វិនយវិនិច្ឆយេ កោសល្លំ បត្ថយន្តេន ចតុព្ពិធោ វិនយោ ជានិតព្ពោ –

ចតុព្ពិធញ្ហិ វិនយំ, មហាថេរា មហិទ្ធិកា;

នីហរិត្វា បកាសេសុំ, ធម្មសង្គាហកា បុរា.

កតមំ ចតុព្ពិធំ? សុត្តំ, សុត្តានុលោមំ, អាចរិយវាទំ, អត្តនោមតិន្តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អាហច្ចបទេន រសេន អាចរិយវំសេន អធិប្បាយា’’តិ, ឯត្ថ ហិ អាហច្ចបទន្តិ សុត្តំ អធិប្បេតំ, រសោតិ សុត្តានុលោមំ, អាចរិយវំសោតិ អាចរិយវាទោ, អធិប្បាយោតិ អត្តនោមតិ.

តត្ថ សុត្តំនាម សកលេ វិនយបិដកេ បាឡិ.

សុត្តានុលោមំ នាម ចត្តារោ មហាបទេសា; យេ ភគវតា ឯវំ វុត្តា – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ ន កប្បតី’តិ អប្បដិក្ខិត្តំ, តំ ចេ អកប្បិយំ អនុលោមេតិ; កប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ ន កប្បតិ. យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ ន កប្បតី’តិ អប្បដិក្ខិត្តំ, តំ ចេ កប្បិយំ អនុលោមេតិ; អកប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ កប្បតិ. យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ កប្បតី’តិ អននុញ្ញាតំ, តំ ចេ អកប្បិយំ អនុលោមេតិ, កប្បិយំ បដិពាហតិ; តំ វោ ន កប្បតិ. យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ កប្បតី’តិ អននុញ្ញាតំ, តំ ចេ កប្បិយំ អនុលោមេតិ, អកប្បិយំ បដិពាហតិ; តំ វោ កប្បតី’’តិ (មហាវ. ៣០៥).

អាចរិយវាទោ នាម ធម្មសង្គាហកេហិ បញ្ចហិ អរហន្តសតេហិ ឋបិតា បាឡិវិនិមុត្តា ឱក្កន្តវិនិច្ឆយប្បវត្តា អដ្ឋកថាតន្តិ.

អត្តនោមតិ នាម សុត្ត-សុត្តានុលោម-អាចរិយវាទេ មុញ្ចិត្វា អនុមានេន អត្តនោ អនុពុទ្ធិយា នយគ្គាហេន ឧបដ្ឋិតាការកថនំ.

អបិច សុត្តន្តាភិធម្មវិនយដ្ឋកថាសុ អាគតោ សព្ពោបិ ថេរវាទោ ‘‘អត្តនោមតិ’’ នាម. តំ បន អត្តនោមតិំ គហេត្វា កថេន្តេន ន ទឡ្ហគ្គាហំ គហេត្វា វោហរិតព្ពំ. ការណំ សល្លក្ខេត្វា អត្ថេន បាឡិំ, បាឡិយា ច អត្ថំ សំសន្ទិត្វា កថេតព្ពំ. អត្តនោមតិ អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពា. សចេ តត្ថ ឱតរតិ ចេវ សមេតិ ច, គហេតព្ពា. សចេ នេវ ឱតរតិ ន សមេតិ, ន គហេតព្ពា. អយញ្ហិ អត្តនោមតិ នាម សព្ពទុព្ពលា. អត្តនោមតិតោ អាចរិយវាទោ ពលវតរោ.

អាចរិយវាទោបិ សុត្តានុលោមេ ឱតារេតព្ពោ. តត្ថ ឱតរន្តោ សមេន្តោយេវ គហេតព្ពោ, ឥតរោ ន គហេតព្ពោ. អាចរិយវាទតោ ហិ សុត្តានុលោមំ ពលវតរំ.

សុត្តានុលោមម្បិ សុត្តេ ឱតារេតព្ពំ. តត្ថ ឱតរន្តំ សមេន្តមេវ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ន គហេតព្ពំ. សុត្តានុលោមតោ ហិ សុត្តមេវ ពលវតរំ. សុត្តញ្ហិ អប្បដិវត្តិយំ ការកសង្ឃសទិសំ ពុទ្ធានំ ឋិតកាលសទិសំ. តស្មា យទា ទ្វេ ភិក្ខូ សាកច្ឆន្តិ, សកវាទី សុត្តំ គហេត្វា កថេតិ, បរវាទី សុត្តានុលោមំ. តេហិ អញ្ញមញ្ញំ ខេបំ វា គរហំ វា អកត្វា សុត្តានុលោមំ សុត្តេ ឱតារេតព្ពំ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពំ. នោ ចេ, ន គហេតព្ពំ; សុត្តស្មិំយេវ ឋាតព្ពំ. អថាយំ សុត្តំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អាចរិយវាទំ. តេហិបិ អញ្ញមញ្ញំ ខេបំ វា គរហំ វា អកត្វា អាចរិយវាទោ សុត្តេ ឱតារេតព្ពោ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពោ. អនោតរន្តោ អសមេន្តោ ច គារយ្ហាចរិយវាទោ ន គហេតព្ពោ; សុត្តស្មិំយេវ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ សុត្តំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អត្តនោមតិំ. តេហិបិ អញ្ញមញ្ញំ ខេបំ វា គរហំ វា អកត្វា អត្តនោមតិ សុត្តេ ឱតារេតព្ពា. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពា. នោ ចេ, ន គហេតព្ពា. សុត្តស្មិំ យេវ ឋាតព្ពំ.

