២. ទុតិយបារាជិកំ

ទុតិយំ អទុតិយេន, យំ ជិនេន បកាសិតំ;

បារាជិកំ តស្ស ទានិ, បត្តោ សំវណ្ណនាក្កមោ.

យស្មា តស្មា សុវិញ្ញេយ្យំ, យំ បុព្ពេ ច បកាសិតំ;

តំ សព្ពំ វជ្ជយិត្វាន, ហោតិ សំវណ្ណនា អយំ.

ធនិយវត្ថុវណ្ណនា

៨៤. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេតិ តត្ថ រាជគហេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ, តញ្ហិ មន្ធាតុ-មហាគោវិន្ទាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា ‘‘រាជគហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អញ្ញេបេត្ថ បការេ វណ្ណយន្តិ. កិំ តេហិ! នាមមេតំ តស្ស នគរស្ស. តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ ច ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតិ. សេសកាលេ សុញ្ញំ ហោតិ យក្ខបរិគ្គហិតំ, តេសំ វសន្តវនំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. ឯវំ គោចរគាមំ ទស្សេត្វា និវាសនដ្ឋានមាហ – គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេតិ. សោ ច គិជ្ឈា តស្ស កូដេសុ វសិំសុ, គិជ្ឈសទិសានិ វា តស្ស កូដានិ; តស្មា គិជ្ឈកូដោតិ វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពោ.

សម្ពហុលាតិ វិនយបរិយាយេន តយោ ជនា សម្ពហុលាតិ វុច្ចន្តិ, តតោ បរំ សង្ឃោ. សុត្តន្តបរិយាយេន តយោ តយោ ឯវ, តតោ បដ្ឋាយ សម្ពហុលា. ឥធ បន តេ សុត្តន្តបរិយាយេន សម្ពហុលាតិ វេទិតព្ពា. សន្ទិដ្ឋាតិ នាតិវិស្សាសិកា ន ទឡ្ហមិត្តា; តត្ថ តត្ថ សង្គម្ម ទិដ្ឋត្តា ហិ តេ សន្ទិដ្ឋាតិ វុច្ចន្តិ. សម្ភត្តាតិ អតិវិស្សាសិកា ទឡ្ហមិត្តា; តេ ហិ សុដ្ឋុ ភត្តា ភជមានា ឯកសម្ភោគបរិភោគាតិ កត្វា ‘‘សម្ភត្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥសិគិលិបស្សេតិ ឥសិគិលិ នាម បព្ពតោ, តស្ស បស្សេ. បុព្ពេ កិរ បញ្ចសតមត្តា បច្ចេកពុទ្ធា កាសិកោសលាទីសុ ជនបទេសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ តស្មិំ បព្ពតេ សន្និបតិត្វា សមាបត្តិយា វីតិនាមេន្តិ. មនុស្សា តេ បវិសន្តេវ បស្សន្តិ ន និក្ខមន្តេ. តតោ អាហំសុ – ‘‘អយំ បព្ពតោ ឥមេ ឥសយោ គិលតី’’តិ. តទុបាទាយ តស្ស ‘‘ឥសិគិលិ’’ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ, តស្ស បស្សេ បព្ពតបាទេ.

តិណកុដិយោ ករិត្វាតិ តិណច្ឆទនា សទ្វារពន្ធា កុដិយោ កត្វា. វស្សំ ឧបគច្ឆន្តេន ហិ នាលកបដិបទំ បដិបន្នេនាបិ បញ្ចន្នំ ឆទនានំ អញ្ញតរេន ឆន្នេយេវ សទ្វារពន្ធេ សេនាសនេ ឧបគន្តព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ពំ. យោ ឧបគច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២០៤). តស្មា វស្សកាលេ សចេ សេនាសនំ លភតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ លភតិ, ហត្ថកម្មំ បរិយេសិត្វាបិ កាតព្ពំ. ហត្ថកម្មំ អលភន្តេន សាមម្បិ កាតព្ពំ. ន ត្វេវ អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ពំ. អយមនុធម្មតា. តស្មា តេ ភិក្ខូ តិណកុដិយោ ករិត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីនិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កតិកវត្តានិ ច ខន្ធកវត្តានិ ច អធិដ្ឋាយ តីសុ សិក្ខាសុ សិក្ខមានា វស្សំ ឧបគច្ឆិំសុ.

អាយស្មាបិ ធនិយោតិ ន កេវលំ តេ ថេរាវ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អាទិកម្មិកោ អាយស្មា ធនិយោបិ. កុម្ភការបុត្តោតិ កុម្ភការស្ស បុត្តោ; តស្ស ហិ នាមំ ធនិយោ, បិតា កុម្ភការោ, តេន វុត្តំ – ‘‘ធនិយោ កុម្ភការបុត្តោ’’តិ. វស្សំ ឧបគច្ឆីតិ តេហិ ថេរេហិ សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេយេវ តិណកុដិកំ ករិត្វា វស្សំ ឧបគច្ឆិ. វស្សំវុត្ថាតិ បុរិមិកាយ ឧបគតា មហាបវារណាយ បវារិតា បាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ ‘‘វុត្ថវស្សា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯវំ វស្សំវុត្ថា ហុត្វា.

តិណកុដិយោ ភិន្ទិត្វាតិ ន ទណ្ឌមុគ្គរាទីហិ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ កត្វា, វត្តសីសេន បន តិណញ្ច ទារុវល្លិ-អាទីនិ ច ឱរោបេត្វាតិ អត្ថោ. យេន ហិ វិហារបច្ចន្តេ កុដិ កតា ហោតិ, តេន សចេ អាវាសិកា ភិក្ខូ ហោន្តិ, តេ អាបុច្ឆិតព្ពា. ‘‘សចេ ឥមំ កុដិំ បដិជគ្គិត្វា កោចិ វសិតុំ ឧស្សហតិ, តស្ស ទេថា’’តិ វត្វា បក្កមិតព្ពំ. យេន អរញ្ញេ វា កតា ហោតិ, បដិជគ្គនកំ វា ន លភតិ, តេន ‘‘អញ្ញេសម្បិ បរិភោគំ ភវិស្សតី’’តិ បដិសាមេត្វា គន្តព្ពំ. តេ បន ភិក្ខូ អរញ្ញេ កុដិយោ កត្វា បដិជគ្គនកំ អលភន្តា តិណញ្ច កដ្ឋញ្ច បដិសាមេត្វា សង្គោបេត្វាតិ អត្ថោ. យថា ច ឋបិតំ តំ ឧបចិកាហិ ន ខជ្ជតិ, អនោវស្សកញ្ច ហោតិ, តថា ឋបេត្វា ‘‘ឥទំ ឋានំ អាគន្ត្វា វសិតុកាមានំ សព្រហ្មចារីនំ ឧបការាយ ភវិស្សតី’’តិ គមិយវត្តំ បូរេត្វា.

ជនបទចារិកំ បក្កមិំសូតិ អត្តនោ អត្តនោ ចិត្តានុកូលំ ជនបទំ អគមំសុ. អាយស្មា បន ធនិយោ កុម្ភការបុត្តោ តត្ថេវ វស្សំ វសីតិអាទិ ឧត្តានត្ថមេវ. យាវតតិយកន្តិ យាវតតិយវារំ. អនវយោតិ អនុអវយោ, សន្ធិវសេន ឧការលោបោ. អនុ អនុ អវយោ, យំ យំ កុម្ភការេហិ កត្តព្ពំ នាម អត្ថិ, សព្ពត្ថ អនូនោ បរិបុណ្ណសិប្បោតិ អត្ថោ. សកេតិ អត្តនោ សន្តកេ. អាចរិយកេតិ អាចរិយកម្មេ. កុម្ភការកម្មេតិ កុម្ភការានំ កម្មេ; កុម្ភការេហិ កត្តព្ពកម្មេតិ អត្ថោ. ឯតេន សកំ អាចរិយកំ សរូបតោ ទស្សិតំ ហោតិ. បរិយោទាតសិប្បោតិ បរិសុទ្ធសិប្បោ. អនវយត្តេបិ សតិ អញ្ញេហិ អសទិសសិប្បោតិ វុត្តំ ហោតិ.

សព្ពមត្តិកាមយន្តិ បិដ្ឋសង្ឃាដកកវាដសូចិឃដិកវាតបានកវាដមត្តំ ឋបេត្វា អវសេសំ ភិត្តិឆទនិដ្ឋកថម្ភាទិភេទំ សព្ពំ គេហសម្ភារំ មត្តិកាមយមេវ កត្វាតិ អត្ថោ. តិណញ្ច កដ្ឋញ្ច គោមយញ្ច សង្កឌ្ឍិត្វា តំ កុដិកំ បចីតិ តំ សព្ពមត្តិកាមយំ កត្វា បាណិកាយ ឃំសិត្វា សុក្ខាបេត្វា តេលតម្ពមត្តិកាយ បរិមជ្ជិត្វា អន្តោ ច ពហិ ច តិណាទីហិ បូរេត្វា យថា បក្កា សុបក្កា ហោតិ, ឯវំ បចិ. ឯវំ បក្កា ច បន សា អហោសិ កុដិកា. អភិរូបាតិ សុរូបា. បាសាទិកាតិ បសាទជនិកា. លោហិតិកាតិ លោហិតវណ្ណា. កិង្កណិកសទ្ទោតិ កិង្កណិកជាលស្ស សទ្ទោ. យថា កិរ នានារតនេហិ កតស្ស កិង្កណិកជាលស្ស សទ្ទោ ហោតិ, ឯវំ តស្សា កុដិកាយ វាតបានន្តរិកាទីហិ បវិដ្ឋេន វាតេន សមាហតាយ សទ្ទោ អហោសិ. ឯតេនស្សា អន្តោ ច ពហិ ច សុបក្កភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កិង្កណិកា’’តិ កំសភាជនំ, តស្មា យថា អភិហតស្ស កំសភាជនស្ស សទ្ទោ, ឯវមស្សា វាតប្បហតាយ សទ្ទោ អហោសី’’តិ វុត្តំ.

៨៥. កិំ ឯតំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ជានន្តោវ ភគវា កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ បុច្ឆិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុន្តិ សព្ពមត្តិកាមយាយ កុដិកាយ ករណភាវំ អាទិតោ បដ្ឋាយ ភគវតោ អារោចេសុំ. កថញ្ហិ នាម សោ, ភិក្ខវេ…បេ… កុដិកំ ករិស្សតីតិ ឥទំ អតីតត្ថេ អនាគតវចនំ; អកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស លក្ខណំ សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ពំ. ន ហិ នាម, ភិក្ខវេ, តស្ស មោឃបុរិសស្ស បាណេសុ អនុទ្ទយា អនុកម្បា អវិហេសា ភវិស្សតីតិ ឯត្ថ អនុទ្ទយាតិ អនុរក្ខណា; ឯតេន មេត្តាបុព្ពភាគំ ទស្សេតិ. អនុកម្បាតិ បរទុក្ខេន ចិត្តកម្បនា. អវិហេសាតិ អវិហិំសនា; ឯតេហិ ករុណាបុព្ពភាគំ ទស្សេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ភិក្ខវេ, តស្ស មោឃបុរិសស្ស បថវីខណនចិក្ខល្លមទ្ទនអគ្គិទានេសុ ពហូ ខុទ្ទានុខុទ្ទកេ បាណេ ព្យាពាធេន្តស្ស វិនាសេន្តស្ស តេសុ បាណេសុ មេត្តាករុណានំ បុព្ពភាគមត្តាបិ អនុទ្ទយា អនុកម្បា អវិហេសា ន ហិ នាម ភវិស្សតិ អប្បមត្តកាបិ នាម ន ភវិស្សតី’’តិ. មា បច្ឆិមា ជនតា បាណេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជីតិ បច្ឆិមោ ជនសមូហោ បាណេសុ បាតព្យភាវំ មា អាបជ្ជិ. ‘‘ពុទ្ធកាលេបិ ភិក្ខូហិ ឯវំ កតំ, ឦទិសេសុ ឋានេសុ បាណាតិបាតំ ករោន្តានំ នត្ថិ ទោសោ’’តិ មញ្ញិត្វា ឥមស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជមានា បច្ឆិមា ជនតា មា បាណេសុ បាតព្យេ ឃំសិតព្ពេ ឯវំ មញ្ញីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ ធនិយំ គរហិត្វា ន ច, ភិក្ខវេ, សព្ពមត្តិកាមយា កុដិកា កាតព្ពាតិ អាយតិំ តាទិសាយ កុដិកាយ ករណំ បដិក្ខិបិ; បដិក្ខិបិត្វា ច ‘‘យោ ករេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ សព្ពមត្តិកាមយកុដិកាករណេ អាបត្តិំ ឋបេសិ. តស្មា យោបិ បថវីខណនាទិនា បាណេសុ បាតព្យតំ អនាបជ្ជន្តោ តាទិសំ កុដិកំ ករោតិ, សោបិ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. បថវីខណនាទីហិ បន បាណេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជន្តោ យំ យំ វត្ថុំ វីតិក្កមតិ, តត្ថ តត្ថ វុត្តមេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. ធនិយត្ថេរស្ស អាទិកម្មិកត្តា អនាបត្តិ. សេសានំ សិក្ខាបទំ អតិក្កមិត្វា ករោន្តានម្បិ កតំ លភិត្វា តត្ថ វសន្តានម្បិ ទុក្កដមេវ. ទព្ពសម្ភារមិស្សកា បន យថា វា តថា វា មិស្សា ហោតុ, វដ្ដតិ. សុទ្ធមត្តិកាមយាវ ន វដ្ដតិ. សាបិ ឥដ្ឋកាហិ គិញ្ជកាវសថសង្ខេបេន កតា វដ្ដតិ. ឯវំ ភន្តេតិ ខោ…បេ… តំ កុដិំ ភិន្ទិំសូតិ ភគវតោ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា កដ្ឋេហិ ច បាសាណេហិ ច តំ កុដិកំ វិកិរន្តា ភិន្ទិំសុ.

អថ ខោ អាយស្មា ធនិយោតិអាទិម្ហិ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ធនិយោ ឯកបស្សេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ តេន សទ្ទេន អាគន្ត្វា តេ ភិក្ខូ ‘‘កិស្ស មេ តុម្ហេ, អាវុសោ, កុដិំ ភិន្ទថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ភគវា ភេទាបេតី’’តិ សុត្វា សុព្ពចតាយ សម្បដិច្ឆិ.

កស្មា បន ភគវា ឥមិនា អតិមហន្តេន ឧស្សាហេន អត្តនោ វសនត្ថំ កតំ កុដិកំ ភេទាបេសិ, ននុ ឯតស្សេត្ថ វយកម្មម្បិ អត្ថីតិ? កិញ្ចាបិ អត្ថិ, អថ ខោ នំ ភគវា អកប្បិយាតិ ភិន្ទាបេសិ, តិត្ថិយធជោតិ ភិន្ទាបេសិ. អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ. អដ្ឋកថាយំ បន អញ្ញានិបិ ការណានិ វុត្តានិ – សត្តានុទ្ទយាយ, បត្តចីវរគុត្តត្ថាយ, សេនាសនពាហុល្លបអសេធនាយាតិអាទីនិ. តស្មា ឥទានិបិ យោ ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ វិនយញ្ញូ អញ្ញំ ភិក្ខុំ អកប្បិយំ បរិក្ខារំ គហេត្វា វិចរន្តំ ទិស្វា តំ ឆិន្ទាបេយ្យ វា ភិន្ទាបេយ្យ វា អនុបវជ្ជោ, សោ នេវ ចោទេតព្ពោ ន សារេតព្ពោ; ន តំ លព្ភា វត្តុំ ‘‘មម បរិក្ខារោ តយា នាសិតោ, តំ មេ ទេហី’’តិ.

បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយោ

តត្រាយំ បាឡិមុត្តកោ កប្បិយាកប្បិយបរិក្ខារវិនិច្ឆយោ – កេចិ តាលបណ្ណច្ឆត្តំ អន្តោ វា ពហិ វា បញ្ចវណ្ណេន សុត្តេន សិព្ពន្តា វណ្ណមដ្ឋំ ករោន្តិ, តំ ន វដ្ដតិ. ឯកវណ្ណេន បន នីលេន វា បីតកេន វា យេន កេនចិ សុត្តេន អន្តោ វា ពហិ វា សិព្ពិតុំ ឆត្តទណ្ឌគ្គាហកំ សលាកបញ្ជរំ វា វិនន្ធិតុំ វដ្ដតិ. តញ្ច ខោ ថិរករណត្ថំ, ន វណ្ណមដ្ឋត្ថាយ. ឆត្តបណ្ណកេសុ មករទន្តកំ វា អឌ្ឍចន្ទកំ វា ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតិ. ឆត្តទណ្ឌេ គេហថម្ភេសុ វិយ ឃដកោ វា វាឡរូបកំ វា ន វដ្ដតិ. សចេបិ សព្ពត្ថ អារគ្គេន លេខា ទិន្នា ហោតិ, សាបិ ន វដ្ដតិ. ឃដកម្បិ វាឡរូបម្បិ ភិន្ទិត្វា ធារេតព្ពំ. លេខាបិ ឃំសិត្វា វា អបនេតព្ពា, សុត្តកេន វា ទណ្ឌោ វេឋេតព្ពោ. ទណ្ឌពុន្ទេ បន អហិច្ឆត្តកសណ្ឋានំ វដ្ដតិ. វាតប្បហារេន អចលនត្ថំ ឆត្តមណ្ឌលិកំ រជ្ជុកេហិ គាហេត្វា ទណ្ឌេ ពន្ធន្តិ, តស្មិំ ពន្ធនដ្ឋានេ វលយមិវ ឧក្កិរិត្វា លេខំ ឋបេន្តិ, សា វដ្ដតិ.

ចីវរមណ្ឌនត្ថាយ នានាសុត្តកេហិ សតបទីសទិសំ សិព្ពន្តា អាគន្តុកបដ្ដំ ឋបេន្តិ, អញ្ញម្បិ យំកិញ្ចិ សូចិកម្មវិការំ ករោន្តិ, បដ្ដមុខេ វា បរិយន្តេ វា វេណិំ វា សង្ខលិកំ វា, ឯវមាទិ សព្ពំ ន វដ្ដតិ, បកតិសូចិកម្មមេវ វដ្ដតិ. គណ្ឋិកបដ្ដកញ្ច បាសកបដ្ដញ្ច អដ្ឋកោណម្បិ សោឡសកោណម្បិ ករោន្តិ, តត្ថ អគ្ឃិយគយមុគ្គរាទីនិ ទស្សេន្តិ, កក្កដក្ខីនិ ឧក្កិរន្តិ, សព្ពំ ន វដ្ដតិ, ចតុកោណមេវ វដ្ដតិ. កោណសុត្តបិឡកា ច ចីវរេ រត្តេ ទុវិញ្ញេយ្យរូបា វដ្ដន្តិ. កញ្ជិកបិដ្ឋខលិអាទីសុ ចីវរំ បក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ. ចីវរកម្មកាលេ បន ហត្ថមលសូចិមលាទីនំ ធោវនត្ថំ កិលិដ្ឋកាលេ ច ធោវនត្ថំ វដ្ដតិ. គន្ធំ វា លាខំ វា តេលំ វា រជនេ បក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ.

ចីវរំ រជិត្វា សង្ខេន វា មណិនា វា យេន កេនចិ ន ឃដ្ដេតព្ពំ. ភូមិយំ ជាណុកានិ និហន្ត្វា ហត្ថេហិ គហេត្វា ទោណិយម្បិ ន ឃំសិតព្ពំ. ទោណិយំ វា ផលកេ វា ឋបេត្វា អន្តេ គាហាបេត្វា ហត្ថេហិ បហរិតុំ បន វដ្ដតិ; តម្បិ មុដ្ឋិនា ន កាតព្ពំ. បោរាណកត្ថេរា បន ទោណិយម្បិ ន ឋបេសុំ. ឯកោ គហេត្វា តិដ្ឋតិ; អបរោ ហត្ថេ កត្វា ហត្ថេន បហរតិ. ចីវរស្ស កណ្ណសុត្តកំ ន វដ្ដតិ, រជិតកាលេ ឆិន្ទិតព្ពំ. យំ បន ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កណ្ណសុត្តក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៤) ឯវំ អនុញ្ញាតំ, តំ អនុវាតេ បាសកំ កត្វា ពន្ធិតព្ពំ រជនកាលេ លគ្គនត្ថាយ. គណ្ឋិកេបិ សោភាករណត្ថំ លេខា វា បិឡកា វា ន វដ្ដតិ, នាសេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ.

