សិក្ខាបច្ចក្ខានវិភង្គវណ្ណនា

សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ សិក្ខញ្ច អប្បដិក្ខិបិត្វា ទុព្ពលភាវញ្ច អប្បកាសេត្វា. យស្មា ច ទុព្ពល្យេ អាវិកតេបិ សិក្ខា អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ, សិក្ខាយ បន បច្ចក្ខាតាយ ទុព្ពល្យំ អាវិកតមេវ ហោតិ. តស្មា ‘‘ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ ឥមិនា បទេន ន កោចិ វិសេសត្ថោ លព្ភតិ. យថា បន ‘‘ទិរត្តតិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេយ្យា’’តិ វុត្តេ ទិរត្តវចនេន ន កោចិ វិសេសត្ថោ លព្ភតិ, កេវលំ លោកវោហារវសេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ មុខារូឡ្ហតាយ ឯតំ វុត្តំ. ឯវមិទម្បិ វោហារវសេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ មុខារូឡ្ហតាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

យស្មា វា ភគវា សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ ធម្មំ ទេសេតិ, តស្មា ‘‘សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយា’’តិ ឥមិនា អត្ថំ សម្បាទេត្វា ‘‘ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ ឥមិនា ព្យញ្ជនំ សម្បាទេតិ. បរិវារកបទវិរហិតញ្ហិ ឯកមេវ អត្ថបទំ វុច្ចមានំ បរិវារវិរហិតោ រាជា វិយ, វត្ថាលង្ការវិរហិតោ វិយ ច បុរិសោ ន សោភតិ; បរិវារកេន បន អត្ថានុលោមេន សហាយបទេន សទ្ធិំ តំ សោភតីតិ.

យស្មា វា សិក្ខាបច្ចក្ខានស្ស ឯកច្ចំ ទុព្ពល្យាវិកម្មំ អត្ថោ ហោតិ, តស្មា តំ សន្ធាយ ‘‘សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយា’’តិបទស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ អាហ.

តត្ថ សិយា យស្មា ន សព្ពំ ទុព្ពល្យាវិកម្មំ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ, តស្មា ‘‘ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ បឋមំ វត្វា តស្ស អត្ថនិយមនត្ថំ ‘‘សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយា’’តិ វត្តព្ពន្តិ, តញ្ច ន; កស្មា? អត្ថានុក្កមាភាវតោ. ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ ហិ វុត្តត្តា យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អប្បច្ចក្ខាយាតិ វុច្ចមានោ អនុក្កមេនេវ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ, ន អញ្ញថា. តស្មា ឥទមេវ បឋមំ វុត្តន្តិ.

អបិច អនុបដិបាដិយាបិ ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កថំ? ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ ឯត្ថ យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ តំ អប្បច្ចក្ខាយ យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ តត្ថ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ.

ឥទានិ សិក្ខាបច្ចក្ខានទុព្ពល្យាវិកម្មានំ វិសេសាវិសេសំ សិក្ខាបច្ចក្ខានលក្ខណញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថិ ភិក្ខវេតិអាទីនិ ទ្វេ មាតិកាបទានិ; តានិ វិភជន្តោ ‘‘កថញ្ច ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា – កថន្តិ កេន អាការេន. ទុព្ពល្យាវិកម្មញ្ចាតិ ទុព្ពល្យស្ស អាវិកម្មញ្ច. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ឧក្កណ្ឋិតោតិ អនភិរតិយា ឥមស្មិំ សាសនេ កិច្ឆជីវិកប្បត្តោ. អថ វា អជ្ជ យាមិ, ស្វេ យាមិ, ឥតោ យាមិ, ឯត្ថ យាមីតិ ឧទ្ធំ កណ្ឋំ កត្វា វិហរមានោ, វិក្ខិត្តោ អនេកគ្គោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនភិរតោតិ សាសនេ អភិរតិវិរហិតោ.