អថ បនាយំ សុត្តានុលោមំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តំ. សុត្តំ សុត្តានុលោមេ ឱតារេតព្ពំ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, តិស្សោ សង្គីតិយោ អារូឡ្ហំ បាឡិអាគតំ បញ្ញាយតិ, គហេតព្ពំ. នោ ចេ តថា បញ្ញាយតិ ន ឱតរតិ ន សមេតិ, ពាហិរកសុត្តំ វា ហោតិ សិលោកោ វា អញ្ញំ វា គារយ្ហសុត្តំ គុឡ្ហវេស្សន្តរគុឡ្ហវិនយវេទល្លាទីនំ អញ្ញតរតោ អាគតំ, ន គហេតព្ពំ. សុត្តានុលោមស្មិំយេវ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ សុត្តានុលោមំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អាចរិយវាទំ. អាចរិយវាទោ សុត្តានុលោមេ ឱតារេតព្ពោ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពោ. នោ ចេ, ន គហេតព្ពោ. សុត្តានុលោមេយេវ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ សុត្តានុលោមំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អត្តនោមតិំ. អត្តនោមតិ សុត្តានុលោមេ ឱតារេតព្ពា. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពា. នោ ចេ, ន គហេតព្ពា. សុត្តានុលោមេយេវ ឋាតព្ពំ.

អថ បនាយំ អាចរិយវាទំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តំ. សុត្តំ អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពំ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពំ. ឥតរំ គារយ្ហសុត្តំ ន គហេតព្ពំ. អាចរិយវាទេយេវ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ អាចរិយវាទំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តានុលោមំ. សុត្តានុលោមំ អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពំ. ឱតរន្តំ សមេន្តមេវ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ន គហេតព្ពំ. អាចរិយវាទេយេវ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ អាចរិយវាទំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អត្តនោមតិំ. អត្តនោមតិ អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពា. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពា. នោ ចេ, ន គហេតព្ពា. អាចរិយវាទេយេវ ឋាតព្ពំ.

អថ បនាយំ អត្តនោមតិំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តំ. សុត្តំ អត្តនោមតិយំ ឱតារេតព្ពំ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពំ. ឥតរំ គារយ្ហសុត្តំ ន គហេតព្ពំ. អត្តនោមតិយមេវ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ អត្តនោមតិំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តានុលោមំ. សុត្តានុលោមំ អត្តនោមតិយំ ឱតារេតព្ពំ. ឱតរន្តំ សមេន្តមេវ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ន គហេតព្ពំ. អត្តនោមតិយមេវ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ អត្តនោមតិំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អាចរិយវាទំ. អាចរិយវាទោ អត្តនោមតិយំ ឱតារេតព្ពោ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពោ; ឥតរោ គារយ្ហាចរិយវាទោ ន គហេតព្ពោ. អត្តនោមតិយមេវ ឋាតព្ពំ. អត្តនោ គហណមេវ ពលិយំ កាតព្ពំ. សព្ពដ្ឋានេសុ ច ខេបោ វា គរហា វា ន កាតព្ពាតិ.

អថ បនាយំ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ គហេត្វា កថេតិ, បរោ ‘‘អកប្បិយ’’ន្តិ. សុត្តេ ច សុត្តានុលោមេ ច ឱតារេតព្ពំ. សចេ កប្បិយំ ហោតិ, កប្បិយេ ឋាតព្ពំ. សចេ អកប្បិយំ, អកប្បិយេ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ តស្ស កប្បិយភាវសាធកំ សុត្តតោ ពហុំ ការណញ្ច វិនិច្ឆយញ្ច ទស្សេតិ, បរោ ការណំ ន វិន្ទតិ. កប្បិយេវ ឋាតព្ពំ. អថ បរោ តស្ស អកប្បិយភាវសាធកំ សុត្តតោ ពហុំ ការណញ្ច វិនិច្ឆយញ្ច ទស្សេតិ, អនេន អត្តនោ គហណន្តិ កត្វា ទឡ្ហំ អាទាយ ន ឋាតព្ពំ. ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អកប្បិយេវ ឋាតព្ពំ. អថ ទ្វិន្នម្បិ ការណច្ឆាយា ទិស្សតិ, បដិក្ខិត្តភាវោយេវ សាធុ, អកប្បិយេ ឋាតព្ពំ. វិនយញ្ហិ បត្វា កប្បិយាកប្បិយវិចារណមាគម្ម រុន្ធិតព្ពំ, គាឡ្ហំ កត្តព្ពំ, សោតំ បច្ឆិន្ទិតព្ពំ, គរុកភាវេយេវ ឋាតព្ពំ.