បត្តេ វា ថាលកេ វា អារគ្គេន លេខំ ករោន្តិ, អន្តោ វា ពហិ វា ន វដ្ដតិ. បត្តំ ភមំ អារោបេត្វា មជ្ជិត្វា បចន្តិ – ‘‘មណិវណ្ណំ ករិស្សាមា’’តិ, ន វដ្ដតិ; តេលវណ្ណោ បន វដ្ដតិ. បត្តមណ្ឌលេ ភិត្តិកម្មំ ន វដ្ដតិ, មករទន្តកំ បន វដ្ដតិ.

ធមករណឆត្តកស្ស ឧបរិ វា ហេដ្ឋា វា ធមករណកុច្ឆិយំ វា លេខា ន វដ្ដតិ, ឆត្តមុខវដ្ដិយំ បនស្ស លេខា វដ្ដតិ.

កាយពន្ធនស្ស សោភនត្ថំ តហិំ តហិំ ទិគុណំ សុត្តំ កោដ្ដេន្តិ, កក្កដច្ឆីនិ ឧដ្ឋបេន្តិ, ន វដ្ដតិ. ឧភោសុ បន អន្តេសុ ទសាមុខស្ស ថិរភាវាយ ទិគុណំ កោដ្ដេតុំ វដ្ដតិ. ទសាមុខេ បន ឃដកំ វា មករមុខំ វា ទេឌ្ឌុភសីសំ វា យំកិញ្ចិ វិការរូបំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. តត្ថ តត្ថ អច្ឆីនិ ទស្សេត្វា មាលាកម្មលតាកម្មាទីនិ វា កត្វា កោដ្ដិតកាយពន្ធនម្បិ ន វដ្ដតិ. ឧជុកមេវ បន មច្ឆកណ្ដកំ វា ខជ្ជុរិបត្តកំ វា មដ្ឋបដ្ដិកំ វា កត្វា កោដ្ដិតុំ វដ្ដតិ. កាយពន្ធនស្ស ទសា ឯកា វដ្ដតិ, ទ្វេ តីណិ ចត្តារិបិ វដ្ដន្តិ; តតោ បរំ ន វដ្ដន្តិ. រជ្ជុកកាយពន្ធនំ ឯកមេវ វដ្ដតិ. បាមង្គសណ្ឋានំ បន ឯកម្បិ ន វដ្ដតិ. ទសា បន បាមង្គសណ្ឋានាបិ វដ្ដតិ. ពហុរជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា ឯកេន និរន្តរំ វេឋេត្វា កតំ ពហុរជ្ជុកន្តិ ន វត្តព្ពំ, តំ វដ្ដតិ.

កាយពន្ធនវិធេ អដ្ឋមង្គលាទិកំ យំកិញ្ចិ វិការរូបំ ន វដ្ដតិ, បរិច្ឆេទលេខាមត្តំ វដ្ដតិ. វិធកស្ស ឧភោសុ អន្តេសុ ថិរករណត្ថាយ ឃដកំ ករោន្តិ, អយម្បិ វដ្ដតិ.

អញ្ជនិយំ ឥត្ថិបុរិសចតុប្បទសកុណរូបំ វា មាលាកម្ម-លតាកម្មមករទន្តក-គោមុត្តកអឌ្ឍចន្ទកាទិភេទំ វា វិការរូបំ ន វដ្ដតិ. ឃំសិត្វា វា ឆិន្ទិត្វា វា យថា វា ន បញ្ញាយតិ, តថា សុត្តេន វេឋេត្វា វឡញ្ជេតព្ពា. ឧជុកមេវ បន ចតុរំសា វា អដ្ឋំសា វា សោឡសំសា វា អញ្ជនី វដ្ដតិ. ហេដ្ឋតោ បិស្សា ទ្វេ វា តិស្សោ វា វដ្ដលេខាយោ វដ្ដន្តិ. គីវាយម្បិស្សា បិធានកពន្ធនត្ថំ ឯកា វដ្ដលេខា វដ្ដតិ.

អញ្ជនិសលាកាយបិ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ ន វដ្ដតិ. អញ្ជនិត្ថវិកាយម្បិ យំកិញ្ចិ នានាវណ្ណេន សុត្តេន វណ្ណមដ្ឋកម្មំ ន វដ្ដតិ. ឯសេវ នយោ កុញ្ចិកាកោសកេបិ. កុញ្ចិកាយ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ ន វដ្ដតិ, តថា សិបាដិកាយំ. ឯកវណ្ណសុត្តេន បនេត្ថ យេន កេនចិ សិព្ពិតុំ វដ្ដតិ.

អារកណ្ដកេបិ វដ្ដមណិកំ វា អញ្ញំ វា វណ្ណមដ្ឋំ ន វដ្ដតិ. គីវាយំ បន បរិច្ឆេទលេខា វដ្ដតិ. បិប្ផលិកេបិ មណិកំ វា បិឡកំ វា យំកិញ្ចិ ឧដ្ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ. ទណ្ឌកេ បន បរិច្ឆេទលេខា វដ្ដតិ. នខច្ឆេទនំ វលិតកំយេវ ករោន្តិ, តស្មា តំ វដ្ដតិ. ឧត្តរារណិយំ វា អធរារណិយំ វា អរណិធនុកេ វា ឧបរិបេល្លនទណ្ឌកេ វា មាលាកម្មាទិកំ យំកិញ្ចិ វណ្ណមដ្ឋំ ន វដ្ដតិ, បេល្លនទណ្ឌកស្ស បន វេមជ្ឈេ មណ្ឌលំ ហោតិ, តត្ថ បរិច្ឆេទលេខាមត្តំ វដ្ដតិ. សូចិសណ្ឌាសំ ករោន្តិ, យេន សូចិំ ឌំសាបេត្វា ឃំសន្តិ, តត្ថ មករមុខាទិកំ យំកិញ្ចិ វណ្ណមដ្ឋំ ន វដ្ដតិ, សូចិឌំសនត្ថំ បន មុខមត្តំ ហោតិ, តំ វដ្ដតិ.

ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនវាសិយម្បិ យំកិញ្ចិ វណ្ណមដ្ឋំ ន វដ្ដតិ, ឧជុកមេវ កប្បិយលោហេន ឧភោសុ វា បស្សេសុ ចតុរំសំ វា អដ្ឋំសំ វា ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. កត្តរទណ្ឌេបិ យំកិញ្ចិ វណ្ណមដ្ឋំ ន វដ្ដតិ, ហេដ្ឋា ឯកា វា ទ្វេ វា វដ្ដលេខា ឧបរិ អហិច្ឆត្តកមកុឡមត្តញ្ច វដ្ដតិ.

តេលភាជនេសុ វិសាណេ វា នាឡិយំ វា អលាពុកេ វា អាមណ្ឌសារកេ វា ឋបេត្វា ឥត្ថិរូបំ បុរិសរូបញ្ច អវសេសំ សព្ពម្បិ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ វដ្ដតិ.

មញ្ចបីឋេ ភិសិពិម្ពោហនេ ភូមត្ថរណេ បាទបុញ្ឆនេ ចង្កមនភិសិយា សម្មុញ្ជនិយំ កចវរឆឌ្ឌនកេ រជនទោណិកាយ បានីយឧឡុង្កេ បានីយឃដេ បាទកថលិកាយ ផលកបីឋកេ វលយាធារកេ ទណ្ឌាធារកេបត្តបិធានេ តាលវណ្ដេ វីជនេតិ – ឯតេសុ សព្ពំ មាលាកម្មាទិវណ្ណមដ្ឋកម្មំ វដ្ដតិ. សេនាសនេ បន ទ្វារកវាដវាតបានកវាដាទីសុ សព្ពរតនមយម្បិ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ វដ្ដតិ.

សេនាសនេ កិញ្ចិ បដិសេធេតព្ពំ នត្ថិ, អញ្ញត្រ វិរុទ្ធសេនាសនា. វិរុទ្ធសេនាសនំ នាម អញ្ញេសំ សីមាយ រាជវល្លភេហិ កតសេនាសនំ វុច្ចតិ, តស្មា យេ តាទិសំ សេនាសនំ ករោន្តិ, តេ វត្តព្ពា – ‘‘មា អម្ហាកំ សីមាយ សេនាសនំ ករោថា’’តិ. អនាទិយិត្វា ករោន្តិយេវ, បុនបិ វត្តព្ពា – ‘‘មា ឯវំ អកត្ថ, មា អម្ហាកំ ឧបោសថបវារណានំ អន្តរាយមកត្ថ, មា សាមគ្គិំ ភិន្ទិត្ថ, តុម្ហាកំ សេនាសនំ កតម្បិ កតដ្ឋានេ ន ឋស្សតី’’តិ. សចេ ពលក្ការេន ករោន្តិយេវ, យទា តេសំ លជ្ជិបរិសា ឧស្សន្នា ហោតិ, សក្កា ច ហោតិ លទ្ធុំ ធម្មិកោ វិនិច្ឆយោ, តទា តេសំ បេសេតព្ពំ – ‘‘តុម្ហាកំ អាវាសំ ហរថា’’តិ. សចេ យាវ តតិយំ បេសិតេ ហរន្តិ, សាធុ; នោ ចេ ហរន្តិ, ឋបេត្វា ពោធិញ្ច ចេតិយញ្ច អវសេសសេនាសនានិ ភិន្ទិតព្ពានិ, នោ ច ខោ អបរិភោគំ ករោន្តេហិ, បដិបាដិយា បន ឆទន-គោបានសី-ឥដ្ឋកាទីនិ អបនេត្វា តេសំ បេសេតព្ពំ – ‘‘តុម្ហាកំ ទព្ពសម្ភារេ ហរថា’’តិ. សចេ ហរន្តិ, សាធុ; នោ ចេ ហរន្តិ, អថ តេសុ ទព្ពសម្ភារេសុ ហិមវស្សវាតាតបាទីហិ បូតិភូតេសុ វា ចោរេហិ វា ហដេសុ អគ្គិនា វា ទឌ្ឍេសុ សីមសាមិកា ភិក្ខូ អនុបវជ្ជា, ន លព្ភា ចោទេតុំ ‘‘តុម្ហេហិ អម្ហាកំ ទព្ពសម្ភារា នាសិតា’’តិ វា ‘‘តុម្ហាកំ គីវា’’តិ វា. យំ បន សីមសាមិកេហិ ភិក្ខូហិ កតំ, តំ សុកតមេវ ហោតីតិ.

បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយោ និដ្ឋិតោ.

៨៦. ឯវំ ភិន្នាយ បន កុដិកាយ ធនិយស្ស បរិវិតក្កញ្ច បុន កុដិករណត្ថាយ ឧស្សាហញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទារុគហេ គណកោតិ រញ្ញោ ទារុភណ្ឌាគារេ ទារុគោបកោ. ទេវគហទារូនីតិ ទេវេន គហិតទារូនិ. រាជបដិគ្គហិតភូតានិ ទារូនីតិ អត្ថោ. នគរបដិសង្ខារិកានីតិ នគរស្ស បដិសង្ខារូបករណានិ. អាបទត្ថាយ និក្ខិត្តានីតិ អគ្គិទាហេន វា បុរាណភាវេន វា បដិរាជូបរុន្ធនាទិនា វា គោបុរដ្ដាលករាជន្តេបុរហត្ថិសាលាទីនំ វិបត្តិ អាបទាតិ វុច្ចតិ. តទត្ថំ និក្ខិត្តានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆេទាបេត្វាតិ អត្តនោ កុដិយា បមាណំ សល្លក្ខេត្វា កិញ្ចិ អគ្គេ កិញ្ចិ មជ្ឈេ កិញ្ចិ មូលេ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ករោន្តោ ឆេទាបេសិ.

៨៧. វស្សការោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ. មគធមហាមត្តោតិ មគធរដ្ឋេ មហាមត្តោ, មហតិយា ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតោ, មគធរញ្ញោ វា មហាមត្តោ; មហាអមច្ចោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនុសញ្ញាយមានោតិ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា បច្ចវេក្ខមានោ. ភណេតិ ឥស្សរានំ នីចដ្ឋានិកបុរិសាលបនំ. ពន្ធំ អាណាបេសីតិ ព្រាហ្មណោ បកតិយាបិ តស្មិំ ឥស្សាបកតោវ. សោ រញ្ញោ ‘‘អាណាបេហី’’តិ វចនំ សុត្វា យស្មា ‘‘បក្កោសាបេហី’’តិ រញ្ញោ ន វុត្តំ, តស្មា ‘‘នំ ហត្ថេសុ ច បាទេសុ ច ពន្ធំ កត្វា អាណាបេស្សាមី’’តិ ពន្ធំ អាណាបេសិ. អទ្ទស ខោ អាយស្មា ធនិយោតិ កថំ អទ្ទស? សោ កិរ អត្តនា លេសេន ទារូនំ ហដភាវំ ញត្វា ‘‘និស្សំសយំ ឯស ទារូនំ ការណា រាជកុលតោ វធំ វា ពន្ធំ វា បាបុណិស្សតិ, តទា នំ អហមេវ មោចេស្សាមី’’តិ និច្ចកាលំ តស្ស បវត្តិំ សុណន្តោយេវ វិចរតិ. តស្មា តខណញ្ញេវ គន្ត្វា អទ្ទស. តេន វុត្តំ – ‘‘អទ្ទស ខោ អាយស្មា ធនិយោ’’តិ. ទារូនំ កិច្ចាតិ ទារូនំ ការណា. បុរាហំ ហញ្ញាមីតិ អហំ បុរា ហញ្ញាមិ; យាវ អហំ ន ហញ្ញាមិ, តាវ ត្វំ ឯយ្យាសីតិ អត្ថោ.

៨៨. ឥង្ឃ, ភន្តេ, សរាបេហីតិ ឯត្ថ ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. បឋមាភិសិត្តោតិ អភិសិត្តោ ហុត្វា បឋមំ. ឯវរូបិំ វាចំ ភាសិតាតិ ‘‘ទិន្នញ្ញេវ សមណព្រាហ្មណានំ តិណកដ្ឋោទកំ បរិភុញ្ជន្តូ’’តិ ឥមំ ឯវរូបិំ វាចំ អភិសិត្តោ ហុត្វា បឋមមេវ យំ ត្វំ អភាសិ, តំ សយមេវ ភាសិត្វា ឥទានិ សរសិ, ន សរសីតិ វុត្តំ ហោតិ. រាជានោ កិរ អភិសិត្តមត្តាយេវ ធម្មភេរិំ ចរាបេន្តិ – ‘‘ទិន្នញ្ញេវ សមណព្រាហ្មណានំ តិណកដ្ឋោទកំ បរិភុញ្ជន្តូ’’តិ តំ សន្ធាយ ឯស វទតិ. តេសំ មយា សន្ធាយ ភាសិតន្តិ តេសំ អប្បមត្តកេបិ កុក្កុច្ចាយន្តានំ សមិតពាហិតបាបានំ សមណព្រាហ្មណានំ តិណកដ្ឋោទកហរណំ សន្ធាយ មយា ឯតំ ភាសិតំ; ន តុម្ហាទិសានន្តិ អធិប្បាយោ. តញ្ច ខោ អរញ្ញេ អបរិគ្គហិតន្តិ តញ្ច តិណកដ្ឋោទកំ យំ អរញ្ញេ អបរិគ្គហិតំ ហោតិ; ឯតំ សន្ធាយ មយា ភាសិតន្តិ ទីបេតិ.

លោមេន ត្វំ មុត្តោសីតិ ឯត្ថ លោមមិវ លោមំ, កិំ បន តំ? បព្ពជ្ជាលិង្គំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា នាម ធុត្តា ‘‘មំសំ ខាទិស្សាមា’’តិ មហគ្ឃលោមំ ឯឡកំ គណ្ហេយ្យុំ. តមេនំ អញ្ញោ វិញ្ញុបុរិសោ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស ឯឡកស្ស មំសំ កហាបណមត្តំ អគ្ឃតិ. លោមានិ បន លោមវារេ លោមវារេ អនេកេ កហាបណេ អគ្ឃន្តី’’តិ ទ្វេ អលោមកេ ឯឡកេ ទត្វា គណ្ហេយ្យ. ឯវំ សោ ឯឡកោ វិញ្ញុបុរិសមាគម្ម លោមេន មុច្ចេយ្យ. ឯវមេវ ត្វំ ឥមស្ស កម្មស្ស កតត្តា វធពន្ធនារហោ. យស្មា បន អរហទ្ធជោ សព្ភិ អវជ្ឈរូបោ, ត្វញ្ច សាសនេ បព្ពជិតត្តា យំ បព្ពជ្ជាលិង្គភូតំ អរហទ្ធជំ ធារេសិ. តស្មា ត្វំ ឥមិនា បព្ពជ្ជាលិង្គលោមេន ឯឡកោ វិយ វិញ្ញុបុរិសមាគម្ម មុត្តោសីតិ.

មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តីតិ រញ្ញោ បរិសតិ ភាសមានស្ស សម្មុខា ច បរម្មុខា ច សុត្វា តត្ថ តត្ថ មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ, អវជ្ឈាយន្តិ, អវជានន្តា តំ ឈាយន្តិ ឱលោកេន្តិ លាមកតោ វា ចិន្តេន្តីតិ អត្ថោ. ខិយ្យន្តីតិ តស្ស អវណ្ណំ កថេន្តិ បកាសេន្តិ. វិបាចេន្តីតិ វិត្ថារិកំ ករោន្តិ, សព្ពត្ថ បត្ថរន្តិ; អយញ្ច អត្ថោ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពោ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – ‘‘អលជ្ជិនោ ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា’’តិអាទីនិ ចិន្តេន្តា ឧជ្ឈាយន្តិ. ‘‘នត្ថិ ឥមេសំ សាមញ្ញ’’ន្តិអាទីនិ ភណន្តា ខិយ្យន្តិ. ‘‘អបគតា ឥមេ សាមញ្ញា’’តិអាទីនិ តត្ថ តត្ថ វិត្ថារេន្តា វិបាចេន្តីតិ. ឯតេន នយេន ឥមេសំ បទានំ ឥតោ បរម្បិ តត្ថ តត្ថ អាគតបទានុរូបេន យោជនា វេទិតព្ពា. ព្រហ្មចារិនោតិ សេដ្ឋចារិនោ. សាមញ្ញន្តិ សមណភាវោ. ព្រហ្មញ្ញន្តិ សេដ្ឋភាវោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

រញ្ញោ ទារូនីតិអាទិម្ហិ ‘‘អទិន្នំ អាទិយិស្សតី’’តិ អយំ ឧជ្ឈាយនត្ថោ. យំ បនេតំ អទិន្នំ អាទិយិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘រញ្ញោ ទារូនី’’តិ វុត្តំ. ឥតិ វចនភេទេ អសម្មុយ្ហន្តេហិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បុរាណវោហារិកោ មហាមត្តោតិ ភិក្ខុភាវតោ បុរាណេ គិហិកាលេ វិនិច្ឆយវោហារេ និយុត្តត្តា ‘‘វោហារិកោ’’តិ សង្ខំ គតោ មហាអមច្ចោ.

អថ ខោ ភគវា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចាតិ ភគវា សាមំយេវ លោកវោហារម្បិ ជានាតិ, អតីតពុទ្ធានំ បញ្ញត្តិម្បិ ជានាតិ – ‘‘បុព្ពេបិ ពុទ្ធា ឯត្តកេន បារាជិកំ បញ្ញបេន្តិ, ឯត្តកេន ថុល្លច្ចយំ, ឯត្តកេន ទុក្កដ’’ន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ សចេ អញ្ញេហិ លោកវោហារវិញ្ញូហិ សទ្ធិំ អសំសន្ទិត្វា បាទមត្តេន បារាជិកំ បញ្ញបេយ្យ, តេនស្ស សិយុំ វត្តារោ ‘‘សីលសំវរោ នាម ឯកភិក្ខុស្សបិ អប្បមេយ្យោ អសង្ខ្យេយ្យោ មហាបថវី-សមុទ្ទ-អាកាសានិ វិយ អតិវិត្ថិណ្ណោ, កថញ្ហិ នាម ភគវា បាទមត្តកេន នាសេសី’’តិ! តតោ តថាគតស្ស ញាណពលំ អជានន្តា សិក្ខាបទំ កោបេយ្យុំ, បញ្ញត្តម្បិ សិក្ខាបទំ យថាឋានេ ន តិដ្ឋេយ្យ. លោកវោហារវិញ្ញូហិ បន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា បញ្ញត្តេ សោ ឧបវាទោ ន ហោតិ. អញ្ញទត្ថុ ឯវំ វត្តារោ ហោន្តិ – ‘‘ឥមេហិ នាម អគារិកាបិ បាទមត្តេន ចោរំ ហនន្តិបិ ពន្ធន្តិបិ បព្ពាជេន្តិបិ. កស្មា ភគវា បព្ពជិតំ ន នាសេស្សតិ; យេន បរសន្តកំ តិណសលាកមត្តម្បិ ន គហេតព្ព’’ន្តិ! តថាគតស្ស ច ញាណពលំ ជានិស្សន្តិ. បញ្ញត្តម្បិ ច សិក្ខាបទំ អកុប្បំ ភវិស្សតិ, យថាឋានេ ឋស្សតិ. តស្មា លោកវោហារវិញ្ញូហិ សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា បញ្ញបេតុកាមោ សព្ពាវន្តំ បរិសំ អនុវិលោកេន្តោ អថ ខោ ភគវា អវិទូរេ និសិន្នំ ទិស្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច ‘‘កិត្តកេន ខោ ភិក្ខុ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ ចោរំ គហេត្វា ហនតិ វា ពន្ធតិ វា បព្ពាជេតិ វា’’តិ.