សាមញ្ញា ចវិតុកាមោតិ សមណភាវតោ អបគន្តុកាមោ. ភិក្ខុភាវន្តិ ភិក្ខុភាវេន. ករណត្ថេ ឧបយោគវចនំ. ‘‘កណ្ឋេ អាសត្តេន អដ្ដីយេយ្យា’’តិអាទីសុ (បារា. ១៦២) បន យថាលក្ខណំ ករណវចនេនេវ វុត្តំ. អដ្ដីយមានោតិ អដ្ដំ បីឡិតំ ទុក្ខិតំ វិយ អត្តានំ អាចរមានោ; តេន វា ភិក្ខុភាវេន អដ្ដោ ករិយមានោ បីឡិយមានោតិ អត្ថោ. ហរាយមានោតិ លជ្ជមានោ. ជិគុច្ឆមានោតិ អសុចិំ វិយ តំ ជិគុច្ឆន្តោ. គិហិភាវំ បត្ថយមានោតិអាទីនិ ឧត្តានត្ថានិយេវ. យំនូនាហំ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យន្តិ ឯត្ថ យំនូនាតិ បរិវិតក្កទស្សនេ និបាតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘សចាហំ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យំ, សាធុ វត មេ សិយា’’តិ. វទតិ វិញ្ញាបេតីតិ ឥមមត្ថំ ឯតេហិ វា អញ្ញេហិ វា ព្យញ្ជនេហិ វចីភេទំ កត្វា វទតិ ចេវ, យស្ស ច វទតិ, តំ វិញ្ញាបេតិ ជានាបេតិ. ឯវម្បីតិ ឧបរិមត្ថសម្បិណ្ឌនត្តោ បិការោ. ឯវម្បិ ទុព្ពល្យាវិកម្មញ្ចេវ ហោតិ សិក្ខា ច អប្បច្ចក្ខាតា, អញ្ញថាបិ.

ឥទានិ តំ អញ្ញថាបិ ទុព្ពល្យាវិកម្មំ សិក្ខាយ ច អប្បច្ចក្ខានំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា បនា’’តិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ អត្ថតោ ឧត្តានមេវ. បទតោ បនេត្ថ អាទិតោ បដ្ឋាយ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យំ, ធម្មំ, សង្ឃំ, សិក្ខំ, វិនយំ, បាតិមោក្ខំ, ឧទ្ទេសំ, ឧបជ្ឈាយំ, អាចរិយំ, សទ្ធិវិហារិកំ, អន្តេវាសិកំ, សមានុបជ្ឈាយកំ, សមានាចរិយកំ, សព្រហ្មចារិំ បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ ឥមានិ ចុទ្ទស បទានិ បច្ចក្ខានាការេន វុត្តានិ.

គិហី អស្សន្តិអាទីនិ ‘‘គិហី, ឧបាសកោ, អារាមិកោ, សាមណេរោ, តិត្ថិយោ, តិត្ថិយសាវកោ, អស្សមណោ, អសក្យបុត្តិយោ អស្ស’’ន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ បទានិ ‘‘អស្ស’’ន្តិ ឥមិនា ភាវវិកប្បាការេន វុត្តានិ. ឯវំ ‘‘យំនូនាហ’’ន្តិ ឥមិនា បដិសំយុត្តានិ ទ្វាវីសតិ បទានិ.

៤៦. យថា ច ឯតានិ, ឯវំ ‘‘យទិ បនាហំ, អបាហំ, ហន្ទាហំ, ហោតិ មេ’’តិ ឥមេសុ ឯកមេកេន បដិសំយុត្តានិ ទ្វាវីសតីតិ សព្ពានេវ សតញ្ច ទស ច បទានិ ហោន្តិ.

៤៧. តតោ បរំ សរិតព្ពវត្ថុទស្សននយេន បវត្តានិ ‘‘មាតរំ សរាមី’’តិអាទីនិ សត្តរស បទានិ. តត្ថ ខេត្តន្តិ សាលិខេត្តាទិំ. វត្ថុន្តិ តិណបណ្ណសាកផលាផលសមុដ្ឋានដ្ឋានំ. សិប្បន្តិ កុម្ភការបេសការសិប្បាទិកំ.

៤៨. តតោ បរំ សកិញ្ចនសបលិពោធភាវទស្សនវសេន បវត្តានិ ‘‘មាតា មេ អត្ថិ, សា មយា បោសេតព្ពា’’តិអាទីនិ នវ បទានិ.

៤៩. តតោ បរំ សនិស្សយសប្បតិដ្ឋភាវទស្សនវសេន បវត្តានិ ‘‘មាតា មេ អត្ថិ, សា មំ បោសេស្សតី’’តិអាទីនិ សោឡស បទានិ.

៥០. តតោ បរំ ឯកភត្តឯកសេយ្យព្រហ្មចរិយានំ ទុក្ករភាវទស្សនវសេន បវត្តានិ ‘‘ទុក្ករ’’ន្តិអាទីនិ អដ្ឋ បទានិ.