អថ បនាយំ ‘‘អកប្បិយ’’ន្តិ គហេត្វា កថេតិ, បរោ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ. សុត្តេ ច សុត្តានុលោមេ ច ឱតារេតព្ពំ. សចេ កប្បិយំ ហោតិ, កប្បិយេ ឋាតព្ពំ. សចេ អកប្បិយំ, អកប្បិយេ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ ពហូហិ សុត្តវិនិច្ឆយការណេហិ អកប្បិយភាវំ ទស្សេតិ, បរោ ការណំ ន វិន្ទតិ, អកប្បិយេ ឋាតព្ពំ. អថ បរោ ពហូហិ សុត្តវិនិច្ឆយការណេហិ កប្បិយភាវំ ទស្សេតិ, អយំ ការណំ ន វិន្ទតិ, កប្បិយេ ឋាតព្ពំ. អថ ទ្វិន្នម្បិ ការណច្ឆាយា ទិស្សតិ, អត្តនោ គហណំ ន វិស្សជ្ជេតព្ពំ. យថា ចាយំ កប្បិយាកប្បិយេ អកប្បិយកប្បិយេ ច វិនិច្ឆយោ វុត្តោ; ឯវំ អនាបត្តិអាបត្តិវាទេ អាបត្តានាបត្តិវាទេ ច, លហុកគរុកាបត្តិវាទេ គរុកលហុកាបត្តិវាទេ ចាបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. នាមមត្តំយេវ ហិ ឯត្ថ នានំ, យោជនានយេ នានំ នត្ថិ, តស្មា ន វិត្ថារិតំ.

ឯវំ កប្បិយាកប្បិយាទិវិនិច្ឆយេ ឧប្បន្នេ យោ សុត្ត-សុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតីសុ អតិរេកការណំ លភតិ, តស្ស វាទេ ឋាតព្ពំ. សព្ពសោ បន ការណំ វិនិច្ឆយំ អលភន្តេន សុត្តំ ន ជហិតព្ពំ, សុត្តស្មិំយេវ ឋាតព្ពន្តិ. ឯវំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ ច សិក្ខាបទវិភង្គេ ច សកលេ ច វិនយវិនិច្ឆយេ កោសល្លំ បត្ថយន្តេន អយំ ចតុព្ពិធោ វិនយោ ជានិតព្ពោ.

ឥមញ្ច បន ចតុព្ពិធំ វិនយំ ញត្វាបិ វិនយធរេន បុគ្គលេន តិលក្ខណសមន្នាគតេន ភវិតព្ពំ. តីណិ ហិ វិនយធរស្ស លក្ខណានិ ឥច្ឆិតព្ពានិ. កតមានិ តីណិ? ‘‘សុត្តញ្ចស្ស ស្វាគតំ ហោតិ សុប្បវត្តិ សុវិនិច្ឆិតំ សុត្តតោ អនុព្យញ្ជនតោ’’តិ ឥទមេកំ លក្ខណំ. ‘‘វិនយេ ខោ បន ឋិតោ ហោតិ អសំហីរោ’’តិ ឥទំ ទុតិយំ. ‘‘អាចរិយបរម្បរា ខោ បនស្ស សុគ្គហិតា ហោតិ សុមនសិកតា សូបធារិតា’’តិ ឥទំ តតិយំ.

តត្ថ សុត្តំ នាម សកលំ វិនយបិដកំ. តញ្ចស្ស ស្វាគតំ ហោតីតិ សុដ្ឋុ អាគតំ. សុប្បវត្តីតិ សុដ្ឋុ បវត្តំ បគុណំ វាចុគ្គតំ សុវិនិច្ឆិតំ. សុត្តតោ អនុព្យញ្ជនតោតិ បាឡិតោ ច បរិបុច្ឆតោ ច អដ្ឋកថាតោ ច សុវិនិច្ឆិតំ ហោតិ, កង្ខច្ឆេទំ កត្វា ឧគ្គហិតំ.