តត្ថ មាគធោតិ មគធានំ ឥស្សរោ. សេនិយោតិ សេនាយ សម្បន្នោ. ពិម្ពិសារោតិ តស្ស នាមំ. បព្ពាជេតិ វាតិ រដ្ឋតោ និក្ខាមេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. បញ្ចមាសកោ បាទោតិ តទា រាជគហេ វីសតិមាសកោ កហាបណោ ហោតិ, តស្មា បញ្ចមាសកោ បាទោ. ឯតេន លក្ខណេន សព្ពជនបទេសុ កហាបណស្ស ចតុត្ថោ ភាគោ ‘‘បាទោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សោ ច ខោ បោរាណស្ស នីលកហាបណស្ស វសេន, ន ឥតរេសំ រុទ្រទាមកាទីនំ. តេន ហិ បាទេន អតីតពុទ្ធាបិ បារាជិកំ បញ្ញបេសុំ, អនាគតាបិ បញ្ញបេស្សន្តិ. សព្ពពុទ្ធានញ្ហិ បារាជិកវត្ថុម្ហិ វា បារាជិកេ វា នានត្តំ នត្ថិ. ឥមានេវ ចត្តារិ បារាជិកវត្ថូនិ. ឥមានេវ ចត្តារិ បារាជិកានិ. ឥតោ ឩនំ វា អតិរេកំ វា នត្ថិ. តស្មា ភគវាបិ ធនិយំ វិគរហិត្វា បាទេនេវ ទុតិយបារាជិកំ បញ្ញបេន្តោ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាត’’ន្តិអាទិមាហ.

ឯវំ មូលច្ឆេជ្ជវសេន ទឡ្ហំ កត្វា ទុតិយបារាជិកេ បញ្ញត្តេ អបរម្បិ អនុបញ្ញត្តត្ថាយ រជកភណ្ឌិកវត្ថុ ឧទបាទិ, តស្សុប្បត្តិទីបនត្ថមេតំ វុត្តំ – ‘‘ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតី’’តិ. តស្សត្ថោ ច អនុបញ្ញត្តិសម្ពន្ធោ ច បឋមបារាជិកវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យថា ច ឥធ, ឯវំ ឥតោ បរេសុ សព្ពសិក្ខាបទេសុ. យំ យំ បុព្ពេ វុត្តំ, តំ តំ សព្ពំ វជ្ជេត្វា ឧបរូបរិ អបុព្ពមេវ វណ្ណយិស្សាម. យទិ ហិ យំ យំ វុត្តនយំ, តំ តំ បុនបិ វណ្ណយិស្សាម, កទា វណ្ណនាយ អន្តំ គមិស្សាម! តស្មា យំ យំ បុព្ពេ វុត្តំ, តំ តំ សព្ពំ សាធុកំ ឧបសល្លក្ខេត្វា តត្ថ តត្ថ អត្ថោ ច យោជនា ច វេទិតព្ពា. អបុព្ពំ បន យំកិញ្ចិ អនុត្តានត្ថំ, តំ សព្ពំ មយមេវ វណ្ណយិស្សាម.

ធនិយវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩០. រជកត្ថរណំ គន្ត្វាតិ រជកតិត្ថំ គន្ត្វា; តញ្ហិ យស្មា តត្ថ រជកា វត្ថានិ អត្ថរន្តិ, តស្មា រជកត្ថរណន្តិ វុច្ចតិ. រជកភណ្ឌិកន្តិ រជកានំ ភណ្ឌិកំ; រជកា សាយន្ហសមយេ នគរំ បវិសន្តា ពហូនិ វត្ថានិ ឯកេកំ ភណ្ឌិកំ ពន្ធន្តិ. តតោ ឯកំ ភណ្ឌិកំ តេសំ បមាទេន អបស្សន្តានំ អវហរិត្វា ថេនេត្វាតិ អត្ថោ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

៩២. គាមោនាមាតិ ឯវមាទិ ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តស្ស គាមស្ស ច អរញ្ញស្ស ច បភេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ យស្មិំ គាមេ ឯកា ឯវ កុដិ, ឯកំ គេហំ សេយ្យថាបិ មលយជនបទេ; អយំ ឯកកុដិកោ គាមោ នាម. ឯតេន នយេន អបរេបិ វេទិតព្ពា. អមនុស្សោនាម យោ សព្ពសោ វា មនុស្សានំ អភាវេន យក្ខបរិគ្គហភូតោ; យតោ វា មនុស្សា កេនចិ ការណេន បុនបិ អាគន្តុកាមា ឯវ អបក្កន្តា. បរិក្ខិត្តោនាម ឥដ្ឋកបាការំ អាទិំ កត្វា អន្តមសោ កណ្ដកសាខាហិបិ បរិក្ខិត្តោ. គោនិសាទិនិវិដ្ឋោនាម វីថិសន្និវេសាទិវសេន អនិវិសិត្វា យថា គាវោ តត្ថ តត្ថ ទ្វេ តយោ និសីទន្តិ, ឯវំ តត្ថ តត្ថ ទ្វេ តីណិ ឃរានិ កត្វា និវិដ្ឋោ. សត្ថោតិ ជង្ឃសត្ថសកដសត្ថាទីសុ យោ កោចិ. ឥមស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ និគមោបិ នគរម្បិ គាមគ្គហណេនេវ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

គាមូបចារោតិអាទិ អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឥន្ទខីលេ ឋិតស្សាតិ យស្ស គាមស្ស អនុរាធបុរស្សេវ ទ្វេ ឥន្ទខីលា, តស្ស អព្ភន្តរិមេ ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស; តស្ស ហិ ពាហិរោ ឥន្ទខីលោ អាភិធម្មិកនយេន អរញ្ញសង្ខេបំ គច្ឆតិ. យស្ស បន ឯកោ, តស្ស គាមទ្វារពាហានំ វេមជ្ឈេ ឋិតស្ស. យត្រាបិ ហិ ឥន្ទខីលោ នត្ថិ, តត្រ គាមទ្វារពាហានំ វេមជ្ឈមេវ ‘‘ឥន្ទខីលោ’’តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘គាមទ្វារពាហានំ វេមជ្ឈេ ឋិតស្សា’’តិ. មជ្ឈិមស្សាតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស, នោ បមាណមជ្ឈិមស្ស, នេវ អប្បថាមស្ស, ន មហាថាមស្ស; មជ្ឈិមថាមស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. លេឌ្ឌុបាតោតិ យថា មាតុគាមោ កាកេ ឧឌ្ឌាបេន្តោ ឧជុកមេវ ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា លេឌ្ឌុំ ខិបតិ, យថា ច ឧទកុក្ខេបេ ឧទកំ ខិបន្តិ, ឯវំ អខិបិត្វា យថា តរុណមនុស្សា អត្តនោ ពលំ ទស្សេន្តា ពាហំ បសារេត្វា លេឌ្ឌុំ ខិបន្តិ, ឯវំ ខិត្តស្ស លេឌ្ឌុស្ស បតនដ្ឋានំ. បតិតោ បន លុឋិត្វា យត្ថ គច្ឆតិ, តំ ន គហេតព្ពំ.

អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោតិ ឯត្ថ បន និព្ពកោសស្ស ឧទកបាតដ្ឋានេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សុប្បបាតោ វា មុសលបាតោ វា ឃរូបចារោ នាម. តស្មិំ ឃរូបចារេ ឋិតស្ស លេឌ្ឌុបាតោ គាមូបចារោតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. មហាបច្ចរិយម្បិ តាទិសមេវ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឃរំ នាម, ឃរូបចារោ នាម, គាមោ នាម, គាមូបចារោ នាមា’’តិ មាតិកំ ឋបេត្វា និព្ពកោសស្ស ឧទកបាតដ្ឋានព្ភន្តរំ ឃរំ នាម. យំ បន ទ្វារេ ឋិតោ មាតុគាមោ ភាជនធោវនឧទកំ ឆឌ្ឌេតិ, តស្ស បតនដ្ឋានញ្ច មាតុគាមេនេវ អន្តោគេហេ ឋិតេន បកតិយា ពហិ ខិត្តស្ស សុប្បស្ស វា សម្មុញ្ជនិយា វា បតនដ្ឋានញ្ច, ឃរស្ស បុរតោ ទ្វីសុ កោណេសុ សម្ពន្ធិត្វា មជ្ឈេ រុក្ខសូចិទ្វារំ ឋបេត្វា គោរូបានំ បវេសននិវារណត្ថំ កតបរិក្ខេបោ ច អយំ សព្ពោបិ ឃរូបចារោ នាម. តស្មិំ ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតព្ភន្តរំ គាមោ នាម. តតោ អញ្ញស្ស លេឌ្ឌុបាតស្ស អព្ភន្តរំ គាមូបចារោ នាមាតិ វុត្តំ. ឥទមេត្ថ បមាណំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សព្ពត្ថ យោ យោ អដ្ឋកថាវាទោ វា ថេរវាទោ វា បច្ឆា វុច្ចតិ សោ បមាណតោ ទដ្ឋព្ពោ.

យញ្ចេតំ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តំ បាឡិយា វិរុទ្ធមិវ ទិស្សតិ. បាឡិយញ្ហិ – ‘‘ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន តំ លេឌ្ឌុបាតំ គាមសង្ខេបំ កត្វា តតោ បរំ គាមូបចារោ វុត្តោតិ? វុច្ចតេ – សច្ចមេវ បាឡិយំ វុត្តំ, អធិប្បាយោ បនេត្ថ វេទិតព្ពោ. សោ ច អដ្ឋកថាចរិយានមេវ វិទិតោ. តស្មា យថា ‘‘ឃរូបចារេ ឋិតស្សា’’តិ ឯត្ថ ឃរូបចារលក្ខណំ បាឡិយំ អវុត្តម្បិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តវសេន គហិតំ. ឯវំ សេសម្បិ គហេតព្ពំ.

តត្រាយំ នយោ – ឥធ គាមោ នាម ទុវិធោ ហោតិ – បរិក្ខិត្តោ ច អបរិក្ខិត្តោ ច. តត្រ បរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបោយេវ បរិច្ឆេទោ. តស្មា តស្ស វិសុំ បរិច្ឆេទំ អវត្វា ‘‘គាមូបចារោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ. អបរិក្ខិត្តស្ស បន គាមស្ស គាមបរិច្ឆេទោ វត្តព្ពោ. តស្មា តស្ស គាមបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ វុត្តំ. គាមបរិច្ឆេទេ ច ទស្សិតេ គាមូបចារលក្ខណំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ សក្កា ញាតុន្តិ បុន ‘‘តត្ថ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ ន វុត្តំ. យោ បន ឃរូបចារេ ឋិតស្ស លេឌ្ឌុបាតំយេវ ‘‘គាមូបចារោ’’តិ វទតិ, តស្ស ឃរូបចារោ គាមោតិ អាបជ្ជតិ. តតោ ឃរំ, ឃរូបចារោ, គាមោ, គាមូបចារោតិ ឯស វិភាគោ សង្ករីយតិ. អសង្ករតោ ចេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ វិកាលេ គាមប្បវេសនាទីសុ. តស្មា បាឡិញ្ច អដ្ឋកថញ្ច សំសន្ទិត្វា វុត្តនយេនេវេត្ថ គាមោ ច គាមូបចារោ ច វេទិតព្ពោ. យោបិ ច គាមោ បុព្ពេ មហា ហុត្វា បច្ឆា កុលេសុ នដ្ឋេសុ អប្បកោ ហោតិ, សោ ឃរូបចារតោ លេឌ្ឌុបាតេនេវ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ. បុរិមបរិច្ឆេទោ បនស្ស បរិក្ខិត្តស្សាបិ អបរិក្ខិត្តស្សាបិ អប្បមាណមេវាតិ.

អរញ្ញំ នាម ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចាតិ ឥមំ យថាវុត្តលក្ខណំ គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ឋបេត្វា ឥមស្មិំ អទិន្នាទានសិក្ខាបទេ អវសេសំ ‘‘អរញ្ញំ’’ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. អភិធម្មេ បន ‘‘អរញ្ញន្តិ និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) វុត្តំ. អារញ្ញកសិក្ខាបទេ ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) វុត្តំ. តំ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អារោបិតេន អាចរិយធនុនា បញ្ចធនុសតប្បមាណន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ ភគវតា ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ វិភជន្តេន ‘‘ឃរំ, ឃរូបចារោ, គាមោ, គាមូបចារោ អរញ្ញ’’ន្តិ បាបភិក្ខូនំ លេសោកាសនិសេធនត្ថំ បញ្ច កោដ្ឋាសា ទស្សិតា. តស្មា ឃរេ វា ឃរូបចារេ វា គាមេ វា គាមូបចារេ វា អរញ្ញេ វា បាទគ្ឃនកតោ បដ្ឋាយ សស្សាមិកំ ភណ្ឌំ អវហរន្តស្ស បារាជិកមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ‘‘អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទិយេយ្យា’’តិអាទីនំ អត្ថទស្សនត្ថំ ‘‘អទិន្នំ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អទិន្នន្តិ ទន្តបោនសិក្ខាបទេ អត្តនោ សន្តកម្បិ អប្បដិគ្គហិតកំ កប្បិយំ អជ្ឈោហរណីយំ វុច្ចតិ. ឥធ បន យំកិញ្ចិ បរបរិគ្គហិតំ សស្សាមិកំ ភណ្ឌំ, តទេតំ តេហិ សាមិកេហិ កាយេន វា វាចាយ វា ន ទិន្នន្តិ អទិន្នំ. អត្តនោ ហត្ថតោ វា យថាឋិតដ្ឋានតោ វា ន និស្សដ្ឋន្តិ អនិស្សដ្ឋំ. យថាឋានេ ឋិតម្បិ អនបេក្ខតាយ ន បរិច្ចត្តន្តិ អបរិច្ចត្តំ. អារក្ខសំវិធានេន រក្ខិតត្តា រក្ខិតំ. មញ្ជូសាទីសុ បក្ខិបិត្វា គោបិតត្តា គោបិតំ. ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ តណ្ហាមមត្តេន មមាយិតត្តា មមាយិតំ. តាហិ អបរិច្ចាគរក្ខណគោបនាហិ តេហិ ភណ្ឌសាមិកេហិ បរេហិ បរិគ្គហិតន្តិ បរបរិគ្គហិតំ. ឯតំ អទិន្នំ នាម.

ថេយ្យសង្ខាតន្តិ ឯត្ថ ថេនោតិ ចោរោ, ថេនស្ស ភាវោ ថេយ្យំ; អវហរណចិត្តស្សេតំ អធិវចនំ. ‘‘សង្ខា, សង្ខាត’’ន្តិ អត្ថតោ ឯកំ; កោដ្ឋាសស្សេតំ អធិវចនំ, ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៨០) វិយ. ថេយ្យញ្ច តំ សង្ខាតញ្ចាតិ ថេយ្យសង្ខាតំ, ថេយ្យចិត្តសង្ខាតោ ឯកោ ចិត្តកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ករណត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ, តស្មា ថេយ្យសង្ខាតេនាតិ អត្ថតោ ទដ្ឋព្ពំ. យោ ច ថេយ្យសង្ខាតេន អាទិយតិ, សោ យស្មា ថេយ្យចិត្តោ ហោតិ, តស្មា ព្យញ្ជនំ អនាទិយិត្វា អត្ថមេវ ទស្សេតុំ ថេយ្យចិត្តោ អវហរណចិត្តោតិ ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អាទិយេយ្យ , ហរេយ្យ, អវហរេយ្យ, ឥរិយាបថំ វិកោបេយ្យ, ឋានា ចាវេយ្យ, សង្កេតំ វីតិនាមេយ្យាតិ ឯត្ថ បន បឋមបទំ អភិយោគវសេន វុត្តំ, ទុតិយបទំ អញ្ញេសំ ភណ្ឌំ ហរន្តស្ស គច្ឆតោ វសេន, តតិយបទំ ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌវសេន, ចតុត្ថំ សវិញ្ញាណកវសេន, បញ្ចមំ ថលេ និក្ខិត្តាទិវសេន, ឆដ្ឋំ បរិកប្បវសេន វា សុង្កឃាតវសេន វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យោជនា បនេត្ថ ឯកភណ្ឌវសេនបិ នានាភណ្ឌវសេនបិ ហោតិ. ឯកភណ្ឌវសេន ច សវិញ្ញាណកេនេវ លព្ភតិ, នានាភណ្ឌវសេន សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកមិស្សកេន.

តត្ថ នានាភណ្ឌវសេន តាវ ឯវំ វេទិតព្ពំ – អាទិយេយ្យាតិ អារាមំ អភិយុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សាមិកស្ស វិមតិំ ឧប្បាទេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. សាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស.

ហរេយ្យាតិ អញ្ញស្ស ភណ្ឌំ ហរន្តោ សីសេ ភារំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ខន្ធំ ឱរោបេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស.

អវហរេយ្យាតិ ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ វុច្ចមានោ ‘‘នាហំ គណ្ហាមី’’តិ ភណតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សាមិកស្ស វិមតិំ ឧប្បាទេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. សាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ទស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស.

ឥរិយាបថំវិកោបេយ្យាតិ ‘‘សហភណ្ឌហារកំ នេស្សាមី’’តិ បឋមំ បាទំ សង្កាមេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ទុតិយំ បាទំ សង្កាមេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស.

ឋានា ចាវេយ្យាតិ ថលដ្ឋំ ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ឋានា ចាវេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស.

សង្កេតំ វីតិនាមេយ្យាតិ បរិកប្បិតដ្ឋានំ បឋមំ បាទំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ទុតិយំ បាទំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អថ វា បឋមំ បាទំ សុង្កឃាតំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ទុតិយំ បាទំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សាតិ – អយមេត្ថ នានាភណ្ឌវសេន យោជនា.

ឯកភណ្ឌវសេន បន សស្សាមិកំ ទាសំ វា តិរច្ឆានំ វា យថាវុត្តេន អភិយោគាទិនា នយេន អាទិយតិ វា ហរតិ វា អវហរតិ វា ឥរិយាបថំ វា វិកោបេតិ, ឋានា វា ចាវេតិ, បរិច្ឆេទំ វា អតិក្កាមេតិ – អយមេត្ថ ឯកភណ្ឌវសេន យោជនា.