តត្ថ ទុក្ករន្តិ ឯកភត្តាទីនំ ករណេ ទុក្ករតំ ទស្សេតិ. ន សុករន្តិ សុករភាវំ បដិក្ខិបតិ. ឯវំ ទុច្ចរំ ន សុចរន្តិ ឯត្ថ. ន ឧស្សហាមីតិ តត្ថ ឧស្សាហាភាវំ អសក្កុណេយ្យតំ ទស្សេតិ. ន វិសហាមីតិ អសយ្ហតំ ទស្សេតិ. ន រមាមីតិ រតិយា អភាវំ ទស្សេតិ. នាភិរមាមីតិ អភិរតិយា អភាវំ ទស្សេតិ. ឯវំ ឥមានិ ច បញ្ញាស, បុរិមានិ ច ទសុត្តរសតន្តិ សដ្ឋិសតំ បទានិ ទុព្ពល្យាវិកម្មវារេ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

៥១. សិក្ខាបច្ចក្ខានវារេបិ ‘‘កថញ្ច ភិក្ខវេ’’តិ អាទិ សព្ពំ អត្ថតោ ឧត្តានមេវ. បទតោ បនេត្ថាបិ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមិ, ធម្មំ, សង្ឃំ, សិក្ខំ, វិនយំ, បាតិមោក្ខំ, ឧទ្ទេសំ, ឧបជ្ឈាយំ, អាចរិយំ, សទ្ធិវិហារិកំ, អន្តេវាសិកំ, សមានុបជ្ឈាយកំ, សមានាចរិយកំ, សព្រហ្មចារិំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឥមានិ ចុទ្ទស បទានិ សិក្ខាបច្ចក្ខានវចនសម្ពន្ធេន បវត្តានិ. សព្ពបទេសុ ច ‘‘វទតិ វិញ្ញាបេតី’’តិ វចនស្ស អយមត្ថោ – វចីភេទំ កត្វា វទតិ, យស្ស ច វទតិ តំ តេនេវ វចីភេទេន ‘‘អយំ សាសនំ ជហិតុកាមោ សាសនតោ មុច្ចិតុកាមោ ភិក្ខុភាវំ ចជិតុកាមោ ឥមំ វាក្យភេទំ ករោតី’’តិ វិញ្ញាបេតិ សាវេតិ ជានាបេតិ.

សចេ បនាយំ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិ វត្តុកាមោ បទបច្ចាភដ្ឋំ កត្វា ‘‘បច្ចក្ខាមិ ពុទ្ធ’’ន្តិ វា វទេយ្យ. មិលក្ខភាសាសុ វា អញ្ញតរភាសាយ តមត្ថំ វទេយ្យ. ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិ វត្តុកាមោ ឧប្បដិបាដិយា ‘‘ធម្មំ បច្ចក្ខាមី’’តិ វា ‘‘សព្រហ្មចារិំ បច្ចក្ខាមី’’តិ វា វទេយ្យ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មវិភង្គេ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជាមី’’តិ វត្តុកាមោ ‘‘ទុតិយំ ឈាន’’ន្តិ វទតិ, សចេ យស្ស វទតិ សោ ‘‘អយំ ភិក្ខុភាវំ ចជិតុកាមោ ឯតមត្ថំ វទតី’’តិ ឯត្តកមត្តម្បិ ជានាតិ, វិរទ្ធំ នាម នត្ថិ; ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណំ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. សក្កត្តា វា ព្រហ្មត្តា វា ចុតសត្តោ វិយ ចុតោវ ហោតិ សាសនា.

សចេ បន ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខិ’’ន្តិ វា, ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខិស្សាមី’’តិ វា, ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ វាតិ អតីតានាគតបរិកប្បវចនេហិ វទតិ, ទូតំ វា បហិណាតិ, សាសនំ វា បេសេតិ, អក្ខរំ វា ឆិន្ទតិ, ហត្ថមុទ្ទាយ វា តមត្ថំ អារោចេតិ, អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា. ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនំ បន ហត្ថមុទ្ទាយបិ សីសំ ឯតិ. សិក្ខាបច្ចក្ខានំ មនុស្សជាតិកសត្តស្ស សន្តិកេ ចិត្តសម្បយុត្តំ វចីភេទំ ករោន្តស្សេវ សីសំ ឯតិ. វចីភេទំ កត្វា វិញ្ញាបេន្តោបិ ច យទិ ‘‘អយមេវ ជានាតូ’’តិ ឯកំ និយមេត្វា អារោចេតិ, តញ្ច សោយេវ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា. អថ សោ ន ជានាតិ, អញ្ញោ សមីបេ ឋិតោ ជានាតិ, អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា. អថ ទ្វិន្នំ ឋិតដ្ឋានេ ទ្វិន្នម្បិ និយមេត្វា ‘‘ឯតេសំ អារោចេមី’’តិ វទតិ, តេសុ ឯកស្មិំ ជានន្តេបិ ទ្វីសុ ជានន្តេសុបិ បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. ឯវំ សម្ពហុលេសុបិ វេទិតព្ពំ.