វិនយេ ខោ បន ឋិតោ ហោតីតិ វិនយេ លជ្ជីភាវេន បតិដ្ឋិតោ ហោតិ. អលជ្ជី ហិ ពហុស្សុតោបិ សមានោ លាភគរុតាយ តន្តិំ វិសំវាទេត្វា ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ ទីបេត្វា សាសនេ មហន្តំ ឧបទ្ទវំ ករោតិ. សង្ឃភេទម្បិ សង្ឃរាជិម្បិ ឧប្បាទេតិ. លជ្ជី បន កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ ជីវិតហេតុបិ តន្តិំ អវិសំវាទេត្វា ធម្មមេវ វិនយមេវ ច ទីបេតិ, សត្ថុសាសនំ គរុំ កត្វា ឋបេតិ. តថា ហិ បុព្ពេ មហាថេរា តិក្ខត្តុំ វាចំ និច្ឆារេសុំ – ‘‘អនាគតេ លជ្ជី រក្ខិស្សតិ, លជ្ជី រក្ខិស្សតិ, លជ្ជី រក្ខិស្សតី’’តិ. ឯវំ យោ លជ្ជី, សោ វិនយំ អវិជហន្តោ អវោក្កមន្តោ លជ្ជីភាវេន វិនយេ ឋិតោ ហោតិ សុប្បតិដ្ឋិតោតិ. អសំហីរោតិ សំហីរោ នាម យោ បាឡិយំ វា អដ្ឋកថាយំ វា ហេដ្ឋតោ វា ឧបរិតោ វា បទបដិបាដិយា វា បុច្ឆិយមានោ វិត្ថុនតិ វិប្ផន្ទតិ សន្តិដ្ឋិតុំ ន សក្កោតិ; យំ យំ បរេន វុច្ចតិ តំ តំ អនុជានាតិ; សកវាទំ ឆឌ្ឌេត្វា បរវាទំ គណ្ហាតិ. យោ បន បាឡិយំ វា អដ្ឋកថាយ វា ហេដ្ឋុបរិយេន វា បទបដិបាដិយា វា បុច្ឆិយមានោ ន វិត្ថុនតិ ន វិប្ផន្ទតិ, ឯកេកលោមំ សណ្ឌាសេន គណ្ហន្តោ វិយ ‘‘ឯវំ មយំ វទាម; ឯវំ នោ អាចរិយា វទន្តី’’តិ វិស្សជ្ជេតិ; យម្ហិ បាឡិ ច បាឡិវិនិច្ឆយោ ច សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ បរិក្ខយំ បរិយាទានំ អគច្ឆន្តោ តិដ្ឋតិ, អយំ វុច្ចតិ ‘‘អសំហីរោ’’តិ.

អាចរិយបរម្បរា ខោ បនស្ស សុគ្គហិតា ហោតីតិ ថេរបរម្បរា វំសបរម្បរា ចស្ស សុដ្ឋុ គហិតា ហោតិ. សុមនសិកតាតិ សុដ្ឋុ មនសិកតា; អាវជ្ជិតមត្តេ ឧជ្ជលិតបទីបោ វិយ ហោតិ. សូបធារិតាតិ សុដ្ឋុ ឧបធារិតា បុព្ពាបរានុសន្ធិតោ អត្ថតោ ការណតោ ច ឧបធារិតា; អត្តនោ មតិំ បហាយ អាចរិយសុទ្ធិយា វត្តា ហោតិ ‘‘មយ្ហំ អាចរិយោ អសុកាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហិ, សោ អសុកស្សា’’តិ ឯវំ សព្ពំ អាចរិយបរម្បរំ ថេរវាទង្គំ អាហរិត្វា យាវ ឧបាលិត្ថេរោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហីតិ បាបេត្វា ឋបេតិ. តតោបិ អាហរិត្វា ឧបាលិត្ថេរោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហិ, ទាសកត្ថេរោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស ឧបាលិត្ថេរស្ស, សោណកត្ថេរោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស ទាសកត្ថេរស្ស, សិគ្គវត្ថេរោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស សោណកត្ថេរស្ស, មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស សិគ្គវត្ថេរស្ស ចណ្ឌវជ្ជិត្ថេរស្ស ចាតិ. ឯវំ សព្ពំ អាចរិយបរម្បរំ ថេរវាទង្គំ អាហរិត្វា អត្តនោ អាចរិយំ បាបេត្វា ឋបេតិ. ឯវំ ឧគ្គហិតា ហិ អាចរិយបរម្បរា សុគ្គហិតា ហោតិ. ឯវំ អសក្កោន្តេន បន អវស្សំ ទ្វេ តយោ បរិវដ្ដា ឧគ្គហេតព្ពា. សព្ពបច្ឆិមេន ហិ នយេន យថា អាចរិយោ ច អាចរិយាចរិយោ ច បាឡិញ្ច បរិបុច្ឆញ្ច វទន្តិ, តថា ញាតុំ វដ្ដតិ.