បញ្ចវីសតិអវហារកថា

អបិច ឥមានិ ឆ បទានិ វណ្ណេន្តេន បញ្ច បញ្ចកេ សមោធានេត្វា បញ្ចវីសតិ អវហារា ទស្សេតព្ពា. ឯវំ វណ្ណយតា ហិ ឥទំ អទិន្នាទានបារាជិកំ សុវណ្ណិតំ ហោតិ. ឥមស្មិញ្ច ឋានេ សព្ពអដ្ឋកថា អាកុលា លុឡិតា ទុវិញ្ញេយ្យវិនិច្ឆយា. តថា ហិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ យានិ តានិ បាឡិយំ ‘‘បញ្ចហាការេហិ អទិន្នំ អាទិយន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្ស, បរបរិគ្គហិតញ្ច ហោតី’’តិអាទិនា នយេន អវហារង្គានិ វុត្តានិ, តានិបិ គហេត្វា កត្ថចិ ឯកំ បញ្ចកំ ទស្សិតំ, កត្ថចិ ‘‘ឆហាការេហី’’តិ អាគតេហិ សទ្ធិំ ទ្វេ បញ្ចកានិ ទស្សិតានិ. ឯតានិ ច បញ្ចកានិ ន ហោន្តិ. យត្ថ ហិ ឯកេកេន បទេន អវហារោ សិជ្ឈតិ, តំ បញ្ចកំ នាម វុច្ចតិ. ឯត្ថ បន សព្ពេហិបិ បទេហិ ឯកោយេវ អវហារោ. យានិ ច តត្ថ លព្ភមានានិយេវ បញ្ចកានិ ទស្សិតានិ, តេសម្បិ ន សព្ពេសំ អត្ថោ បកាសិតោ. ឯវមិមស្មិំ ឋានេ សព្ពអដ្ឋកថា អាកុលា លុឡិតា ទុវិញ្ញេយ្យវិនិច្ឆយា. តស្មា បញ្ច បញ្ចកេសមោធានេត្វា ទស្សិយមានា ឥមេ បញ្ចវីសតិ អវហារា សាធុកំ សល្លក្ខេតព្ពា.

បញ្ច បញ្ចកានិ នាម – នានាភណ្ឌបញ្ចកំ, ឯកភណ្ឌបញ្ចកំ, សាហត្ថិកបញ្ចកំ, បុព្ពបយោគបញ្ចកំ, ថេយ្យាវហារបញ្ចកន្តិ. តត្ថ នានាភណ្ឌបញ្ចកញ្ច ឯកភណ្ឌបញ្ចកញ្ច ‘‘អាទិយេយ្យ, ហរេយ្យ, អវហរេយ្យ, ឥរិយាបថំ វិកោបេយ្យ, ឋានា ចាវេយ្យា’’តិ ឥមេសំ បទានំ វសេន លព្ភន្តិ. តានិ បុព្ពេ យោជេត្វា ទស្សិតនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. យំ បនេតំ ‘‘សង្កេតំ វីតិនាមេយ្យា’’តិ ឆដ្ឋំ បទំ, តំ បរិកប្បាវហារស្ស ច និស្សគ្គិយាវហារស្ស ច សាធារណំ. តស្មា តំ តតិយបញ្ចមេសុ បញ្ចកេសុ លព្ភមានបទវសេន យោជេតព្ពំ. វុត្តំ នានាភណ្ឌបញ្ចកញ្ច ឯកភណ្ឌបញ្ចកញ្ច.

កតមំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ? បញ្ច អវហារា – សាហត្ថិកោ, អាណត្តិកោ, និស្សគ្គិយោ, អត្ថសាធកោ, ធុរនិក្ខេបោតិ. តត្ថ សាហត្ថិកោ នាម បរស្ស ភណ្ឌំ សហត្ថា អវហរតិ. អាណត្តិកោ នាម ‘‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ អញ្ញំ អាណាបេតិ. និស្សគ្គិយោ នាម អន្តោសុង្កឃាតេ ឋិតោ ពហិសុង្កឃាតំ បាតេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សាតិ, ឥមិនា ច សទ្ធិំ ‘‘សង្កេតំ វីតិនាមេយ្យា’’តិ ឥទំ បទយោជនំ លភតិ. អត្ថសាធកោ នាម ‘‘អសុកំ នាម ភណ្ឌំ យទា សក្កោសិ, តទា អវហរា’’តិ អាណាបេតិ. តត្ថ សចេ បរោ អនន្តរាយិកោ ហុត្វា តំ អវហរតិ, អាណាបកោ អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកោ ហោតិ, អវហារកោ បន អវហដកាលេ. អយំ អត្ថសាធកោ. ធុរនិក្ខេបោ បន ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌវសេន វេទិតព្ពោ. ឥទំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ.

កតមំ បុព្ពបយោគបញ្ចកំ? អបរេបិ បញ្ច អវហារា – បុព្ពបយោគោ, សហបយោគោ, សំវិទាវហារោ, សង្កេតកម្មំ, និមិត្តកម្មន្តិ. តត្ថ អាណត្តិវសេន បុព្ពបយោគោ វេទិតព្ពោ. ឋានា ចាវនវសេន សហបយោគោ. ឥតរេ បន តយោ បាឡិយំ (បារា. ១១៨-១២០) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ. ឥទំ បុព្ពបយោគបញ្ចកំ.

កតមំ ថេយ្យាវហារបញ្ចកំ? អបរេបិ បញ្ច អវហារា – ថេយ្យាវហារោ, បសយ្ហាវហារោ, បរិកប្បាវហារោ, បដិច្ឆន្នាវហារោ, កុសាវហារោតិ. តេ បញ្ចបិ ‘‘អញ្ញតរោ ភិក្ខុ សង្ឃស្ស ចីវរេ ភាជិយមានេ ថេយ្យចិត្តោ កុសំ សង្កាមេត្វា ចីវរំ អគ្គហេសី’’តិ (បារា. ១៣៨) ឯតស្មិំ កុសសង្កាមនវត្ថុស្មិំ វណ្ណយិស្សាម. ឥទំ ថេយ្យាវហារបញ្ចកំ. ឯវមិមានិ បញ្ច បញ្ចកានិ សមោធានេត្វា ឥមេ បញ្ចវីសតិ អវហារា វេទិតព្ពា.

ឥមេសុ ច បន បញ្ចសុ បញ្ចកេសុ កុសលេន វិនយធរេន ឱតិណ្ណំ វត្ថុំ សហសា អវិនិច្ឆិនិត្វាវ បញ្ច ឋានានិ ឱលោកេតព្ពានិ. យានិ សន្ធាយ បោរាណា អាហុ –

‘‘វត្ថុំ កាលញ្ច ទេសញ្ច, អគ្ឃំ បរិភោគបញ្ចមំ;

តុលយិត្វា បញ្ច ឋានានិ, ធារេយ្យត្ថំ វិចក្ខណោ’’តិ.

តត្ថ វត្ថុន្តិ ភណ្ឌំ; អវហារកេន ហិ ‘‘មយា ឥទំ នាម អវហដ’’ន្តិ វុត្តេបិ អាបត្តិំ អនារោបេត្វាវ តំ ភណ្ឌំ សស្សាមិកំ វា អស្សាមិកំ វាតិ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. សស្សាមិកេបិ សាមិកានំ សាលយភាវោ វា និរាលយភាវោ វា ឧបបរិក្ខិតព្ពោ. សចេ តេសំ សាលយកាលេ អវហដំ, ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា អាបត្តិ កាតព្ពា. សចេ និរាលយកាលេ, ន បារាជិកេន ការេតព្ពោ. ភណ្ឌសាមិកេសុ បន ភណ្ឌំ អាហរាបេន្តេសុ ភណ្ឌំ ទាតព្ពំ. អយមេត្ថ សាមីចិ.

ឥមស្ស បនត្ថស្ស ទីបនត្ថមិទំ វត្ថុ – ភាតិយរាជកាលេ កិរ មហាចេតិយបូជាយ ទក្ខិណទិសតោ ឯកោ ភិក្ខុ សត្តហត្ថំ បណ្ឌុកាសាវំ អំសេ ករិត្វា ចេតិយង្គណំ បាវិសិ; តង្ខណមេវ ច រាជាបិ ចេតិយវន្ទនត្ថំ អាគតោ. តត្ថ ឧស្សារណាយ វត្តមានាយ មហាជនសម្មទ្ទោ អហោសិ. អថ សោ ភិក្ខុ ជនសម្មទ្ទបីឡិតោ អំសតោ បតន្តំ កាសាវំ អទិស្វាវ និក្ខន្តោ; និក្ខមិត្វា ច កាសាវំ អបស្សន្តោ ‘‘កោ ឦទិសេ ជនសម្មទ្ទេ កាសាវំ លច្ឆតិ, ន ទានិ តំ មយ្ហ’’ន្តិ ធុរនិក្ខេបំ កត្វា គតោ. អថញ្ញោ ភិក្ខុ បច្ឆា អាគច្ឆន្តោ តំ កាសាវំ ទិស្វា ថេយ្យចិត្តេន គហេត្វា បុន វិប្បដិសារី ហុត្វា ‘‘អស្សមណោ ទានិម្ហិ, វិព្ភមិស្សាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេបិ ‘‘វិនយធរេ បុច្ឆិត្វា ញស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ.

តេន ច សមយេន ចូឡសុមនត្ថេរោ នាម សព្ពបរិយត្តិធរោ វិនយាចរិយបាមោក្ខោ មហាវិហារេ បដិវសតិ. សោ ភិក្ខុ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឱកាសំ ការេត្វា អត្តនោ កុក្កុច្ចំ បុច្ឆិ. ថេរោ តេន ភដ្ឋេ ជនកាយេ បច្ឆា អាគន្ត្វា គហិតភាវំ ញត្វា ‘‘អត្ថិ ទានិ ឯត្ថ ឱកាសោ’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ – ‘‘សចេ កាសាវសាមិកំ ភិក្ខុំ អានេយ្យាសិ, សក្កា ភវេយ្យ តវ បតិដ្ឋា កាតុ’’ន្តិ. ‘‘កថាហំ, ភន្តេ, តំ ទក្ខិស្សាមី’’តិ? ‘‘តហិំ តហិំ គន្ត្វា ឱលោកេហី’’តិ. សោ បញ្ចបិ មហាវិហារេ ឱលោកេត្វា នេវ អទ្ទក្ខិ. តតោ នំ ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘កតរាយ ទិសាយ ពហូ ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តី’’តិ? ‘‘ទក្ខិណទិសាយ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ កាសាវំ ទីឃតោ ច តិរិយញ្ច មិនិត្វា ឋបេហិ. ឋបេត្វា ទក្ខិណទិសាយ វិហារបដិបាដិយា វិចិនិត្វា តំ ភិក្ខុំ អានេហី’’តិ. សោ តថា កត្វា តំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ថេរស្ស សន្តិកំ អានេសិ. ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘តវេទំ កាសាវ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កុហិំ តេ បាតិត’’ន្តិ? សោ សព្ពំ អាចិក្ខិ. ថេរោ បន តេន កតំ ធុរនិក្ខេបំ សុត្វា ឥតរំ បុច្ឆិ – ‘‘តយា ឥទំ កុហិំ ទិស្វា គហិត’’ន្តិ? សោបិ សព្ពំ អារោចេសិ. តតោ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘សចេ តេ សុទ្ធចិត្តេន គហិតំ អភវិស្ស, អនាបត្តិយេវ តេ អស្ស. ថេយ្យចិត្តេន បន គហិតត្តា ទុក្កដំ អាបន្នោសិ. តំ ទេសេត្វា អនាបត្តិកោ ហោហិ. ឥទញ្ច កាសាវំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ឯតស្សេវ ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ. សោ ភិក្ខុ អមតេនេវ អភិសិត្តោ បរមស្សាសប្បត្តោ អហោសីតិ. ឯវំ វត្ថុ ឱលោកេតព្ពំ.

កាលោតិ អវហារកាលោ. តទេវ ហិ ភណ្ឌំ កទាចិ សមគ្ឃំ ហោតិ, កទាចិ មហគ្ឃំ. តស្មា តំ ភណ្ឌំ យស្មិំ កាលេ អវហដំ, តស្មិំយេវ កាលេ យោ តស្ស អគ្ឃោ ហោតិ, តេន អគ្ឃេន អាបត្តិ ការេតព្ពា. ឯវំ កាលោ ឱលោកេតព្ពោ.

ទេសោតិ អវហារទេសោ. តញ្ហិ ភណ្ឌំ យស្មិំ ទេសេ អវហដំ, តស្មិំយេវ ទេសេ យោ តស្ស អគ្ឃោ ហោតិ, តេន អគ្ឃេន អាបត្តិ ការេតព្ពា. ភណ្ឌុដ្ឋានទេសេ ហិ ភណ្ឌំ សមគ្ឃំ ហោតិ, អញ្ញត្ថ មហគ្ឃំ.

ឥមស្សាបិ ច អត្ថស្ស ទីបនត្ថមិទំ វត្ថុ – អន្តរសមុទ្ទេ កិរ ឯកោ ភិក្ខុ សុសណ្ឋានំ នាឡិកេរំ លភិត្វា ភមំ អារោបេត្វា សង្ខថាលកសទិសំ មនោរមំ បានីយថាលកំ កត្វា តត្ថេវ ឋបេត្វា ចេតិយគិរិំ អគមាសិ. អថញ្ញោ ភិក្ខុ អន្តរសមុទ្ទំ គន្ត្វា តស្មិំ វិហារេ បដិវសន្តោ តំ ថាលកំ ទិស្វា ថេយ្យចិត្តេន គហេត្វា ចេតិយគិរិមេវ អាគតោ. តស្ស តត្ថ យាគុំ បិវន្តស្ស តំ ថាលកំ ទិស្វា ថាលកសាមិកោ ភិក្ខុ អាហ – ‘‘កុតោ តេ ឥទំ លទ្ធ’’ន្តិ? ‘‘អន្តរសមុទ្ទតោ មេ អានីត’’ន្តិ. សោ តំ ‘‘នេតំ តវ សន្តកំ, ថេយ្យាយ តេ គហិត’’ន្តិ សង្ឃមជ្ឈំ អាកឌ្ឍិ. តត្ថ ច វិនិច្ឆយំ អលភិត្វា មហាវិហារំ អគមិំសុ. តត្ថ ភេរិំ បហរាបេត្វា មហាចេតិយសមីបេ សន្និបាតំ កត្វា វិនិច្ឆយំ អារភិំសុ. វិនយធរត្ថេរា អវហារំ សញ្ញាបេសុំ.

តស្មិញ្ច សន្និបាតេ អាភិធម្មិកគោទត្តត្ថេរោ នាម វិនយកុសលោ ហោតិ. សោ ឯវមាហ – ‘‘ឥមិនា ឥទំ ថាលកំ កុហិំ អវហដ’’ន្តិ? ‘‘អន្តរសមុទ្ទេ អវហដ’’ន្តិ. ‘‘តត្រិទំ កិំ អគ្ឃតី’’តិ? ‘‘ន កិញ្ចិ អគ្ឃតិ. តត្រ ហិ នាឡិកេរំ ភិន្ទិត្វា មិញ្ជំ ខាទិត្វា កបាលំ ឆឌ្ឌេន្តិ, ទារុអត្ថំ បន ផរតី’’តិ. ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ឯត្ថ ហត្ថកម្មំ កិំ អគ្ឃតី’’តិ? ‘‘មាសកំ វា ឩនមាសកំ វា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន កត្ថចិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន មាសកេន វា ឩនមាសកេន វា បារាជិកំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ ‘‘សាធុ! សាធុ! សុកថិតំ សុវិនិច្ឆិត’’ន្តិ ឯកសាធុការោ អហោសិ. តេន ច សមយេន ភាតិយរាជាបិ ចេតិយវន្ទនត្ថំ នគរតោ និក្ខមន្តោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា សព្ពំ បដិបាដិយា សុត្វា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘មយិ សន្តេ ភិក្ខូនម្បិ ភិក្ខូនីនម្បិ គិហីនម្បិ អធិករណំ អាភិធម្មិកគោទត្តត្ថេរេន វិនិច្ឆិតំ សុវិនិច្ឆិតំ, តស្ស វិនិច្ឆយេ អតិដ្ឋមានំ រាជាណាយ ឋបេមី’’តិ. ឯវំ ទេសោ ឱលោកេតព្ពោ.

អគ្ឃោតិ ភណ្ឌគ្ឃោ. នវភណ្ឌស្ស ហិ យោ អគ្ឃោ ហោតិ, សោ បច្ឆា បរិហាយតិ; យថា នវធោតោ បត្តោ អដ្ឋ វា ទស វា អគ្ឃតិ, សោ បច្ឆា ភិន្នោ វា ឆិទ្ទោ វា អាណិគណ្ឋិកាហតោ វា អប្បគ្ឃោ ហោតិ តស្មា ន សព្ពទា ភណ្ឌំ បកតិអគ្ឃេនេវ កាតព្ពន្តិ. ឯវំ អគ្ឃោ ឱលោកេតព្ពោ.

បរិភោគោតិ ភណ្ឌបរិភោគោ. បរិភោគេនាបិ ហិ វាសិអាទិភណ្ឌស្ស អគ្ឃោ បរិហាយតិ. តស្មា ឯវំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ, សចេ កោចិ កស្សចិ បាទគ្ឃនកំ វាសិំ ហរតិ, តត្រ វាសិសាមិកោ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘‘តយា អយំ វាសិ កិត្តកេន កីតា’’តិ? ‘‘បាទេន, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ កិណិត្វាវ ឋបិតា, ឧទាហុ តំ វឡញ្ជេសី’’តិ? សចេ វទតិ ‘‘ឯកទិវសំ មេ ទន្តកដ្ឋំ វា រជនឆល្លិំ វា បត្តបចនកទារុំ វា ឆិន្នំ, ឃំសិត្វា វា និសិតា’’តិ. អថស្សា បោរាណោ អគ្ឃោ ភដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. យថា ច វាសិយា ឯវំ អញ្ជនិយា វា អញ្ជនិសលាកាយ វា កុញ្ចិកាយ វា បលាលេន វា ថុសេហិ វា ឥដ្ឋកចុណ្ណេន វា ឯកវារំ ឃំសិត្វា ធោវនមត្តេនាបិ អគ្ឃោ ភស្សតិ. តិបុមណ្ឌលស្ស មករទន្តច្ឆេទនេនាបិ បរិមជ្ជិតមត្តេនាបិ, ឧទកសាដិកាយ សកិំ និវាសនបារុបនេនាបិ បរិភោគសីសេន អំសេ វា សីសេ វា ឋបនមត្តេនាបិ, តណ្ឌុលាទីនំ បប្ផោដនេនាបិ តតោ ឯកំ វា ទ្វេ វា អបនយនេនាបិ, អន្តមសោ ឯកំ បាសាណសក្ខរំ ឧទ្ធរិត្វា ឆឌ្ឌិតមត្តេនាបិ, សប្បិតេលាទីនំ ភាជនន្តរបអវត្តនេនាបិ, អន្តមសោ តតោ មក្ខិកំ វា កិបិល្លិកំ វា ឧទ្ធរិត្វា ឆឌ្ឌិតមត្តេនាបិ, គុឡបិណ្ឌកស្ស មធុរភាវជាននត្ថំ នខេន វិជ្ឈិត្វា អណុមត្តំ គហិតមត្តេនាបិ អគ្ឃោ ភស្សតិ. តស្មា យំកិញ្ចិ បាទគ្ឃនកំ វុត្តនយេនេវ សាមិកេហិ បរិភោគេន ឩនំ កតំ ហោតិ, ន តំ អវហដោ ភិក្ខុ បារាជិកេន កាតព្ពោ. ឯវំ បរិភោគោ ឱលោកេតព្ពោ. ឯវំ ឥមានិ តុលយិត្វា បញ្ច ឋានានិ ធារេយ្យត្ថំ វិចក្ខណោ, អាបត្តិំ វា អនាបត្តិំ វា គរុកំ វា លហុកំ វា អាបត្តិំ យថាឋានេ ឋបេយ្យាតិ.

និដ្ឋិតោ ‘‘អាទិយេយ្យ…បេ… សង្កេតំ វីតិនាមេយ្យា’’តិ.

ឥមេសំ បទានំ វិនិច្ឆយោ.

ឥទានិ យទិទំ ‘‘យថារូបេ អទិន្នាទានេ’’តិអាទីនិ វិភជន្តេន ‘‘យថារូបំ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថារូបន្តិ យថាជាតិកំ. តំ បន យស្មា បាទតោ បដ្ឋាយ ហោតិ, តស្មា ‘‘បាទំ វា បាទារហំ វា អតិរេកបាទំ វា’’តិ អាហ. តត្ថ បាទេន កហាបណស្ស ចតុត្ថភាគំ អកប្បិយភណ្ឌមេវ ទស្សេតិ. បាទារហេន បាទគ្ឃនកំ កប្បិយភណ្ឌំ. អតិរេកបាទេន ឧភយម្បិ. ឯត្តាវតា សព្ពាការេន ទុតិយបារាជិកប្បហោនកវត្ថុ ទស្សិតំ ហោតិ.