សចេ បន អនភិរតិយា បីឡិតោ សភាគេ ភិក្ខូ បរិសង្កមានោ ‘‘យោ កោចិ ជានាតូ’’តិ ឧច្ចសទ្ទំ ករោន្តោ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិ វទតិ, តញ្ច អវិទូរេ ឋិតោ នវកម្មិកោ វា អញ្ញោ វា សមយញ្ញូ បុរិសោ សុត្វា ‘‘ឧក្កណ្ឋិតោ អយំ សមណោ គិហិភាវំ បត្ថេតិ, សាសនតោ ចុតោ’’តិ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. តង្ខណញ្ញេវ បន អបុព្ពំ អចរិមំ ទុជ្ជានំ, សចេ អាវជ្ជនសមយេ ជានាតិ; យថា បកតិយា លោកេ មនុស្សា វចនំ សុត្វា ជានន្តិ, បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា. អថ អបរភាគេ ‘‘កិំ ឥមិនា វុត្ត’’ន្តិ កង្ខន្តោ ចិរេន ជានាតិ, អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា. ឥទញ្ហិ សិក្ខាបច្ចក្ខានញ្ច ឧបរិ អភូតារោចនទុដ្ឋុល្លវាចា-អត្តកាមទុដ្ឋទោសភូតា-រោចនសិក្ខាបទានិ ច ឯកបរិច្ឆេទានិ. អាវជ្ជនសមយេ ញាតេ ឯវ សីសំ ឯន្តិ, ‘‘កិំ អយំ ភណតី’’តិ កង្ខតា ចិរេន ញាតេ សីសំ ន ឯន្តិ. យថា ចាយំ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិ បទេ វិនិច្ឆយេ វុត្តោ; ឯវំ សព្ពបទេសុ វេទិតព្ពោ.

យស្មា ច យទា សិក្ខា បច្ចក្ខាតា ហោតិ, តទា ‘‘យំនូនាហំ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិអាទីនិ អវទតាបិ ទុព្ពល្យំ អាវិកតមេវ ហោតិ; តស្មា សព្ពេសំ បទានំ អវសានេ វុត្តំ – ‘‘ឯវម្បិ, ភិក្ខវេ, ទុព្ពល្យាវិកម្មញ្ចេវ ហោតិ សិក្ខា ច បច្ចក្ខាតា’’តិ.

តតោ បរំ គិហីតិ មំ ធារេហីតិ ឯត្ថ សចេបិ ‘‘គិហី ភវិស្សាមី’’តិ វា ‘‘គិហី ហោមី’’តិ វា ‘‘គិហី ជាតោម្ហី’’តិ វា ‘‘គិហិម្ហី’’តិ វា វទតិ, អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា. សចេ បន ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ គិហីតិ មំ ធារេហី’’តិ វា ‘‘ជានាហី’’តិ វា ‘‘សញ្ជានាហី’’តិ វា ‘‘មនសិ ករោហី’’តិ វា វទតិ, អរិយកេន វា វទតិ មិលក្ខកេន វា; ឯវមេតស្មិំ អត្ថេ វុត្តេ យស្ស វទតិ, សចេ សោ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា. ឯស នយោ សេសេសុបិ ‘‘ឧបាសកោ’’តិអាទីសុ សត្តសុ បទេសុ. ឯវំ ឥមានិ ច អដ្ឋ, បុរិមានិ ច ចុទ្ទសាតិ ទ្វាវីសតិ បទានិ ហោន្តិ.