ឥមេហិ ច បន តីហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតេន វិនយធរេន វត្ថុវិនិច្ឆយត្ថំ សន្និបតិតេ សង្ឃេ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ ចោទកេន ច ចុទិតកេន ច វុត្តេ វត្តព្ពេ សហសា អវិនិច្ឆិនិត្វាវ ឆ ឋានានិ ឱលោកេតព្ពានិ. កតមានិ ឆ? វត្ថុ ឱលោកេតព្ពំ, មាតិកា ឱលោកេតព្ពា, បទភាជនីយំ ឱលោកេតព្ពំ, តិកបរិច្ឆេទោ ឱលោកេតព្ពោ, អន្តរាបត្តិ ឱលោកេតព្ពា, អនាបត្តិ ឱលោកេតព្ពាតិ.

វត្ថុំ ឱលោកេន្តោបិ ហិ ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ពំ, ន ត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ពំ; យោ អាគច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៥១៧) ឯវំ ឯកច្ចំ អាបត្តិំ បស្សតិ. សោ តំ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

មាតិកំ ឱលោកេន្តោបិ ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ២) នយេន បញ្ចន្នំ អាបត្តីនំ អញ្ញតរំ អាបត្តិំ បស្សតិ, សោ តំ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

បទភាជនីយំ ឱលោកេន្តោបិ ‘‘អក្ខយិតេ សរីរេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. យេភុយ្យេន ខយិតេ សរីរេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិអាទិនា (បារា. ៥៩ អាទយោ, អត្ថតោ សមានំ) នយេន សត្តន្នំ អាបត្តីនំ អញ្ញតរំ អាបត្តិំ បស្សតិ, សោ បទភាជនីយតោ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

តិកបរិច្ឆេទំ ឱលោកេន្តោបិ តិកសង្ឃាទិសេសំ វា តិកបាចិត្តិយំ វា តិកទុក្កដំ វា អញ្ញតរំ វា អាបត្តិំ តិកបរិច្ឆេទេ បស្សតិ, សោ តតោ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

អន្តរាបត្តិំ ឱលោកេន្តោបិ ‘‘បដិលាតំ ឧក្ខិបតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៥៥) ឯវំ យា សិក្ខាបទន្តរេសុ អន្តរាបត្តិ ហោតិ តំ បស្សតិ, សោ តំ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

អនាបត្តិំ ឱលោកេន្តោបិ ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ អសាទិយន្តស្ស, អថេយ្យចិត្តស្ស, ន មរណាធិប្បាយស្ស, អនុល្លបនាធិប្បាយស្ស, ន មោចនាធិប្បាយស្ស, អសញ្ចិច្ច, អស្សតិយា, អជានន្តស្សា’’តិ (បារា. ៧២ អាទយោ) ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ និទ្ទិដ្ឋំ អនាបត្តិំ បស្សតិ, សោ តំ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