បថព្យា រាជាតិ សកលបថវិយា រាជា ទីបចក្កវត្តី អសោកសទិសោ, យោ វា បនញ្ញោបិ ឯកទីបេ រាជា, សីហឡរាជសទិសោ. បទេសរាជាតិ ឯកទីបស្ស បទេសិស្សរោ, ពិម្ពិសារ-បសេនទិ-អាទយោ វិយ. មណ្ឌលិកា នាម យេ ទីបបទេសេបិ ឯកមេកំ មណ្ឌលំ ភុញ្ជន្តិ. អន្តរភោគិកា នាម ទ្វិន្នំ រាជូនំ អន្តរា កតិបយគាមសាមិកា. អក្ខទស្សាតិ ធម្មវិនិច្ឆនកា, តេ ធម្មសភាយំ និសីទិត្វា អបរាធានុរូបំ ចោរានំ ហត្ថបាទច្ឆេជ្ជាទិំ អនុសាសន្តិ. យេ បន ឋានន្តរប្បត្តា អមច្ចា វា រាជកុមារា វា កតាបរាធា ហោន្តិ, តេ រញ្ញោ អារោចេន្តិ, គរុកំ ឋានំ សយំ ន វិនិច្ឆិនន្តិ. មហាមត្តាតិ ឋានន្តរប្បត្តា មហាអមច្ចា; តេបិ តត្ថ តត្ថ គាមេ វា និគមេ វា និសីទិត្វា រាជកិច្ចំ ករោន្តិ. យេ វា បនាតិ អញ្ញេបិ យេ រាជកុលនិស្សិតា វា សកិស្សរិយនិស្សិតា វា ហុត្វា ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសន្តិ, សព្ពេបិ តេ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘រាជានោ’’តិ ទស្សេតិ.

ហនេយ្យុន្តិ បោថេយ្យុញ្ចេវ ឆិន្ទេយ្យុញ្ច. បព្ពាជេយ្យុន្តិ នីហរេយ្យុំ. ចោរោសីតិ ឯវមាទីនិ ច វត្វា បរិភាសេយ្យុំ; តេនេវាហ – ‘‘បរិភាសោ ឯសោ’’តិ. បុរិមំ ឧបាទាយាតិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្វា បារាជិកំ អាបត្តិំ អាបន្នំ បុគ្គលំ ឧបាទាយ. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានបទត្ថត្តា ច បាកដមេវាតិ.

៩៣. ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋសិក្ខាបទំ បទានុក្កមេន វិភជិត្វា ឥទានិ យំ តំ អាទិយេយ្យាតិអាទីហិ ឆហិ បទេហិ សង្ខេបតោ អាទានំ ទស្សេត្វា សង្ខេបតោឯវ ‘‘បាទំ វា បាទារហំ វា អតិរេកបាទំ វា’’តិ អាទាតព្ពភណ្ឌំ ទស្សិតំ, តំ យត្ថ យត្ថ ឋិតំ, យថា យថា អាទានំ គច្ឆតិ, អនាគតេ បាបភិក្ខូនំ លេសោកាសនិរុន្ធនត្ថំ តថា តថា វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ភូមដ្ឋំ ថលដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា នយេន មាតិកំ ឋបេត្វា ‘‘ភូមដ្ឋំ នាម ភណ្ឌំ ភូមិយំ និក្ខិត្តំ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន តស្ស វិភង្គំ អាហ.

បញ្ចវីសតិអវហារកថា និដ្ឋិតា.

ភូមដ្ឋកថា

៩៤. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនាយ សទ្ធិំ វិនិច្ឆយកថា. និខាតន្តិ ភូមិយំ ខណិត្វា ឋបិតំ. បដិច្ឆន្នន្តិ បំសុឥដ្ឋកាទីហិ បដិច្ឆន្នំ. ភូមដ្ឋំ ភណ្ឌំ…បេ… គច្ឆតិ វា, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ តំ ឯវំ និខណិត្វា វា បដិច្ឆាទេត្វា វា ឋបិតត្តា ភូមិយំ ឋិតំ ភណ្ឌំ យោ ភិក្ខុ កេនចិទេវ ឧបាយេន ញត្វា ‘‘អាហរិស្សាមី’’តិ ថេយ្យចិត្តោ ហុត្វា រត្តិភាគេ ឧដ្ឋាយ គច្ឆតិ, សោ ភណ្ឌដ្ឋានំ អប្បត្វាបិ សព្ពកាយវចីវិការេសុ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. កថំ? សោ ហិ តស្ស អាហរណត្ថាយ ឧដ្ឋហន្តោ យំ យំ អង្គបច្ចង្គំ ផន្ទាបេតិ, សព្ពត្ថ ទុក្កដមេវ. និវាសនបារុបនំ សណ្ឋបេតិ, ហត្ថវារេ ហត្ថវារេ ទុក្កដំ. ‘‘មហន្តំ និធានំ ន សក្កា ឯកេន អាហរិតុំ, ទុតិយំ បរិយេសិស្សាមី’’តិ កស្សចិ សហាយស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ ទ្វារំ វិវរតិ, បទវារេ ច ហត្ថវារេ ច ទុក្កដំ. ទ្វារបិទហនេ បន អញ្ញស្មិំ វា គមនស្ស អនុបការេ អនាបត្តិ. តស្ស និបន្នោកាសំ គន្ត្វា ‘‘ឥត្ថន្នាមា’’តិ បក្កោសតិ, តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ឯហិ គច្ឆាមា’’តិ វទតិ, វាចាយ វាចាយ ទុក្កដំ. សោ តស្ស វចនេន ឧដ្ឋហតិ, តស្សាបិ ទុក្កដំ. ឧដ្ឋហិត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ និវាសនបារុបនំ សណ្ឋបេតិ, ទ្វារំ វិវរិត្វា តស្ស សមីបំ គច្ឆតិ, ហត្ថវារបទវារេសុ សព្ពត្ថ ទុក្កដំ. សោ តំ បុច្ឆតិ ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ច កុហិំ, អសុកញ្ច អសុកញ្ច បក្កោសាហី’’តិ, វាចាយ វាចាយ ទុក្កដំ. សព្ពេ សមាគតេ ទិស្វា ‘‘មយា អសុកស្មិំ នាម ឋានេ ឯវរូបោ និធិ ឧបលទ្ធោ, គច្ឆាម តំ គហេត្វា បុញ្ញានិ ច ករិស្សាម, សុខញ្ច ជីវិស្សាមា’’តិ វទតិ, វាចាយ វាចាយ ទុក្កដមេវ.

ឯវំ លទ្ធសហាយោ កុទាលំ បរិយេសតិ. សចេ បនស្ស អត្តនោ កុទាលោ អត្ថិ, ‘‘តំ អាហរិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តោ ច គណ្ហន្តោ ច អាហរន្តោ ច សព្ពត្ថ ហត្ថវារបទវារេសុ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. សចេ នត្ថិ, អញ្ញំ ភិក្ខុំ វា គហដ្ឋំ វា គន្ត្វា យាចតិ, យាចន្តោ ច សចេ ‘‘កុទាលំ មេ ទេហិ, កុទាលេន មេ អត្ថោ, កិញ្ចិ កាតព្ពមត្ថិ, តំ កត្វា បច្ចាហរិស្សាមី’’តិ មុសា អភណន្តោ យាចតិ, វាចាយ វាចាយ ទុក្កដំ. សចេ ‘‘មាតិកា សោធេតព្ពា អត្ថិ, វិហារេ ភូមិកម្មំ កាតព្ពំ អត្ថី’’តិ មុសាបិ ភណតិ, យំ យំ វចនំ មុសា, តត្ថ តត្ថ បាចិត្តិយំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន សច្ចេបិ អលិកេបិ ទុក្កដមេវ វុត្តំ, តំ បមាទលិខិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ អទិន្នាទានស្ស បុព្ពបយោគេ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដំ នាម អត្ថិ. សចេ បន កុទាលស្ស ទណ្ឌោ នត្ថិ, ‘‘ទណ្ឌំ ករិស្សាមី’’តិ វាសិំ វា ផរសុំ វា និសេតិ, តទត្ថាយ គច្ឆតិ, គន្ត្វា សុក្ខកដ្ឋំ ឆិន្ទតិ តច្ឆតិ អាកោដេតិ, សព្ពត្ថ ហត្ថវារបទវារេសុ ទុក្កដំ. អល្លរុក្ខំ ឆិន្ទតិ, បាចិត្តិយំ. តតោ បរំ សព្ពបយោគេសុ ទុក្កដំ. សង្ខេបដ្ឋកថាយំ បន មហាបច្ចរិយញ្ច តត្ថ ជាតកកដ្ឋលតាឆេទនត្ថំ វាសិផរសុំ បរិយេសន្តានម្បិ ទុក្កដំ វុត្តំ. សចេ បន តេសំ ឯវំ ហោតិ ‘‘វាសិផរសុកុទាលេ យាចន្តា អាសង្កិតា ភវិស្សាម, លោហំ សមុដ្ឋាបេត្វា ករោមា’’តិ. តតោ អរញ្ញំ គន្ត្វា លោហពីជត្ថំ បថវិំ ខណន្តិ, អកប្បិយបថវិំ ខណន្តានំ ទុក្កដេហិ សទ្ធិំ បាចិត្តិយានីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. យថា ច ឥធ, ឯវំ សព្ពត្ថ បាចិត្តិយដ្ឋានេ ទុក្កដា ន មុច្ចតិ. កប្បិយបថវិំ ខណន្តានំ ទុក្កដានិយេវ. ពីជំ បន គហេត្វា តតោ បរំ សព្ពកិរិយាសុ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ.

បិដកបរិយេសនេបិ ហត្ថវារបទវារេសុ វុត្តនយេនេវ ទុក្កដំ. មុសាវាទេ បាចិត្តិយំ. បិដកំ កាតុកាមតាយ វល្លិច្ឆេទនេ បាចិត្តិយន្តិ សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. គច្ឆតិ វា អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯវំ បរិយិដ្ឋសហាយកុទាលបិដកោ និធិដ្ឋានំ គច្ឆតិ, បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ. សចេ បន គច្ឆន្តោ ‘‘ឥមំ និធិំ លទ្ធា ពុទ្ធបូជំ វា ធម្មបូជំ វា សង្ឃភត្តំ វា ករិស្សាមី’’តិ កុសលំ ឧប្បាទេតិ, កុសលចិត្តេន គមនេ អនាបត្តិ. កស្មា? ‘‘ថេយ្យចិត្តោ ទុតិយំ វា…បេ… គច្ឆតិ វា, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា. យថា ច ឥធ, ឯវំ សព្ពត្ថ អថេយ្យចិត្តស្ស អនាបត្តិ. មគ្គតោ ឱក្កម្ម និធានដ្ឋានំ គមនត្ថាយ មគ្គំ ករោន្តោ ភូតគាមំ ឆិន្ទតិ, បាចិត្តិយំ. សុក្ខកដ្ឋំ ឆិន្ទតិ, ទុក្កដំ.

តត្ថជាតកន្តិ ចិរនិហិតាយ កុម្ភិយា ឧបរិ ជាតកំ. កដ្ឋំ វា លតំ វាតិ ន កេវលំ កដ្ឋលតមេវ, យំកិញ្ចិ អល្លំ វា សុក្ខំ វា តិណរុក្ខលតាទិំ ឆិន្ទន្តស្ស សហបយោគត្តា ទុក្កដមេវ ហោតិ.

អដ្ឋវិធំ ហេតំ ទុក្កដំ នាម ឥមស្មិំ ឋានេ សមោធានេត្វា ថេរេហិ ទស្សិតំ – បុព្ពបយោគទុក្កដំ, សហបយោគទុក្កដំ, អនាមាសទុក្កដំ, ទុរុបចិណ្ណទុក្កដំ, វិនយទុក្កដំ, ញាតទុក្កដំ, ញត្តិទុក្កដំ, បដិស្សវទុក្កដន្តិ. តត្ថ ‘‘ថេយ្យចិត្តោ ទុតិយំ វា កុទាលំ វា បិដកំ វា បរិយេសតិ គច្ឆតិ វា, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥទំ បុព្ពបយោគទុក្កដំ នាម. ឯត្ថ ហិ ទុក្កដដ្ឋានេ ទុក្កដំ, បាចិត្តិយដ្ឋានេ បាចិត្តិយមេវ ហោតិ. ‘‘តត្ថជាតកំ កដ្ឋំ វា លតំ វា ឆិន្ទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥទំ សហបយោគទុក្កដំ នាម. ឯត្ថ បន បាចិត្តិយវត្ថុ ច ទុក្កដវត្ថុ ច ទុក្កដដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ. កស្មា? អវហារស្ស សហបយោគត្តាតិ. យំ បន ទសវិធំ រតនំ, សត្តវិធំ ធញ្ញំ, សព្ពញ្ច អាវុធភណ្ឌាទិំ អាមសន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ, ឥទំ អនាមាសទុក្កដំ នាម. យំ កទលិនាឡិកេរាទីនំ តត្ថជាតកផលានិ អាមសន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ, ឥទំ ទុរុបចិណ្ណទុក្កដំ នាម. យំ បន បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស បត្តេ រជេ បតិតេ បត្តំ អប្បដិគ្គហេត្វា អធោវិត្វា វា តត្ថ ភិក្ខំ គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ, ឥទំ វិនយទុក្កដំ នាម. ‘‘សុត្វា ន វទន្តិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៤១៩) ឥទំ ញាតទុក្កដំ នាម. យំ ឯកាទសសុ សមនុភាសនាសុ ‘‘ញត្តិយា ទុក្កដ’’ន្តិ (បារា. ៤១៤) វុត្តំ, ឥទំ ញត្តិទុក្កដំ នាម. ‘‘តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បុរិមិកា ច ន បញ្ញាយតិ, បដិស្សវេ ច អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២០៧) ឥទំ បដិស្សវទុក្កដំ នាម. ឥទំ បន សហបយោគទុក្កដំ. តេន វុត្តំ – ‘‘យំកិញ្ចិ អល្លំ វា សុក្ខំ វា តិណរុក្ខលតាទិំ ឆិន្ទន្តស្ស សហបយោគត្តា ទុក្កដមេវ ហោតី’’តិ.

សចេ បនស្ស តត្ថជាតកេ តិណរុក្ខលតាទិម្ហិ ឆិន្នេបិ លជ្ជិធម្មោ ឱក្កមតិ, សំវរោ ឧប្បជ្ជតិ, ឆេទនបច្ចយា ទុក្កដំ ទេសេត្វា មុច្ចតិ. អថ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា សឧស្សាហោវ បំសុំ ខណតិ, ឆេទនទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, ខណនទុក្កដេ បតិដ្ឋាតិ. អកប្បិយបថវិំ ខណន្តោបិ ហិ ឥធ សហបយោគត្តា ទុក្កដមេវ អាបជ្ជតិ. សចេ បនស្ស សព្ពទិសាសុ ខណិត្វា កុម្ភិមូលំ បត្តស្សាបិ លជ្ជិធម្មោ ឱក្កមតិ, ខណនបច្ចយា ទុក្កដំ ទេសេត្វា មុច្ចតិ.

ព្យូហតិ វាតិ អថ បន សឧស្សាហោវ បំសុំ វិយូហតិ, ឯកបស្សេ រាសិំ ករោតិ, ខណនទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, វិយូហនទុក្កដេ បតិដ្ឋាតិ. តញ្ច បំសុំ តត្ថ តត្ថ បុញ្ជំ ករោន្តោ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. សចេ បន រាសិំ កត្វាបិ ធុរនិក្ខេបំ ករោតិ, លជ្ជិធម្មំ អាបជ្ជតិ, វិយូហនទុក្កដំ ទេសេត្វា មុច្ចតិ. ឧទ្ធរតិ វាតិ អថ បន សឧស្សាហោវ បំសុំ ឧទ្ធរិត្វា ពហិ បាតេតិ, វិយូហនទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, ឧទ្ធរណទុក្កដេ បតិដ្ឋាតិ. បំសុំ បន កុទាលេន វា ហត្ថេហិ វា បច្ឆិយា វា តហិំ តហិំ បាតេន្តោ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. សចេ បន សព្ពំ បំសុំ នីហរិត្វា កុម្ភិំ ថលដ្ឋំ កត្វាបិ លជ្ជិធម្មំ អាបជ្ជតិ, ឧទ្ធរណទុក្កដំ ទេសេត្វា មុច្ចតិ. អថ បន សឧស្សាហោវ កុម្ភិំ អាមសតិ, ឧទ្ធរណទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, អាមសនទុក្កដេ បតិដ្ឋាតិ. អាមសិត្វាបិ ច លជ្ជិធម្មំ អាបជ្ជន្តោ អាមសនទុក្កដំ ទេសេត្វា មុច្ចតិ. អថ សឧស្សាហោវ កុម្ភិំ ផន្ទាបេតិ, អាមសនទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, ‘‘ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តថុល្លច្ចយេ បតិដ្ឋាតិ.

តត្រាយំ ទុក្កដថុល្លច្ចយានំ ទ្វិន្នម្បិ វចនត្ថោ – បឋមំ តាវេត្ថ ទុដ្ឋុ កតំ សត្ថារា វុត្តកិច្ចំ វិរាធេត្វា កតន្តិ ទុក្កដំ. អថ វា ទុដ្ឋំ កតំ, វិរូបា សា កិរិយា ភិក្ខុកិរិយានំ មជ្ឈេ ន សោភតីតិ ឯវម្បិ ទុក្កដំ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘ទុក្កដំ ឥតិ យំ វុត្តំ, តំ សុណោហិ យថាតថំ;

អបរទ្ធំ វិរទ្ធញ្ច, ខលិតំ យញ្ច ទុក្កដំ.

‘‘យំ មនុស្សោ ករេ បាបំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ;

ទុក្កដន្តិ បវេទេន្តិ, តេនេតំ ឥតិ វុច្ចតី’’តិ. (បរិ. ៣៣៩);

ឥតរំ បន ថូលត្តា, អច្ចយត្តា ច ថុល្លច្ចយំ. ‘‘សម្បរាយេ ច ទុគ្គតិ’’ (សំ. និ. ១.៤៩), ‘‘យំ ហោតិ កដុកប្ផល’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦៦; នេត្តិ. ៩១) វិយ ចេត្ថ សំយោគភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯកស្ស សន្តិកេ ទេសេតព្ពេសុ ហិ អច្ចយេសុ តេន សមោ ថូលោ អច្ចយោ នត្ថិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ថូលត្តា អច្ចយត្តា ច ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘ថុល្លច្ចយន្តិ យំ វុត្តំ, តំ សុណោហិ យថាតថំ;

ឯកស្ស មូលេ យោ ទេសេតិ, យោ ច តំ បដិគ្គណ្ហតិ;

អច្ចយោ តេន សមោ នត្ថិ, តេនេតំ ឥតិ វុច្ចតី’’តិ. (បរិ. ៣៣៩);

ផន្ទាបេន្តស្ស ច បយោគេ បយោគេ ថុល្លច្ចយំ. ផន្ទាបេត្វាបិ ច លជ្ជិធម្មំ ឱក្កន្តោ ថុល្លច្ចយំ ទេសេត្វា មុច្ចតិ. សហបយោគតោ បដ្ឋាយេវ ចេត្ថ បុរិមា បុរិមា អាបត្តិ បដិប្បស្សម្ភតិ. សហបយោគំ បន អកត្វា លជ្ជិធម្មំ ឱក្កន្តេន យា បុព្ពបយោគេ ទុក្កដបាចិត្តិយា អាបន្នា, សព្ពា តា ទេសេតព្ពា. សហបយោគេ ច តត្ថជាតកច្ឆេទនេ ពហុកានិបិ ទុក្កដានិ បំសុខណនំ បត្វា បដិប្បស្សម្ភន្តិ. ឯកំ ខណនទុក្កដមេវ ហោតិ. ខណនេ ពហុកានិបិ វិយូហនំ, វិយូហនេ ពហុកានិបិ ឧទ្ធរណំ, ឧទ្ធរណេ ពហុកានិបិ អាមសនំ, អាមសនេ ពហុកានិបិ ផន្ទាបនំ បត្វា បដិប្បស្សម្ភន្តិ. បំសុខណនាទីសុ ច លជ្ជិធម្មេ ឧប្បន្នេ ពហុកាបិ អាបត្តិយោ ហោន្តុ, ឯកមេវ ទេសេត្វា មុច្ចតីតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. បុរិមាបត្តិបដិប្បស្សទ្ធិ ច នាមេសា ‘‘ញត្តិយា ទុក្កដំ, ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ថុល្លច្ចយា បដិប្បស្សម្ភន្តី’’តិ (បារា. ៤១៤) ឯវំ អនុសាវនាសុត្តេសុយេវ អាគតា. ឥធ បន ទុតិយបារាជិកេ អដ្ឋកថាចរិយប្បមាណេន គហេតព្ពាតិ.

ឋានាចាវេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សាតិ យោ បន ផន្ទាបេត្វាបិ លជ្ជិធម្មំ អនោក្កមិត្វាវ តំ កុម្ភិំ ឋានតោ អន្តមសោ កេសគ្គមត្តម្បិ ចាវេតិ, បារាជិកមេវ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឋានា ចាវនញ្ចេត្ថ ឆហិ អាការេហិ វេទិតព្ពំ. កថំ? កុម្ភិំ មុខវដ្ដិយំ គហេត្វា អត្តនោ អភិមុខំ អាកឌ្ឍន្តោ ឥមិនា អន្តេន ផុដ្ឋោកាសំ កេសគ្គមត្តម្បិ បារិមន្តេន អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. តថេវ គហេត្វា បរតោ បេល្លេន្តោ បារិមន្តេន ផុដ្ឋោកាសំ កេសគ្គមត្តម្បិ ឥមិនា អន្តេន អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. វាមតោ វា ទក្ខិណតោ វា អបនាមេន្តោ វាមន្តេន ផុដ្ឋោកាសំ កេសគ្គមត្តម្បិ ទក្ខិណន្តេន អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. ទក្ខិណន្តេន វា ផុដ្ឋោកាសំ កេសគ្គមត្តម្បិ វាមន្តេន អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. ឧទ្ធំ ឧក្ខិបន្តោ កេសគ្គមត្តម្បិ ភូមិតោ មោចេតិ, បារាជិកំ. ខណិត្វា ហេដ្ឋតោ ឱសីទេន្តោ ពុន្ទេន ផុដ្ឋោកាសំ កេសគ្គមត្តម្បិ មុខវដ្ដិយា អតិក្កាមេតិ, បារាជិកន្តិ ឯវំ ឯកដ្ឋានេ ឋិតាយ កុម្ភិយា. យទិ បន កុម្ភិមុខវដ្ដិយា បាសំ កត្វា លោហខាណុំ វា ខទិរសារាទិខាណុំ វា បថវិយំ អាកោដេត្វា តត្ថ សង្ខលិកាយ ពន្ធិត្វា ឋបេន្តិ, ឯកិស្សា ទិសាយ ឯកាយ សង្ខលិកាយ ពទ្ធាយ ទ្វេ ឋានានិ លព្ភន្តិ, ទ្វីសុ តីសុ ចតូសុ ទិសាសុ ចតូហិ សង្ខលិកាហិ ពទ្ធាយ បញ្ច ឋានានិ លព្ភន្តិ.

តត្ថ ឯកខាណុកេ ពទ្ធកុម្ភិយា បឋមំ ខាណុកំ វា ឧទ្ធរតិ, សង្ខលិកំ វា ឆិន្ទតិ, ថុល្លច្ចយំ. តតោ កុម្ភិំ យថាវុត្តនយេន កេសគ្គមត្តម្បិ ឋានា ចាវេតិ, បារាជិកំ. អថ បឋមំ កុម្ភិំ ឧទ្ធរតិ, ថុល្លច្ចយំ. តតោ ខាណុកំ កេសគ្គមត្តម្បិ ឋានា ចាវេតិ, សង្ខលិកំ វា ឆិន្ទតិ, បារាជិកំ. ឯតេន ឧបាយេន ទ្វីសុ តីសុ ចតូសុ ខាណុកេសុ ពទ្ធកុម្ភិយាបិ បច្ឆិមេ ឋានាចាវនេ បារាជិកំ. សេសេសុ ថុល្លច្ចយំ វេទិតព្ពំ.

សចេ ខាណុ នត្ថិ, សង្ខលិកាយ អគ្គេ វលយំ កត្វា តត្ថជាតកេ មូលេ បវេសិតំ ហោតិ, បឋមំ កុម្ភិំ ឧទ្ធរិត្វា បច្ឆា មូលំ ឆេត្វា វលយំ នីហរតិ, បារាជិកំ. អថ មូលំ អច្ឆេត្វា វលយំ ឥតោ ចិតោ ច សារេតិ, រក្ខតិ. សចេ បន មូលតោ អនីហរិត្វាបិ ហត្ថេន គហេត្វា អាកាសគតំ ករោតិ, បារាជិកំ. អយមេត្ថ វិសេសោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

កេចិ បន និមិត្តត្ថាយ កុម្ភិមត្ថកេ និគ្រោធរុក្ខាទីនិ រោបេន្តិ, មូលានិ កុម្ភិំ វិនន្ធិត្វា ឋិតានិ ហោន្តិ, ‘‘មូលានិ ឆិន្ទិត្វា កុម្ភិំ គហេស្សាមី’’តិ ឆិន្ទន្តស្ស បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. ឆិន្ទិត្វា ឱកាសំ កត្វា កុម្ភិំ កេសគ្គមត្តម្បិ ឋានា ចាវេតិ, បារាជិកំ. មូលានិ ឆិន្ទតោវ លុឋិត្វា កុម្ភី និន្នដ្ឋានំ គតា, រក្ខតិ តាវ. គតដ្ឋានតោ ឧទ្ធរតិ, បារាជិកំ. សចេ ឆិន្នេសុ មូលេសុ ឯកមូលមត្តេន កុម្ភី តិដ្ឋតិ, សោ ច តំ ‘‘ឥមស្មិំ មូលេ ឆិន្នេ បតិស្សតី’’តិ ឆិន្ទតិ, ឆិន្នមត្តេ បារាជិកំ. សចេ បន ឯកមូលេនេវ បាសេ ពទ្ធសូករោ វិយ ឋិតា ហោតិ, អញ្ញំ កិញ្ចិ លគ្គនកំ នត្ថិ, តស្មិម្បិ មូលេ ឆិន្នមត្តេ បារាជិកំ. សចេ កុម្ភិមត្ថកេ មហាបាសាណោ ឋបិតោ ហោតិ, តំ ទណ្ឌេន ឧក្ខិបិត្វា អបនេតុកាមោ កុម្ភិមត្ថកេ ជាតរុក្ខំ ឆិន្ទតិ, ទុក្កដំ. តស្សា សមីបេ ជាតកំ ឆេត្វា អាហរតិ, អតត្ថជាតកត្តា តំ ឆិន្ទតោ បាចិត្តិយំ.

អត្តនោ ភាជនន្តិ សចេ បន កុម្ភិំ ឧទ្ធរិតុំ អសក្កោន្តោ កុម្ភិគតភណ្ឌគ្គហណត្ថំ អត្តនោ ភាជនំ បវេសេត្វា អន្តោកុម្ភិយំ បញ្ចមាសកំ វា អតិរេកបញ្ចមាសកំ វា អគ្ឃនកំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. បរិច្ឆេទោ ចេត្ថ បារាជិកនិយមនត្ថំ វុត្តោ. ថេយ្យចិត្តេន បន ឩនបញ្ចមាសកម្បិ អាមសន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិយេវ.

ផន្ទាបេតីតិ ឯត្ថ យាវ ឯកាពទ្ធំ កត្វា អត្តនោ ភាជនំ បវេសេតិ, តាវ ផន្ទាបេតីតិ វុច្ចតិ. អបិ ច ឥតោ ចិតោ ច អបព្យូហន្តោបិ ផន្ទាបេតិយេវ, សោ ថុល្លច្ចយំ អាបជ្ជតិ. យទា បន ឯកាពទ្ធភាវោ ឆិន្នោ, កុម្ភិគតំ កុម្ភិយមេវ, ភាជនគតម្បិ ភាជនេយេវ ហោតិ, តទា អត្តនោ ភាជនគតំ នាម ហោតិ. ឯវំ កត្វា កុម្ភិតោ អនីហតេបិ ច ភាជនេ បារាជិកំ អាបជ្ជតិ.

មុដ្ឋិំ វា ឆិន្ទតីតិ ឯត្ថ យថា អង្គុលន្តរេហិ និក្ខន្តកហាបណា កុម្ភិគតេ កហាបណេ ន សម្ផុសន្តិ, ឯវំ មុដ្ឋិំ ករោន្តោ មុដ្ឋិំ ឆិន្ទតិ នាម; សោបិ បារាជិកំ អាបជ្ជតិ.

សុត្តារូឡ្ហន្តិ សុត្តេ អារូឡ្ហំ; សុត្តេន អាវុតស្សាបិ សុត្តមយស្សាបិ ឯតំ អធិវចនំ. បាមង្គាទីនិហិ សោវណ្ណមយានិបិ ហោន្តិ រូបិយមយានិបិ សុត្តមយានិបិ, មុត្តាវលិអាទយោបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គតា. វេឋនន្តិ សីសវេឋនបដោ វុច្ចតិ. ឯតេសុ យំកិញ្ចិ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, ទុក្កដំ. ផន្ទាបេតិ, ថុល្លច្ចយំ. បាមង្គាទីនិ កោដិយំ គហេត្វា អាកាសដ្ឋំ អករោន្តោ ឧច្ចារេតិ, ថុល្លច្ចយំ.

ឃំសន្តោ នីហរតីតិ ឯត្ថ បន បរិបុណ្ណាយ កុម្ភិយា ឧបរិ សមតិត្តិកំ កុម្ភិំ កត្វា ឋបិតំ វា ឯកំ កោដិំ ពុន្ទេ ឯកំ កោដិំ មុខវដ្ដិយំ កត្វា ឋបិតំ វា ឃំសន្តស្ស នីហរតោ ថុល្លច្ចយំ. កុម្ភិមុខា មោចេន្តស្ស បារាជិកំ. យំ បន ឧបឌ្ឍកុម្ភិយំ វា រិត្តកុម្ភិយំ វា ឋបិតំ, តស្ស អត្តនោ ផុដ្ឋោកាសោវ ឋានំ, ន សកលា កុម្ភី, តស្មា តំ ឃំសន្តស្សាបិ នីហរតោ បតិដ្ឋិតោកាសតោ កេសគ្គមត្តេ មុត្តេ បារាជិកមេវ. កុម្ភិយា បន បរិបុណ្ណាយ វា ឩនាយ វា ឧជុកមេវ ឧទ្ធរន្តស្ស ហេដ្ឋិមកោដិយា បតិដ្ឋិតោកាសា មុត្តមត្តេវ បារាជិកំ. អន្តោកុម្ភិយំ ឋបិតំ យំកិញ្ចិ បារាជិកប្បហោនកំ ភណ្ឌំ សកលកុម្ភិយំ ចារេន្តស្ស, បាមង្គាទិញ្ច ឃំសិត្វា នីហរន្តស្ស យាវ មុខវដ្ដិំ នាតិក្កមតិ, តាវ ថុល្លច្ចយមេវ. តស្ស ហិ សព្ពាបិ កុម្ភី ឋានន្តិ សង្ខេបមហាបច្ចរិយាទីសុ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឋបិតដ្ឋានមេវ ឋានំ, ន សកលា កុម្ភី. តស្មា យថាឋិតដ្ឋានតោ កេសគ្គមត្តម្បិ មោចេន្តស្ស បារាជិកមេវា’’តិ វុត្តំ, តំ បមាណំ. ឥតរំ បន អាកាសគតំ អករោន្តស្ស ចីវរវំសេ ឋបិតចីវរវេឋនកនយេន វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ. វិនយវិនិច្ឆយេ ហិ អាគតេ គរុកេ ឋាតព្ពំ, ឯសា វិនយធម្មតា. អបិច ‘‘អត្តនោ ភាជនគតំ វា ករោតិ, មុដ្ឋិំ វា ឆិន្ទតី’’តិ វចនតោ បេតំ វេទិតព្ពំ. យថា អន្តោកុម្ភិយំ ឋិតស្ស ន សព្ពា កុម្ភី ឋានន្តិ.

សប្បិអាទីសុ យំកិញ្ចិ បិវតោ ឯកបយោគេន បីតមត្តេ បារាជិកន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. មហាបច្ចរិយាទីសុ បន អយំ វិភាគោ ទស្សិតោ – ‘‘មុខំ អនបនេត្វា អាកឌ្ឍន្តស្ស បិវតោ សចេ បរគលគតំ បាទំ ន អគ្ឃតិ, មុខគតេន សទ្ធិំ អគ្ឃតិ, រក្ខតិ តាវ. កណ្ឋេន បន បរិច្ឆិន្នកាលេយេវ បារាជិកំ ហោតិ. សចេបិ ឱដ្ឋេហិ បរិច្ឆិន្ទន្តោ ឱដ្ឋេ បិទហតិ, បារាជិកមេវ. ឧប្បលទណ្ឌវេឡុនាឡិនឡនាឡិអាទីហិ បិវន្តស្សាបិ សចេ បរគលគតមេវ បាទំ អគ្ឃតិ, បារាជិកំ. សចេ សហ មុខគតេន អគ្ឃតិ, ន តាវ បារាជិកំ ហោតិ. ឧប្បលទណ្ឌាទិគតេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធភាវំ កោបេត្វា ឱដ្ឋេហិ បរិច្ឆិន្នមត្តេ បារាជិកំ. សចេ ឧប្បលទណ្ឌាទិគតេន សទ្ធិំ អគ្ឃតិ, ឧប្បលទណ្ឌាទីនំ ពុន្ទេ អង្គុលិយាបិ បិហិតមត្តេ បារាជិកំ. បាទគ្ឃនកេ បរគលំ អប្បវិដ្ឋេ ឧប្បលទណ្ឌាទីសុ ច មុខេ ច អតិរេកបាទារហម្បិ ឯកាពទ្ធំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, រក្ខតិយេវា’’តិ. តំ សព្ពម្បិ យស្មា ‘‘អត្តនោ ភាជនគតំ វា ករោតិ, មុដ្ឋិំ វា ឆិន្ទតី’’តិ ឥមំ នយំ ភជតិ, តស្មា សុទស្សិតមេវ. ឯស តាវ ឯកាពទ្ធេ នយោ.

សចេ បន ហត្ថេន វា បត្តេន វា ថាលកាទិនា វា កេនចិ ភាជនេន គហេត្វា បិវតិ, យម្ហិ បយោគេ បាទគ្ឃនកំ បូរេតិ, តម្ហិ គតេ បារាជិកំ. អថ មហគ្ឃំ ហោតិ, សិប្បិកាយបិ ឯកបយោគេនេវ បាទគ្ឃនកំ គហេតុំ សក្កា ហោតិ, ឯកុទ្ធារេយេវ បារាជិកំ. ភាជនំ បន និមុជ្ជាបេត្វា គណ្ហន្តស្ស យាវ ឯកាពទ្ធំ ហោតិ, តាវ រក្ខតិ. មុខវដ្ដិបរិច្ឆេទេន វា ឧទ្ធារេន វា បារាជិកំ. យទា បន សប្បិំ វា តេលំ វា អច្ឆំ តេលសទិសមេវ មធុផាណិតំ វា កុម្ភិំ អាវិញ្ឆេត្វា អត្តនោ ភាជនេ បវេសេតិ, តទា តេសំ អច្ឆតាយ ឯកាពទ្ធតា នត្ថីតិ បាទគ្ឃនកេ មុខវដ្ដិតោ គឡិតមត្តេ បារាជិកំ.

បចិត្វា ឋបិតំ បន មធុផាណិតំ សិលេសោ វិយ ចិក្កនំ អាកឌ្ឍនវិកឌ្ឍនយោគ្គំ ហោតិ, ឧប្បន្នេ កុក្កុច្ចេ ឯកាពទ្ធមេវ ហុត្វា បដិនីហរិតុំ សក្កោតិ, ឯតំ មុខវដ្ដិយា និក្ខមិត្វា ភាជនេ បវិដ្ឋម្បិ ពាហិរេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធត្តា រក្ខតិ, មុខវដ្ដិតោ ឆិន្នមត្តេ បន បារាជិកំ. យោបិ ថេយ្យចិត្តេន បរស្ស កុម្ភិយា បាទគ្ឃនកំ សប្បិំ វា តេលំ វា អវស្សបិវនកំ យំកិញ្ចិ ទុកូលសាដកំ វា ចម្មខណ្ឌាទីនំ វា អញ្ញតរំ បក្ខិបតិ, ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ បារាជិកំ.

រិត្តកុម្ភិយា ‘‘ឥទានិ តេលំ អាកិរិស្សន្តី’’តិ ញត្វា យំកិញ្ចិ ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តោ បក្ខិបតិ, តំ ចេ តត្ថ តេលេ អាកិណ្ណេ បញ្ចមាសកអគ្ឃនកំ បិវតិ, បីតមត្តេ បារាជិកន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តំ បន តត្ថេវ សុក្ខតឡាកេ សុក្ខមាតិកាយ ឧជុករណវិនិច្ឆយេន វិរុជ្ឈតិ, អវហារលក្ខណញ្ចេត្ថ ន បញ្ញាយតិ, តស្មា ន គហេតព្ពំ. មហាបច្ចរិយាទីសុ បន តស្ស ឧទ្ធារេ បារាជិកំ វុត្តំ, តំ យុត្តំ.

បរស្ស រិត្តកុម្ភិយា សង្គោបនត្ថាយ ភណ្ឌំ ឋបេត្វា តត្ថ តេលេ អាកិណ្ណេ ‘‘សចេ អយំ ជានិស្សតិ, មំ បលិពុជ្ឈិស្សតី’’តិ ភីតោ បាទគ្ឃនកំ តេលំ បីតំ ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តេន ឧទ្ធរតិ, បារាជិកំ. សុទ្ធចិត្តេន ឧទ្ធរតិ, បរេ អាហរាបេន្តេ ភណ្ឌទេយ្យំ. ភណ្ឌទេយ្យំ នាម យំ បរស្ស នដ្ឋំ, តស្ស មូលំ វា តទេវ វា ភណ្ឌំ ទាតព្ពន្តិ អត្ថោ. នោ ចេ ទេតិ, សាមិកស្ស ធុរនិក្ខេបេ បារាជិកំ. សចេ បរស្ស កុម្ភិយា អញ្ញោ សប្បិំ វា តេលំ វា អាកិរតិ, តត្រ ចាយំ ថេយ្យចិត្តេន តេលបិវនកំ ភណ្ឌំ បក្ខិបតិ, វុត្តនយេនេវ បារាជិកំ. អត្តនោ រិត្តកុម្ភិយា បរស្ស សប្បិំ វា តេលំ វា អាកិរណភាវំ ញត្វា ថេយ្យចិត្តេន ភណ្ឌំ និក្ខិបតិ, បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ឧទ្ធារេ បារាជិកំ. សុទ្ធចិត្តោ និក្ខិបិត្វា បច្ឆា ថេយ្យចិត្តេន ឧទ្ធរតិ, បារាជិកមេវ. សុទ្ធចិត្តោវ ឧទ្ធរតិ, នេវ អវហារោ, ន គីវា; មហាបច្ចរិយំ បន អនាបត្តិមត្តមេវ វុត្តំ. ‘‘‘កិស្ស មម កុម្ភិយំ តេលំ អាកិរសី’តិ កុបិតោ អត្តនោ ភណ្ឌំ ឧទ្ធរិត្វា ឆឌ្ឌេតិ, នោ ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. ថេយ្យចិត្តេន មុខវដ្ដិយំ គហេត្វា កុម្ភិំ អាវិញ្ឆតិ តេលំ គឡេតុកាមោ, បាទគ្ឃនកេ គឡិតេ បារាជិកំ. ថេយ្យចិត្តេនេវ ជជ្ជរំ ករោតិ ‘‘សវិត្វា គមិស្សតី’’តិ បាទគ្ឃនកេ សវិត្វា គតេ បារាជិកំ. ថេយ្យចិត្តេនេវ ឆិទ្ទំ ករោតិ ឱមដ្ឋំ វា ឧម្មដ្ឋំ វា វេមដ្ឋំ វា, ឥទំ បន សម្មោហដ្ឋានំ; តស្មា សុដ្ឋុ សល្លេក្ខេតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ វិនិច្ឆយោ – ឱមដ្ឋំ នាម អធោមុខឆិទ្ទំ; ឧម្មដ្ឋំ នាម ឧទ្ធំមុខឆិទ្ទំ; វេមដ្ឋំ នាម ឧឡុង្កស្សេវ ឧជុគតឆិទ្ទំ. តត្រ ឱមដ្ឋស្ស ពហិ បដ្ឋាយ កតស្ស អព្ភន្តរន្តតោ បាទគ្ឃនកេ តេលេ គឡិតេ ពហិ អនិក្ខន្តេបិ បារាជិកំ. កស្មា? យស្មា តតោ គឡិតមត្តមេវ ពហិគតំ នាម ហោតិ, ន កុម្ភិគតសង្ខ្យំ លភតិ. អន្តោ បដ្ឋាយ កតស្ស ពាហិរន្តតោ បាទគ្ឃនកេ គឡិតេ បារាជិកំ. ឧម្មដ្ឋស្ស យថា តថា វា កតស្ស ពាហិរន្តតោ បាទគ្ឃនកេ គឡិតេ បារាជិកំ. តញ្ហិ យាវ ពាហិរន្តតោ ន គឡតិ, តាវ កុម្ភិគតមេវ ហោតិ. ‘‘វេមដ្ឋស្ស ច កបាលមជ្ឈតោ គឡិតវសេន ការេតព្ពោ’’តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. តំ បន អន្តោ ច ពហិ ច បដ្ឋាយ មជ្ឈេ ឋបេត្វា កតឆិទ្ទេ តឡាកស្ស ច មរិយាទភេទេន សមេតិ. អន្តោ បដ្ឋាយ កតេ បន ពាហិរន្តេន, ពហិ បដ្ឋាយ កតេ អព្ភន្តរន្តេន ការេតព្ពោតិ ឥទមេត្ថ យុត្តំ. យោ បន ‘‘វដ្ដិត្វា គច្ឆិស្សតី’’តិ ថេយ្យចិត្តេន កុម្ភិយា អាធារកំ វា ឧបត្ថម្ភនលេឌ្ឌុកេ វា អបនេតិ, វដ្ដិត្វា គតាយ បារាជិកំ. តេលាកិរណភាវំ បន ញត្វា រិត្តកុម្ភិយា ជជ្ជរភាវេ វា ឆិទ្ទេសុ វា កតេសុ បច្ឆា និក្ខន្តតេលប្បមាណេន ភណ្ឌទេយ្យំ ហោតិ. អដ្ឋកថាសុ បន កត្ថចិ បារាជិកន្តិបិ លិខិតំ, តំ បមាទលិខិតំ.