យោ ហិ ភិក្ខុ ចតុព្ពិធវិនយកោវិទោ តិលក្ខណសម្បន្នោ ឥមានិ ឆ ឋានានិ ឱលោកេត្វា អធិករណំ វូបសមេស្សតិ, តស្ស វិនិច្ឆយោ អប្បដិវត្តិយោ, ពុទ្ធេន សយំ និសីទិត្វា វិនិច្ឆិតសទិសោ ហោតិ. តំ ចេវំ វិនិច្ឆយកុសលំ ភិក្ខុំ កោចិ កតសិក្ខាបទវីតិក្កមោ ភិក្ខុ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ កុក្កុច្ចំ បុច្ឆេយ្យ; តេន សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា សចេ អនាបត្តិ ហោតិ, ‘‘អនាបត្តី’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ បន អាបត្តិ ហោតិ, ‘‘អាបត្តី’’តិ វត្តព្ពំ. សា ទេសនាគាមិនី ចេ, ‘‘ទេសនាគាមិនី’’តិ វត្តព្ពំ. វុដ្ឋានគាមិនី ចេ, ‘‘វុដ្ឋានគាមិនី’’តិ វត្តព្ពំ. អថស្ស បារាជិកច្ឆាយា ទិស្សតិ, ‘‘បារាជិកាបត្តី’’តិ ន តាវ វត្តព្ពំ. កស្មា? មេថុនធម្មវីតិក្កមោ ហិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មវីតិក្កមោ ច ឱឡារិកោ. អទិន្នាទានមនុស្សវិគ្គហវីតិក្កមា បន សុខុមា ចិត្តលហុកា. តេ សុខុមេនេវ អាបជ្ជតិ, សុខុមេន រក្ខតិ, តស្មា វិសេសេន តំវត្ថុកំ កុក្កុច្ចំ បុច្ឆិយមានោ ‘‘អាបត្តី’’តិ អវត្វា សចស្ស អាចរិយោ ធរតិ, តតោ តេន សោ ភិក្ខុ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយំ បុច្ឆា’’តិ បេសេតព្ពោ. សចេ សោ បុន អាគន្ត្វា ‘‘តុម្ហាកំ អាចរិយោ សុត្តតោ នយតោ ឱលោកេត្វា ‘សតេកិច្ឆោ’តិ មំ អាហា’’តិ វទតិ, តតោ អនេន សោ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ យំ អាចរិយោ ភណតិ តំ ករោហី’’តិ វត្តព្ពោ. អថ បនស្ស អាចរិយោ នត្ថិ, សទ្ធិំ ឧគ្គហិតត្ថេរោ បន អត្ថិ, តស្ស សន្តិកំ បេសេតព្ពោ – ‘‘អម្ហេហិ សហ ឧគ្គហិតត្ថេរោ គណបាមោក្ខោ, តំ គន្ត្វា បុច្ឆា’’តិ. តេនាបិ ‘‘សតេកិច្ឆោ’’តិ វិនិច្ឆិតេ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ តស្ស វចនំ ករោហី’’តិ វត្តព្ពោ. អថ សទ្ធិំ ឧគ្គហិតត្ថេរោបិ នត្ថិ, អន្តេវាសិកោ បណ្ឌិតោ អត្ថិ, តស្ស សន្តិកំ បេសេតព្ពោ – ‘‘អសុកទហរំ គន្ត្វា បុច្ឆា’’តិ. តេនាបិ ‘‘សតេកិច្ឆោ’’តិ វិនិច្ឆិតេ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ តស្ស វចនំ ករោហី’’តិ វត្តព្ពោ. អថ ទហរស្សាបិ បារាជិកច្ឆាយាវ ឧបដ្ឋាតិ, តេនាបិ ‘‘បារាជិកោសី’’តិ ន វត្តព្ពោ. ទុល្លភោ ហិ ពុទ្ធុប្បាទោ, តតោ ទុល្លភតរា បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច. ឯវំ បន វត្តព្ពោ – ‘‘វិវិត្តំ ឱកាសំ សម្មជ្ជិត្វា ទិវាវិហារំ និសីទិត្វា សីលានិ សោធេត្វា ទ្វត្តិំសាការំ តាវ មនសិ ករោហី’’តិ. សចេ តស្ស អរោគំ សីលំ កម្មដ្ឋានំ ឃដយតិ, សង្ខារា បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, ឧបចារប្បនាប្បត្តំ វិយ ចិត្តម្បិ ឯកគ្គំ ហោតិ, ទិវសំ អតិក្កន្តម្បិ ន ជានាតិ. សោ ទិវសាតិក្កមេ ឧបដ្ឋានំ អាគតោ ឯវំ វត្តព្ពោ – ‘‘កីទិសា តេ ចិត្តប្បវត្តី’’តិ. អារោចិតាយ ចិត្តប្បវត្តិយា វត្តព្ពោ – ‘‘បព្ពជ្ជា នាម ចិត្តវិសុទ្ធត្ថាយ, អប្បមត្តោ សមណធម្មំ ករោហី’’តិ.

យស្ស បន សីលំ ភិន្នំ ហោតិ, តស្ស កម្មដ្ឋានំ ន ឃដយតិ, បតោទាភិតុន្នំ វិយ ចិត្តំ វិកម្បតិ, វិប្បដិសារគ្គិនា ឌយ្ហតិ, តត្តបាសាណេ និសិន្នោ វិយ តង្ខណញ្ញេវ វុដ្ឋាតិ. សោ អាគតោ ‘‘កា តេ ចិត្តប្បវត្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ. អារោចិតាយ ចិត្តប្បវត្តិយា ‘‘នត្ថិ លោកេ រហោ នាម បាបកម្មំ បកុព្ពតោ. សព្ពបឋមញ្ហិ បាបំ ករោន្តោ អត្តនា ជានាតិ, អថស្ស អារក្ខទេវតា បរចិត្តវិទូ សមណព្រាហ្មណា អញ្ញា ច ទេវតា ជានន្តិ, ត្វំយេវ ទានិ តវ សោត្ថិំ បរិយេសាហី’’តិ វត្តព្ពោ.

និដ្ឋិតា ចតុព្ពិធវិនយកថា

វិនយធរស្ស ច លក្ខណាទិកថា.

ភិក្ខុបទភាជនីយវណ្ណនា

ឥទានិ សិក្ខាបទវិភង្គស្ស អត្ថំ វណ្ណយិស្សាម. យំ វុត្តំ យោ បនាតិ យោ យាទិសោតិអាទិ. ឯត្ថ យោ បនាតិ វិភជិតព្ពបទំ; យោ យាទិសោតិអាទីនិ តស្ស វិភជនបទានិ. ឯត្ថ ច យស្មា បនាតិ និបាតមត្តំ; យោតិ អត្ថបទំ; តញ្ច អនិយមេន បុគ្គលំ ទីបេតិ, តស្មា តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អនិយមេន បុគ្គលទីបកំ យោ សទ្ទមេវ អាហ. តស្មា ឯត្ថ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ – យោ បនាតិ យោ យោកោចីតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា បន យោ យោកោចិ នាម, សោ អវស្សំ លិង្គ-យុត្ត-ជាតិ-នាម-គោត្ត-សីល-វិហារ-គោចរវយេសុ ឯកេនាការេន បញ្ញាយតិ, តស្មា តំ តថា ញាបេតុំ តំ បភេទំ បកាសេន្តោ ‘‘យាទិសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យាទិសោតិ លិង្គវសេន យាទិសោ វា តាទិសោ វា ហោតុ; ទីឃោ វា រស្សោ វា កាឡោ វា ឱទាតោ វា មង្គុរច្ឆវិ វា កិសោ វា ថូលោ វាតិ អត្ថោ. យថាយុត្តោតិ យោគវសេន យេន វា តេន វា យុត្តោ ហោតុ; នវកម្មយុត្តោ វា ឧទ្ទេសយុត្តោ វា វាសធុរយុត្តោ វាតិ អត្ថោ. យថាជច្ចោតិ ជាតិវសេន យំជច្ចោ វា តំជច្ចោ វា ហោតុ; ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វាតិ អត្ថោ. យថានាមោតិ នាមវសេន យថានាមោ វា តថានាមោ វា ហោតុ; ពុទ្ធរក្ខិតោ វា ធម្មរក្ខិតោ វា សង្ឃរក្ខិតោ វាតិ អត្ថោ. យថាគោត្តោតិ គោត្តវសេន យថាគោត្តោ វា តថាគោត្តោ វា យេន វា តេន វា គោត្តេន ហោតុ; កច្ចាយនោ វា វាសិដ្ឋោ វា កោសិយោ វាតិ អត្ថោ. យថាសីលោតិ សីលេសុ យថាសីលោ វា តថាសីលោ វា ហោតុ; នវកម្មសីលោ វា ឧទ្ទេសសីលោ វា វាសធុរសីលោ វាតិ អត្ថោ. យថាវិហារីតិ វិហារេសុបិ យថាវិហារី វា តថាវិហារី វា ហោតុ; នវកម្មវិហារី វា ឧទ្ទេសវិហារី វា វាសធុរវិហារី វាតិ អត្ថោ. យថាគោចរោតិ គោចរេសុបិ យថាគោចរោ វា តថាគោចរោ វា ហោតុ; នវកម្មគោចរោ វា ឧទ្ទេសគោចរោ វា វាសធុរគោចរោ វាតិ អត្ថោ. ថេរោ វាតិ អាទីសុ វយោវុឌ្ឍាទីសុ យោ វា សោ វា ហោតុ; បរិបុណ្ណទសវស្សតាយ ថេរោ វា ឩនបញ្ចវស្សតាយ នវោ វា អតិរេកបញ្ចវស្សតាយ មជ្ឈិមោ វាតិ អត្ថោ. អថ ខោ សព្ពោវ ឥមស្មិំ អត្ថេ ឯសោ វុច្ចតិ ‘‘យោ បនា’’តិ.

ភិក្ខុនិទ្ទេសេ ភិក្ខតីតិ ភិក្ខកោ; លភន្តោ វា អលភន្តោ វា អរិយាយ យាចនាយ យាចតីតិ អត្ថោ. ពុទ្ធាទីហិ អជ្ឈុបគតំ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោ នាម. យោ ហិ កោចិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, សោ កសិគោរក្ខាទីហិ ជីវិកកប្បនំ ហិត្វា លិង្គសម្បដិច្ឆនេនេវ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ. បរបដិពទ្ធជីវិកត្តា វា វិហារមជ្ឈេ កាជភត្តំ ភុញ្ជមានោបិ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ; បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាយ ឧស្សាហជាតត្តា វា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ. អគ្ឃផស្សវណ្ណភេទេន ភិន្នំ បដំ ធារេតីតិ ភិន្នបដធរោ. តត្ថ សត្ថកច្ឆេទនេន អគ្ឃភេទោ វេទិតព្ពោ. សហស្សគ្ឃនកោបិ ហិ បដោ សត្ថកេន ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្នោ ភិន្នគ្ឃោ ហោតិ. បុរិមគ្ឃតោ ឧបឌ្ឍម្បិ ន អគ្ឃតិ. សុត្តសំសិព្ពនេន ផស្សភេទោ វេទិតព្ពោ. សុខសម្ផស្សោបិ ហិ បដោ សុត្តេហិ សំសិព្ពិតោ ភិន្នផស្សោ ហោតិ. ខរសម្ផស្សតំ បាបុណាតិ. សូចិមលាទីហិ វណ្ណភេទោ វេទិតព្ពោ. សុបរិសុទ្ធោបិ ហិ បដោ សូចិកម្មតោ បដ្ឋាយ សូចិមលេន, ហត្ថសេទមលជល្លិកាហិ, អវសានេ រជនកប្បករណេហិ ច ភិន្នវណ្ណោ ហោតិ; បកតិវណ្ណំ វិជហតិ. ឯវំ តីហាការេហិ ភិន្នបដធារណតោ ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ. គិហិវត្ថវិសភាគានំ វា កាសាវានំ ធារណមត្តេនេវ ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ.