បរិបុណ្ណាយ កុម្ភិយា ឧបរិ កថលំ វា បាសាណំ វា ‘‘បតិត្វា ភិន្ទិស្សតិ, តតោ តេលំ បគ្ឃរិស្សតី’’តិ ថេយ្យចិត្តេន ទុព្ពន្ធំ វា ករោតិ, ទុដ្ឋបិតំ វា ឋបេតិ, អវស្សបតនកំ តថា ករោន្តស្ស កតមត្តេ បារាជិកំ. រិត្តកុម្ភិយា ឧបរិ ករោតិ, តំ បច្ឆា បុណ្ណកាលេ បតិត្វា ភិន្ទតិ, ភណ្ឌទេយ្យំ. ឦទិសេសុ ហិ ឋានេសុ ភណ្ឌស្ស នត្ថិកាលេ កតបយោគត្តា អាទិតោវ បារាជិកំ ន ហោតិ. ភណ្ឌវិនាសទ្វារស្ស បន កតត្តា ភណ្ឌទេយ្យំ ហោតិ. អាហរាបេន្តេសុ អទទតោ សាមិកានំ ធុរនិក្ខេបេន បារាជិកំ.

ថេយ្យចិត្តេន មាតិកំ ឧជុកំ ករោតិ ‘‘វដ្ដិត្វា វា គមិស្សតិ, វេលំ វា ឧត្តរាបេស្សតី’’តិ; វដ្ដិត្វា វា គច្ឆតុ, វេលំ វា ឧត្តរតុ, ឧជុករណកាលេ បារាជិកំ. ឦទិសា ហិ បយោគា បុព្ពបយោគាវហារេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. សុក្ខមាតិកាយ ឧជុកតាយ បច្ឆា ឧទកេ អាគតេ វដ្ដិត្វា វា គច្ឆតុ, វេលំ វា ឧត្តរតុ, ភណ្ឌទេយ្យំ. កស្មា? ឋានា ចាវនបយោគស្ស អភាវា. តស្ស លក្ខណំ នាវដ្ឋេ អាវិ ភវិស្សតិ.

តត្ថេវ ភិន្ទតិ វាតិអាទីសុ អដ្ឋកថាយំ តាវ វុត្តំ – ‘‘ភិន្ទតិ វាតិ មុគ្គរេន បោថេត្វា ភិន្ទតិ. ឆឌ្ឌេតិ វាតិ ឧទកំ វា វាលិកំ វា អាកិរិត្វា ឧត្តរាបេតិ. ឈាបេតិ វាតិ ទារូនិ អាហរិត្វា ឈាបេតិ. អបរិភោគំ វា ករោតីតិ អខាទិតព្ពំ វា អបាតព្ពំ វា ករោតិ; ឧច្ចារំ វា បស្សាវំ វា វិសំ វា ឧច្ឆិដ្ឋំ វា កុណបំ វា បាតេសិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឋានាចាវនស្ស នត្ថិតាយ ទុក្កដំ, ពុទ្ធវិសយោ នាមេសោ. កិញ្ចាបិ ទុក្កដំ, អាហរាបេន្តេ បន ភណ្ឌទេយ្យ’’ន្តិ. តត្ថ បុរិមទ្វយំ ន សមេតិ. តញ្ហិ កុម្ភិជជ្ជរករណេន ច មាតិកាឧជុករណេន ច សទ្ធិំ ឯកលក្ខណំ. បច្ឆិមំ បន ទ្វយំ ឋានា អចាវេន្តេនាបិ សក្កា កាតុំ. តស្មា ឯត្ថ ឯវំ វិនិច្ឆយំ វទន្តិ – ‘‘អដ្ឋកថាយំ កិរ ‘ឋានា ចាវនស្ស នត្ថិតាយ ទុក្កដ’ន្តិ ឥទំ បច្ឆិមទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឋានា ចាវនំ អករោន្តោយេវ ហិ ថេយ្យចិត្តេន វា វិនាសេតុកាមតាយ វា ឈាបេយ្យបិ, អបរិភោគម្បិ ករេយ្យ. បុរិមទ្វយេ បន វុត្តនយេន ភិន្ទន្តស្ស វា ឆឌ្ឌេន្តស្ស វា ឋានា ចាវនំ អត្ថិ, តស្មា តថា ករោន្តស្ស វិនាសេតុកាមតាយ ភណ្ឌទេយ្យំ, ថេយ្យចិត្តេន បារាជិក’’ន្តិ. បាឡិយំ ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តត្តា អយុត្តន្តិ ចេ? ន; អញ្ញថា គហេតព្ពត្ថតោ. បាឡិយញ្ហិ ថេយ្យចិត្តបក្ខេ ‘‘ភិន្ទតិ វាតិ ឧទកេន សម្ភិន្ទតិ, ឆឌ្ឌេតិ វាតិ តត្ថ វមតិ វា បស្សាវំ វា ឆឌ្ឌេតី’’តិ ឯវមេកេ វទន្តិ.

អយំ បនេត្ថ សារោ – វិនីតវត្ថុម្ហិ តិណជ្ឈាបកោ វិយ ឋានា អចាវេតុកាមោវ កេវលំ ភិន្ទតិ, ភិន្នត្តា បន តេលាទីនិ និក្ខមន្តិ, យំ វា បនេត្ថ បត្ថិន្នំ, តំ ឯកាពទ្ធមេវ តិដ្ឋតិ. អឆឌ្ឌេតុកាមោយេវ ច កេវលំ តត្ថ ឧទកវាលិកាទីនិ អាកិរតិ, អាកិណ្ណត្តា បន តេលំ ឆឌ្ឌីយតិ. តស្មា វោហារវសេន ‘‘ភិន្ទតិ វា ឆឌ្ឌេតិ វា’’តិ វុច្ចតីតិ. ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ គហេតព្ពោ. នាសេតុកាមតាបក្ខេ បន ឥតរថាបិ យុជ្ជតិ. ឯវញ្ហិ កថិយមានេ បាឡិ ច អដ្ឋកថា ច បុព្ពាបរេន សំសន្ទិត្វា កថិតា ហោន្តិ. ឯត្តាវតាបិ ច សន្តោសំ អកត្វា អាចរិយេ បយិរុបាសិត្វា វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ.

ភូមដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.

ថលដ្ឋកថា

៩៥. ថលដ្ឋេ ថលេ និក្ខិត្តន្តិ ភូមិតលេ វា បាសាណតលបព្ពតតលាទីសុ វា យត្ថ កត្ថចិ បដិច្ឆន្នេ វា អប្បដិច្ឆន្នេ វា ឋបិតំ ថលដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. តំ សចេ រាសិកតំ ហោតិ, អន្តោកុម្ភិយំ ភាជនគតករណមុដ្ឋិច្ឆេទនវិនិច្ឆយេន វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. សចេ ឯកាពទ្ធំ សិលេសនិយ្យាសាទិ បក្កមធុផាណិតវិនិច្ឆយេន វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. សចេ គរុកំ ហោតិ ភារពទ្ធំ លោហបិណ្ឌិ-គុឡបិណ្ឌិ-តេលមធុឃដាទិ វា, កុម្ភិយំ ឋានាចាវនវិនិច្ឆយេន វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. សង្ខលិកពទ្ធស្ស ច ឋានភេទោ សល្លក្ខេតព្ពោ. បត្ថរិត្វា ឋបិតំ បន បាវារត្ថរណសាដកាទិំ ឧជុកំ គហេត្វា អាកឌ្ឍតិ, បារិមន្តេ ឱរិមន្តេន ផុដ្ឋោកាសំ អតិក្កន្តេ បារាជិកំ. ឯវំ សព្ពទិសាសុ សល្លក្ខេតព្ពំ. វេឋេត្វា ឧទ្ធរតិ, កេសគ្គមត្តំ អាកាសគតំ ករោន្តស្ស បារាជិកំ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ថលដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.

អាកាសដ្ឋកថា

៩៦. អាកាសដ្ឋេ មោរស្ស ឆហិ អាការេហិ ឋានបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ – បុរតោ មុខតុណ្ឌកេន, បច្ឆតោ កលាបគ្គេន, ឧភយបស្សេសុ បក្ខបរិយន្តេហិ, អធោ បាទនខសិខាយ, ឧទ្ធំ សិខគ្គេនាតិ. ភិក្ខុ ‘‘សស្សាមិកំ អាកាសដ្ឋំ មោរំ គហេស្សាមី’’តិ បុរតោ វា តិដ្ឋតិ, ហត្ថំ វា បសារេតិ, មោរោ អាកាសេយេវ បក្ខេ ចារេតិ, វាតំ គាហាបេត្វា គមនំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា តិដ្ឋតិ. តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ. តំ អផន្ទេន្តោ ហត្ថេន អាមសតិ, ទុក្កដមេវ. ឋានា អចាវេន្តោ ផន្ទាបេតិ, ថុល្លច្ចយំ. ហត្ថេន បន គហេត្វា វា អគ្គហេត្វា វា មុខតុណ្ឌកេន ផុដ្ឋោកាសំ កលាបគ្គំ, កលាបគ្គេន វា ផុដ្ឋោកាសំ មុខតុណ្ឌកំ អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. តថា វាមបក្ខបរិយន្តេន ផុដ្ឋោកាសំ ទក្ខិណបក្ខបរិយន្តំ, ទក្ខិណបក្ខបរិយន្តេន វា ផុដ្ឋោកាសំ វាមបក្ខបរិយន្តំ អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. តថា បាទនខសិខាយ ផុដ្ឋោកាសំ សិខគ្គំ, សិខគ្គេន វា ផុដ្ឋោកាសំ បាទនខសិខំ អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ.

អាកាសេន គច្ឆន្តោ មោរោ សីសាទីសុ យស្មិំ អង្គេ និលីយតិ, តំ តស្ស ឋានំ. តស្មា តំ ហត្ថេ និលីនំ ឥតោ ចិតោ ច ករោន្តោបិ ផន្ទាបេតិយេវ, យទិ បន ឥតរេន ហត្ថេន គហេត្វា ឋានា ចាវេតិ, បារាជិកំ. ឥតរំ ហត្ថំ ឧបនេតិ, មោរោ សយមេវ ឧឌ្ឌេត្វា តត្ថ និលីយតិ, អនាបត្តិ. អង្គេ និលីនភាវំ ញត្វា ថេយ្យចិត្តេន ឯកំ បទវារំ គច្ឆតិ, ថុល្លច្ចយំ. ទុតិយេ បារាជិកំ.

ភូមិយំ ឋិតមោរោ ទ្វិន្នំ វា បាទានំ កលាបស្ស ច វសេន តីណិ ឋានានិ លភតិ. តំ ឧក្ខិបន្តស្ស យាវ ឯកម្បិ ឋានំ បថវិំ ផុសតិ, តាវ ថុល្លច្ចយំ. កេសគ្គមត្តម្បិ បថវិយា មោចិតមត្តេ បារាជិកំ. បញ្ជរេ ឋិតំ សហ បញ្ជរេន ឧទ្ធរតិ, បារាជិកំ. យទិ បន បាទំ ន អគ្ឃតិ, សព្ពត្ថ អគ្ឃវសេន កាតព្ពំ. អន្តោវត្ថុម្ហិ ចរន្តំ មោរំ ថេយ្យចិត្តេន បទសា ពហិវត្ថុំ នីហរន្តោ ទ្វារបរិច្ឆេទំ អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. វជេ ឋិតពលីពទ្ទស្ស ហិ វជោ វិយ អន្តោវត្ថុ តស្ស ឋានំ. ហត្ថេន បន គហេត្វា អន្តោវត្ថុស្មិម្បិ អាកាសគតំ ករោន្តស្ស បារាជិកមេវ. អន្តោគាមេ ចរន្តម្បិ គាមបរិក្ខេបំ អតិក្កាមេន្តស្ស បារាជិកំ. សយមេវ និក្ខមិត្វា គាមូបចារេ វា វត្ថូបចារេ វា ចរន្តំ បន ថេយ្យចិត្តោ កដ្ឋេន វា កថលាយ វា ឧត្រាសេត្វា អដវិមុខំ ករោតិ, មោរោ ឧឌ្ឌេត្វា អន្តោគាមេ វា អន្តោវត្ថុម្ហិ វា ឆទនបិដ្ឋេ វា និលីយតិ, រក្ខតិ. សចេ បន អដវិមុខេ ឧឌ្ឌេតិ វា គច្ឆតិ វា ‘‘អដវិំ បវេសេត្វា គហេស្សាមី’’តិ បរិកប្បេ អសតិ បថវិតោ កេសគ្គមត្តម្បិ ឧឌ្ឌិតមត្តេ វា ទុតិយបទវារេ វា បារាជិកំ. កស្មា? យស្មា គាមតោ និក្ខន្តស្ស ឋិតដ្ឋានមេវ ឋានំ ហោតិ. កបិញ្ជរាទីសុបិ អយមេវ វិនិច្ឆយោ.

សាដកំ វាតិ វាតវេគុក្ខិត្តំ បថវិតលេ បត្ថរិត្វា ឋបិតមិវ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ខលិពទ្ធំ សាដកំ អភិមុខាគតំ ហត្ថេន ឯកស្មិំ អន្តេ គណ្ហាតិ, ឥតោ ចិតោ ច ឋានំ អវិកោបេន្តោយេវ គមនុបច្ឆេទេ ទុក្កដំ. ឋានាចាវនំ អករោន្តោ ចាលេតិ, ផន្ទាបនេ ថុល្លច្ចយំ. ឋានា ចាវេតិ, បារាជិកំ. ឋានបរិច្ឆេទោ ចស្ស មោរស្សេវ ឆហិ អាការេហិ វេទិតព្ពោ.

អពទ្ធសាដកោ បន ឯកស្មិំ អន្តេ គហិតមត្តេវ ទុតិយេនន្តេន បតិត្វា ភូមិយំ បតិដ្ឋាតិ, តស្ស ទ្វេ ឋានានិ ហោន្តិ – ហត្ថោ ចេវ ភូមិ ច. តំ យថាគហិតមេវ បឋមំ គហិតោកាសប្បទេសតោ ចាលេតិ, ថុល្លច្ចយំ. បច្ឆា ភូមិតោ ទុតិយហត្ថេន វា បាទេន វា ឧក្ខិបតិ, បារាជិកំ. បឋមំ វា ភូមិតោ ឧទ្ធរតិ, ថុល្លច្ចយំ. បច្ឆា គហិតោកាសប្បទេសតោ ចាវេតិ, បារាជិកំ. គហណំ វា អមុញ្ចន្តោ ឧជុកមេវ ហត្ថំ ឱនាមេត្វា ភូមិគតំ កត្វា តេនេវ ហត្ថេន ឧក្ខិបតិ, បារាជិកំ. វេឋនេបិ អយមេវ វិនិច្ឆយោ.

ហិរញ្ញំ វា សុវណ្ណំ វា ឆិជ្ជមានន្តិ មនុស្សានំ អលង្ករោន្តានំ គីវេយ្យកាទិបិឡន្ធនំ វា សុវណ្ណសលាកំ ឆិន្ទន្តានំ សុវណ្ណការានំ សុវណ្ណខណ្ឌំ វា ឆិជ្ជមានំ បតតិ, តញ្ចេ ភិក្ខុ អាកាសេន អាគច្ឆន្តំ ថេយ្យចិត្តោ ហត្ថេន គណ្ហាតិ, គហណមេវ ឋានំ. គហិតប្បទេសតោ ហត្ថំ អបនេតិ, បារាជិកំ. ចីវរេ បតិតំ ហត្ថេន ឧក្ខិបតិ, បារាជិកំ. អនុទ្ធរិត្វាវ យាតិ, ទុតិយេ បទវារេ បារាជិកំ. បត្តេ បតិតេបិ ឯសេវ នយោ. សីសេ វា មុខេ វា បាទេ វា បតិដ្ឋិតំ ហត្ថេន គណ្ហាតិ, បារាជិកំ. អគ្គហេត្វាវ យាតិ, ទុតិយេ បទវារេ បារាជិកំ. យត្ថ កត្ថចិ បតតិ, តស្ស បតិតោកាសោវ ឋានំ, ន សព្ពំ អង្គបច្ចង្គំ បត្តចីវរំ វាតិ.

អាកាសដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.

វេហាសដ្ឋកថា

៩៧. វេហាសដ្ឋេ មញ្ចបីឋាទីសុ ឋបិតំ ភណ្ឌំ អាមាសំ វា ហោតុ អនាមាសំ វា, ថេយ្យចិត្តេន អាមសន្តស្ស ទុក្កដំ. មញ្ចបីឋេសុ ឋបិតភណ្ឌេសុ បនេត្ថ ថលដ្ឋេ វុត្តនយេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – សចេ ខលិយា ពទ្ធសាដកោ មញ្ចេ វា បីឋេ វា បត្ថដោ មជ្ឈេន មញ្ចតលំ ន ផុសតិ, មញ្ចបាទេវ ផុសតិ, តេសំ វសេន ឋានំ វេទិតព្ពំ. បាទានំ ឧបរិ ផុដ្ឋោកាសមេវ ហិ អតិក្កមិតមត្តេន តត្ថ បារាជិកំ ហោតិ. សហ មញ្ចបីឋេហិ ហរន្តស្ស បន មញ្ចបីឋបាទានំ បតិដ្ឋិតោកាសវសេន ឋានំ វេទិតព្ពំ.

ចីវរវំសេ វាតិ ចីវរឋបនត្ថាយ ពន្ធិត្វា ឋបិតេ វំសេ វា កដ្ឋទណ្ឌកេ វា. តត្ថ សំហរិត្វា បារតោ អន្តំ ឱរតោ ភោគំ កត្វា ឋបិតចីវរស្ស បតិដ្ឋិតោកាសេន ផុដ្ឋោកាសោវ ឋានំ, ន សព្ពោ ចីវរវំសោ. តស្មា ថេយ្យចិត្តេន តំ ភោគេ គហេត្វា អាកឌ្ឍន្តស្ស បារតោ វំសេ បតិដ្ឋិតោកាសំ ឱរតោ ចីវរេន វំសស្ស ផុដ្ឋប្បទេសំ អតិក្កាមេន្តស្ស ឯកទ្វង្គុលមត្តាកឌ្ឍនេនេវ បារាជិកំ. អន្តេ គហេត្វា អាកឌ្ឍន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថេវ បន ចីវរវំសេ វាមតោ វា ទក្ខិណតោ វា សារេន្តស្ស វាមន្តេន ទក្ខិណន្តដ្ឋានំ ទក្ខិណន្តេន វា វាមន្តដ្ឋានំ អតិក្កន្តមត្តេ ទសទ្វាទសង្គុលមត្តសារណេនេវ បារាជិកំ. ឧទ្ធំ ឧក្ខិបន្តស្ស កេសគ្គមត្តុក្ខិបនេន បារាជិកំ. ចីវរវំសំ ផុសន្តំ វា អផុសន្តំ វា រជ្ជុកេន ពន្ធិត្វា ឋបិតចីវរំ មោចេន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ, មុត្តេ បារាជិកំ. មុត្តមត្តមេវ ហិ តំ ‘‘ឋានា ចុត’’ន្តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. វំសេ វេឋេត្វា ឋបិតំ និព្ពេឋេន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ, និព្ពេឋិតមត្តេ បារាជិកំ. វលយំ កត្វា ឋបិតេ វលយំ ឆិន្ទតិ វា មោចេតិ វា ឯកំ វា វំសកោដិំ មោចេត្វា នីហរតិ, ថុល្លច្ចយំ. ឆិន្នមត្តេ មុត្តមត្តេ នីហដមត្តេ ច បារាជិកំ. តថា អកត្វាវ ចីវរវំសេ ឥតោ ចិតោ ច សារេតិ, រក្ខតិ តាវ. វលយស្ស ហិ សព្ពោបិ ចីវរវំសោ ឋានំ. កស្មា? តត្ថ សំសរណធម្មតាយ. យទា បន នំ ហត្ថេន គហេត្វា អាកាសគតំ ករោតិ, បារាជិកំ. បសារេត្វា ឋបិតស្ស បតិដ្ឋិតោកាសេន ផុដ្ឋោកាសោវ ឋានំ. តត្ថ សំហរិត្វា ឋបិតេ វុត្តនយេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. យំ បន ឯកេនន្តេន ភូមិំ ផុសិត្វា ឋិតំ ហោតិ, តស្ស ចីវរវំសេ ច ភូមិយញ្ច បតិដ្ឋិតោកាសវសេន ទ្វេ ឋានានិ. តត្ថ ភូមិយំ ឯកេនន្តេន បតិដ្ឋិតេ អពទ្ធសាដកេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ចីវររជ្ជុយាបិ អយមេវ វិនិច្ឆយោ.

អង្កុសកេ លគ្គេត្វា ឋបិតភណ្ឌំ បន ភេសជ្ជឃដោ វា ភេសជ្ជត្ថវិកា វា សចេ ភិត្តិំ វា ភូមិំ វា អផុសិត្វា ឋបិតំ លគ្គនកំ ឃំសន្តស្ស នីហរតោ អង្កុសកោដិតោ និក្ខន្តមត្តេ បារាជិកំ. លគ្គនកំ ពទ្ធំ ហោតិ, ពុន្ទេន ឧក្ខិបិត្វា អាកាសគតំ ករោន្តស្ស អង្កុសកោដិតោ អនិក្ខន្តេបិ បារាជិកំ. ភិត្តិនិស្សិតំ ហោតិ, បឋមំ អង្កុសកោដិតោ នីហរតិ, ថុល្លច្ចយំ. បច្ឆា ភិត្តិំ មោចេតិ, បារាជិកំ. បឋមំ ភិត្តិំ មោចេត្វា បច្ឆា អង្កុសតោ នីហរន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន ភារិយំ ភណ្ឌំ នីហរិតុំ អសក្កោន្តោ សយំ ភិត្តិនិស្សិតំ កត្វា អង្កុសតោ នីហរតិ, បុន ភិត្តិំ អមោចេត្វាបិ អង្កុសតោ នីហដមត្តេយេវ បារាជិកំ. អត្តនា កតដ្ឋានញ្ហិ ឋានំ ន ហោតិ. ភូមិំ ផុសិត្វា ឋិតស្ស បន ទ្វេ ឯវ ឋានានិ. តត្ថ វុត្តោយេវ វិនិច្ឆយោ. យំ បន សិក្កាយ បក្ខិបិត្វា លគ្គិតំ ហោតិ, តំ សិក្កាតោ នីហរន្តស្សាបិ សហ សិក្កាយ អង្កុសតោ នីហរន្តស្សាបិ បារាជិកំ. ភិត្តិភូមិសន្និស្សិតវសេន ចេត្ថ ឋានភេទោបិ វេទិតព្ពោ.

ភិត្តិខីលោតិ ឧជុកំ កត្វា ភិត្តិយំ អាកោដិតោ វា តត្ថជាតកោ ឯវ វា; នាគទន្តោ បន វង្កោ អាកោដិតោ ឯវ. តេសុ លគ្គេត្វា ឋបិតំ អង្កុសកេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. ទ្វីសុ តីសុ បន បដិបាដិយា ឋិតេសុ អារោបេត្វា ឋបិតំ កុន្តំ វា ភិន្ទិវាលំ វា អគ្គេ វា ពុន្ទេ វា គហេត្វា អាកឌ្ឍតិ, ឯកមេកស្ស ផុដ្ឋោកាសមត្តេ អតិក្កន្តេ បារាជិកំ. ផុដ្ឋោកាសមត្តមេវ ហិ តេសំ ឋានំ ហោតិ, ន សព្ពេ ខីលា វា នាគទន្តា វា. ភិត្តិអភិមុខោ ឋត្វា មជ្ឈេ គហេត្វា អាកឌ្ឍតិ, ឱរិមន្តេន ផុដ្ឋោកាសំ បារិមន្តេន អតិក្កន្តមត្តេ បារាជិកំ. បរតោ បេល្លេន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ. ហត្ថេន គហេត្វា ឧជុកំ ឧក្ខិបន្តោ កេសគ្គមត្តម្បិ អាកាសគតំ ករោតិ, បារាជិកំ. ភិត្តិំ និស្សាយ ឋបិតំ ភិត្តិំ ឃំសន្តោ អាកឌ្ឍតិ, អគ្គេន ផុដ្ឋោកាសំ ពុន្ទំ, ពុន្ទេន វា ផុដ្ឋោកាសំ អគ្គំ អតិក្កាមេន្តស្ស បារាជិកំ. ភិត្តិអភិមុខោ ឋត្វា អាកឌ្ឍន្តោ ឯកេនន្តេន ផុដ្ឋោកាសំ អបរន្តំ អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. ឧជុកំ ឧក្ខិបន្តោ កេសគ្គមត្តំ អាកាសគតំ ករោតិ, បារាជិកំ.

រុក្ខេ វា លគ្គិតន្តិ តាលរុក្ខាទីសុ អារោបេត្វា លគ្គិតេ អង្កុសកាទីសុ វុត្តនយេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថជាតកំ បន តាលបិណ្ឌិំ ចាលេន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ. យស្មិំ ផលេ បារាជិកវត្ថុ បូរតិ, តស្មិំ ពន្ធនា មុត្តមត្តេ បារាជិកំ. បិណ្ឌិំ ឆិន្ទតិ, បារាជិកំ. អគ្គេន បណ្ណន្តរំ អារោបេត្វា ឋបិតា ទ្វេ ឋានានិ លភតិ – ឋបិតដ្ឋានញ្ច វណ្ដដ្ឋានញ្ច; តត្ថ វុត្តនយេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. យោ បន ‘‘ឆិន្នមត្តា បតមានា សទ្ទំ ករេយ្យា’’តិ ភយេន សយំ អគ្គេន បណ្ណន្តរំ អារោបេត្វា ឆិន្ទតិ, ឆិន្នមត្តេ បារាជិកំ. អត្តនា កតដ្ឋានញ្ហិ ឋានំ ន ហោតិ. ឯតេន ឧបាយេន សព្ពរុក្ខានំ បុប្ផផលេសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

បត្តាធារកេបីតិ ឯត្ថ រុក្ខាធារកោ វា ហោតុ វលយាធារកោ វា ទណ្ឌាធារកោ វា យំកិញ្ចិ បត្តដ្ឋបនកំ បច្ឆិកាបិ ហោតុ បត្តាធារកោ ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តត្ថ ឋបិតបត្តស្ស បត្តេន ផុដ្ឋោកាសោ ឯវ ឋានំ. តត្ថ រុក្ខាធារកេ បញ្ចហាការេហិ ឋានបរិច្ឆេទោ ហោតិ. តត្ថ ឋិតំ បត្តំ មុខវដ្ដិយំ គហេត្វា ចតូសុ ទិសាសុ យតោ កុតោចិ កឌ្ឍន្តោ ឯកេនន្តេន ផុដ្ឋោកាសំ អបរន្តំ អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. ឧទ្ធំ កេសគ្គមត្តំ ឧក្ខិបតោ បារាជិកំ. សហាធារកេន ហរន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោតិ.

វេហាសដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.

ឧទកដ្ឋកថា

៩៨. ឧទកដ្ឋេ – ឧទកេ និក្ខិត្តំ ហោតីតិ រាជភយាទិភីតេហិ ឧទកេន អវិនស្សនធម្មេសុ តម្ពលោហភាជនាទីសុ សុប្បដិច្ឆន្នំ កត្វា បោក្ខរណីអាទីសុ អសន្ទនកេ ឧទកេ និក្ខិត្តំ. តស្ស បតិដ្ឋិតោកាសោយេវ ឋានំ, ន សព្ពំ ឧទកំ. គច្ឆតិ វា អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ អគម្ភីរេ ឧទកេ បទសា គច្ឆន្តស្ស បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ. គម្ភីរេ ហត្ថេហិ វា បាទេហិ វា បយោគំ ករោន្តស្ស ហត្ថវារេហិ វា បទវារេហិ វា បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. ឯសេវ នយោ កុម្ភិគហណត្ថំ និមុជ្ជនុម្មុជ្ជនេសុ. សចេ បន អន្តរា កិញ្ចិ ឧទកសប្បំ វា វាឡមច្ឆំ វា ទិស្វា ភីតោ បលាយតិ, អនាបត្តិ. អាមសនាទីសុ ភូមិគតាយ កុម្ភិយា វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ ភូមិំ ខណិត្វា កឌ្ឍតិ, ឥធ កទ្ទមេ ឱសារេតិ. ឯវំ ឆហាការេហិ ឋានបរិច្ឆេទោ ហោតិ.

ឧប្បលាទីសុ យស្មិំ បុប្ផេ វត្ថុំ បូរេតិ, តស្មិំ ឆិន្នមត្តេ បារាជិកំ. ឧប្បលជាតិកានញ្ចេត្ថ យាវ ឯកស្មិម្បិ បស្សេ វាកោ ន ឆិជ្ជតិ, តាវ រក្ខតិ. បទុមជាតិកានំ បន ទណ្ឌេ ឆិន្នេ អព្ភន្តរេ សុត្តំ អច្ឆិន្នម្បិ ន រក្ខតិ. សាមិកេហិ ឆិន្ទិត្វា ឋបិតានិ ឧប្បលាទីនិ ហោន្តិ, យំ វត្ថុំ បូរេតិ, តស្មិំ ឧទ្ធដេ បារាជិកំ. ហត្ថកពទ្ធានិ ហោន្តិ, យស្មិំ ហត្ថកេ វត្ថុ បូរតិ, តស្មិំ ឧទ្ធដេ បារាជិកំ. ភារពទ្ធានិ ហោន្តិ, តំ ភារំ ឆន្នំ អាការានំ យេន កេនចិ អាការេន ឋានា ចាវេន្តស្ស ភូមដ្ឋកុម្ភិយំ វុត្តនយេន បារាជិកំ. ទីឃនាឡានិ ឧប្បលាទីនិ ហោន្តិ, បុប្ផេសុ វា នាឡេសុ វា វេណិំ កត្វា ឧទកបិដ្ឋេ រជ្ជុកេសុ តិណានិ សន្ថរិត្វា ឋបេន្តិ វា ពន្ធន្តិ វា, តេសំ ទីឃតោ បុប្ផគ្គេន ច នាឡន្តេន ច តិរិយំ បរិយន្តេហិ ហេដ្ឋា បតិដ្ឋិតោកាសេន ឧទ្ធំ ឧបរិ ឋិតស្ស បិដ្ឋិយាតិ ឆហាការេហិ ឋានា ចាវនបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

យោបិ ឧទកបិដ្ឋិយំ ឋបិតបុប្ផកលាបំ ឧទកំ ចាលេត្វា វីចិំ ឧដ្ឋាបេត្វា កេសគ្គមត្តម្បិ យថាឋិតដ្ឋានតោ ចាវេតិ, បារាជិកំ. អថ បន បរិកប្បេតិ ‘‘ឯត្ថ គតំ គហេស្សាមី’’តិ, រក្ខតិ តាវ; គតដ្ឋានេ បន ឧទ្ធរតោ បារាជិកំ. ឧទកតោ អច្ចុគ្គតស្ស បុប្ផស្ស សកលមុទកំ ឋានំ, តំ ឧប្បាដេត្វា ឧជុកំ ឧទ្ធរន្តស្ស នាឡន្តេ កេសគ្គមត្តំ ឧទកតោ អតិក្កន្តេ បារាជិកំ. បុប្ផេ គហេត្វា អបនាមេត្វា អាកឌ្ឍន្តោ ឧប្បាដេតិ, ន ឧទកំ ឋានំ, ឧប្បាដិតមត្តេ បារាជិកំ. កលាបពទ្ធានិ បុប្ផានិ ឧទកដ្ឋានេ វា រុក្ខេ វា គច្ឆេ វា ពន្ធិត្វា ឋបេន្តិ, ពន្ធនំ អមោចេត្វា ឥតោ ចិតោ ច ករោន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ, ពន្ធនេ មុត្តមត្តេ បារាជិកំ. បឋមំ ពន្ធនំ មោចេត្វា បច្ឆា ហរតិ, ឯត្ថ ឆហាការេហិ ឋានបរិច្ឆេទោតិ ឥទំ ឧភយំ មហាបច្ចរិយាទីសុ វុត្តំ. បទុមិនិយំ បុប្ផានិ សហ បទុមិនិំយា គណ្ហិតុកាមស្ស បុប្ផនាឡេហិ ច បត្តនាឡេហិ ច ផុដ្ឋឧទកវសេន ឧទ្ធញ្ចេវ តិរិយញ្ច ឋានបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. តំ បនស្ស បទុមិនិំ អនុប្បាដេត្វា បុប្ផានិ វា បត្តានិ វា អត្តនោ អភិមុខំ អាកឌ្ឍន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ. ឧប្បាដិតមត្តេ បារាជិកំ.

បុប្ផបត្តនាឡេ ឋានតោ អចាវេត្វាបិ បឋមំ បទុមិនិំ ឧប្បាដេន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ. បច្ឆា បុប្ផបត្តនាឡេសុ ឋានា ចាវិតេសុ បារាជិកំ. ឧប្បាដិតាយ បទុមិនិយា បុប្ផំ គណ្ហន្តោ បន ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោ. ពហិ ឋបិតេ រាសិកតកលាបពទ្ធភារពទ្ធបុប្ផេបិ ឯសេវ នយោ. ភិសំ វា មុឡាលំ វា យេន វត្ថុ បូរតិ, តំ ឧប្បាដេន្តស្ស បារាជិកំ. កទ្ទមេ ផុដ្ឋោកាសវសេន ចេត្ថ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពំ. តានិ ឧប្បាដេន្តស្ស សុខុមម្បិ មូលំ អច្ឆិន្នំ ហោតិ, រក្ខតិ តាវ. ភិសបព្ពេ ជាតំ បត្តំ វា បុប្ផំ វា ហោតិ, តម្បិ រក្ខតីតិ មហាអដ្ឋកថាយមេវ វុត្តំ. ភិសគណ្ឋិម្ហិ បន កណ្ដកោ ហោតិ យោព្ពនប្បត្តានំ មុខបិឡកា វិយ, អយំ អទីឃត្តា ន រក្ខតិ. សេសំ ឧប្បលាទីសុ វុត្តនយមេវ.

មច្ឆកច្ឆបានំ សស្សាមិកានំ វាបិអាទីសុ សកលមុទកំ ឋានំ. តស្មា យោ បដិជគ្គនដ្ឋានេ សស្សាមិកំ មច្ឆំ ពឡិសេន វា ជាលេន វា កុមនេន វា ហត្ថេន វា គណ្ហាតិ, តស្ស យេន មច្ឆេន វត្ថុ បូរតិ, តស្មិំ កេសគ្គមត្តម្បិ ឧទកតោ ឧទ្ធដមត្តេ បារាជិកំ. កោចិ មច្ឆោ គយ្ហមានោ ឥតោ ចិតោ ច ធាវតិ, អាកាសំ វា ឧប្បតតិ, តីរេ វា បតតិ, អាកាសេ វា ឋិតំ តីរេ វា បតិតំ គណ្ហតោបិ បារាជិកមេវ. កច្ឆបម្បិ ពហិ គោចរត្ថំ គតំ គណ្ហតោ ឯសេវ នយោ. ឧទកដ្ឋំ បន ឧទកា មោចយតោ បារាជិកំ.

តេសុ តេសុ បន ជនបទេសុ សព្ពសាធារណស្ស មហាតឡាកស្ស និទ្ធមនតុម្ពំ និស្សាយ សព្ពសាធារណមេវ កុន្នទីសទិសំ ឧទកវាហកំ ខណន្តិ. តតោ ខុទ្ទកមាតិកាយោ នីហរិត្វា មាតិកាកោដិយំ អត្តនោ អត្តនោ វឡញ្ជនត្ថាយ អាវាដេ ខណន្តិ. តេសំ បន យទា ឧទកេន អត្ថោ ហោតិ, តទា អាវាដេ ខុទ្ទកមាតិកាយោ ឧទកវាហកញ្ច សោធេត្វា និទ្ធមនតុម្ពំ ឧគ្ឃាដេន្តិ. តតោ ឧទកេន សទ្ធិំ មច្ឆា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន អាវាដេ បត្វា វសន្តិ. តត្ថ តឡាកេ ច ឧទកវាហកេសុ ច មច្ឆេ គណ្ហន្តេ ន វារេន្តិ. ខុទ្ទកាសុ បន អត្តនោ អត្តនោ មាតិកាសុ ឧទកអាវាដេសុ ច បវិដ្ឋមច្ឆេ គណ្ហិតុំ ន ទេន្តិ, វារេន្តិ; តត្ថ យោ តឡាកេ វា និទ្ធមនតុម្ពេ វា ឧទកវាហកេ វា មច្ឆេ គណ្ហាតិ, អវហារេន សោ ន ការេតព្ពោ. ខុទ្ទកមាតិកាសុ បន អាវាដេសុ វា បវិដ្ឋំ គណ្ហន្តោ គហិតស្ស អគ្ឃវសេន ការេតព្ពោ. សចេ តតោ គយ្ហមានោ មច្ឆោ អាកាសេ វា ឧប្បតតិ, តីរេ វា បតតិ, តំ អាកាសដ្ឋំ វា តីរដ្ឋំ វា ឧទកវិនិមុត្តំ គណ្ហតោ អវហារោ នត្ថិ. កស្មា? យស្មា អត្តនោ បរិគ្គហដ្ឋានេ ឋិតស្សេវ តេ សាមិកា. ឯវរូបា ហិ តត្ថ កតិកា. កច្ឆបេបិ ឯសេវ នយោ.

សចេ បន មច្ឆោ គយ្ហមានោ អាវាដតោ ខុទ្ទកមាតិកំ អារុហតិ, តត្ថ នំ គណ្ហតោបិ អវហារោយេវ. ខុទ្ទកមាតិកាតោ បន ឧទកវាហកំ, តតោ ច តឡាកំ អារូឡ្ហំ គណ្ហតោ អវហារោ នត្ថិ. យោ អាវាដតោ ភត្តសិត្ថេហិ បលោភេត្វា មាតិកំ អារោបេត្វា គណ្ហាតិ, អវហារោវ. តតោ បន បលោភេត្វា ឧទកវាហកំ អារោបេត្វា គណ្ហន្តស្ស អវហារោ នត្ថិ. កេចិ បន កុតោចិទេវ សព្ពសាធារណដ្ឋានតោ មច្ឆេ អានេត្វា បច្ឆិមវត្ថុភាគេ ឧទកាវាដេ ខិបិត្វា បោសេត្វា ទិវសេ ទិវសេ ទ្វេ តីណិ ឧត្តរិភង្គត្ថាយ មារេន្តិ. ឯវរូបំ មច្ឆំ ឧទកេ វា អាកាសេ វា តីរេ វា យត្ថ កត្ថចិ ឋិតំ គណ្ហតោ អវហារោ ឯវ. កច្ឆបេបិ ឯសេវ នយោ.