សមញ្ញាយាតិ បញ្ញត្តិយា វោហារេនាតិ អត្ថោ. សមញ្ញាយ ឯវ ហិ ឯកច្ចោ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ បញ្ញាយតិ. តថា ហិ និមន្តនាទិម្ហិ ភិក្ខូសុ គណិយមានេសុ សាមណេរេបិ គហេត្វា ‘‘សតំ ភិក្ខូ សហស្សំ ភិក្ខូ’’តិ វទន្តិ. បដិញ្ញាយាតិ អត្តនោ បដិជាននេន បដិញ្ញាយបិ ហិ ឯកច្ចោ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ បញ្ញាយតិ. តស្ស ‘‘កោ ឯត្ថាតិ? អហំ, អាវុសោ, ភិក្ខូ’’តិ (អ. និ. ១០.៩៦) ឯវមាទីសុ សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ បន អានន្ទត្ថេរេន វុត្តា ធម្មិកា បដិញ្ញា. រត្តិភាគេ បន ទុស្សីលាបិ បដិបថំ អាគច្ឆន្តា ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ វុត្តេ អធម្មិកាយ បដិញ្ញាយ អភូតាយ ‘‘មយំ ភិក្ខូ’’តិ វទន្តិ.

ឯហិ ភិក្ខូតិ ឯហិ ភិក្ខុ នាម ភគវតោ ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ វចនមត្តេន ភិក្ខុភាវំ ឯហិភិក្ខូបសម្បទំ បត្តោ. ភគវា ហិ ឯហិភិក្ខុភាវាយ ឧបនិស្សយសម្បន្នំ បុគ្គលំ ទិស្វា រត្តបំសុកូលន្តរតោ សុវណ្ណវណ្ណំ ទក្ខិណហត្ថំ នីហរិត្វា ព្រហ្មឃោសំ និច្ឆារេន្តោ ‘‘ឯហិ, ភិក្ខុ, ចរ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ វទតិ. តស្ស សហេវ ភគវតោ វចនេន គិហិលិង្គំ អន្តរធាយតិ, បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច រុហតិ. ភណ្ឌុ កាសាយវសនោ ហោតិ. ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា ឯកំ អំសេ ឋបេត្វា វាមំសកូដេ អាសត្តនីលុប្បលវណ្ណមត្តិកាបត្តោ –

‘‘តិចីវរញ្ច បត្តោ ច, វាសិ សូចិ ច ពន្ធនំ;

បរិស្សាវនេន អដ្ឋេតេ, យុត្តយោគស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តេហិ អដ្ឋហិ បរិក្ខារេហិ សរីរេ បដិមុក្កេហិយេវ សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរោ វិយ ឥរិយាបថសម្បន្នោ ពុទ្ធាចរិយកោ ពុទ្ធុបជ្ឈាយកោ សម្មាសម្ពុទ្ធំ វន្ទមានោយេវ តិដ្ឋតិ. ភគវា ហិ បឋមពោធិយំ ឯកស្មិំ កាលេ ឯហិភិក្ខូបសម្បទាយ ឯវ ឧបសម្បាទេតិ. ឯវំ ឧបសម្បន្នានិ ច សហស្សុបរិ ឯកចត្តាលីសុត្តរានិ តីណិ ភិក្ខុសតានិ អហេសុំ; សេយ្យថិទំ – បញ្ច បញ្ចវគ្គិយត្ថេរា, យសោ កុលបុត្តោ, តស្ស បរិវារា ចតុបណ្ណាស សហាយកា, តិំស ភទ្ទវគ្គិយា, សហស្សបុរាណជដិលា, សទ្ធិំ ទ្វីហិ អគ្គសាវកេហិ អឌ្ឍតេយ្យសតា បរិព្ពាជកា, ឯកោ អង្គុលិមាលត្ថេរោតិ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘តីណិ សតំ សហស្សញ្ច, ចត្តាលីសំ បុនាបរេ;

ឯកោ ច ថេរោ សប្បញ្ញោ, សព្ពេ តេ ឯហិភិក្ខុកា’’តិ.