៥២. ឥតោ បរំ បុរិមានេវ ចុទ្ទស បទានិ ‘‘អលំ មេ, កិន្នុ មេ, ន មមត្ថោ, សុមុត្តាហ’’ន្តិ ឥមេហិ ចតូហិ យោជេត្វា វុត្តានិ ឆប្បញ្ញាស ហោន្តិ. តត្ថ អលន្តិ ហោតុ, បរិយត្តន្តិ អត្ថោ. កិំនុ មេតិ កិំ មយ្ហំ កិច្ចំ, កិំ ករណីយំ, កិំ សាធេតព្ពន្តិ អត្ថោ. ន មមត្ថោតិ នត្ថិ មម អត្ថោ. សុមុត្តាហន្តិ សុមុត្តោ អហំ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ. ឯវំ ឥមានិ ច ឆប្បញ្ញាស បុរិមានិ ច ទ្វាវីសតីតិ អដ្ឋសត្តតិ បទានិ សរូបេនេវ វុត្តានិ.

៥៣. យស្មា បន តេសំ វេវចនេហិបិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, តស្មា ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យានិ វា បនញ្ញានិបីតិ បាឡិយំ ‘‘ពុទ្ធ’’ន្តិអាទីនិ អាគតបទានិ ឋបេត្វា យានិ អញ្ញានិ អត្ថិ. ពុទ្ធវេវចនានិ វាតិ ពុទ្ធស្ស វា បរិយាយនាមានិ…បេ… អសក្យបុត្តិយស្ស វា. តត្ថ វណ្ណបដ្ឋានេ អាគតំ នាមសហស្សំ ឧបាលិគាថាសុ (ម. និ. ២.៧៦) នាមសតំ អញ្ញានិ ច គុណតោ លព្ភមានានិ នាមានិ ‘‘ពុទ្ធវេវចនានី’’តិ វេទិតព្ពានិ. សព្ពានិបិ ធម្មស្ស នាមានិ ធម្មវេវចនានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

អយំ បនេត្ថ យោជនា – ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវវចនេន បច្ចក្ខានំ យថារុតមេវ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមិ, អនន្តពុទ្ធិំ, អនោមពុទ្ធិំ, ពោធិបញ្ញាណំ, ធីរំ, វិគតមោហំ, បភិន្នខីលំ, វិជិតវិជយំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវមាទិពុទ្ធវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ.

ធម្មំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ, យថារុតមេវ. ‘‘ស្វាក្ខាតំ ធម្មំ បច្ចក្ខាមិ, សន្ទិដ្ឋិកំ, អកាលិកំ, ឯហិបស្សិកំ, ឱបនេយ្យិកំ, បច្ចត្តំ វេទិតព្ពំ វិញ្ញូហិ ធម្មំ បច្ចក្ខាមិ. អសង្ខតំ ធម្មំ បច្ចក្ខាមិ; វិរាគំ, និរោធំ, អមតំ ធម្មំ បច្ចក្ខាមិ, ទីឃនិកាយំ បច្ចក្ខាមិ, ព្រហ្មជាលំ មជ្ឈិមនិកាយំ, មូលបរិយាយំ, សំយុត្តនិកាយំ, ឱឃតរណំ, អង្គុត្តរនិកាយំ, ចិត្តបរិយាទានំ, ខុទ្ទកនិកាយំ, ជាតកំ, អភិធម្មំ, កុសលំ ធម្មំ, អកុសលំ ធម្មំ, អព្យាកតំ ធម្មំ, សតិបដ្ឋានំ, សម្មប្បធានំ, ឥទ្ធិបាទំ, ឥន្ទ្រិយំ, ពលំ, ពោជ្ឈង្គំ, មគ្គំ, ផលំ, និព្ពានំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សេសុ ឯកធម្មក្ខន្ធស្សបិ នាមំ ធម្មវេវចនមេវ. ឯវំ ធម្មវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

សង្ឃំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘សុប្បដិបន្នំ សង្ឃំ បច្ចក្ខាមិ, ឧជុប្បដិបន្នំ, ញាយប្បដិបន្នំ, សាមីចិប្បដិបន្នំ សង្ឃំ, ចតុបុរិសយុគំ សង្ឃំ, អដ្ឋបុរិសបុគ្គលំ សង្ឃំ, អាហុនេយ្យំ សង្ឃំ, បាហុនេយ្យំ, ទក្ខិណេយ្យំ, អញ្ជលិករណីយំ, អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ សង្ឃំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ សង្ឃវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

សិក្ខំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘ភិក្ខុសិក្ខំ បច្ចក្ខាមិ, ភិក្ខុនីសិក្ខំ, អធិសីលសិក្ខំ, អធិចិត្តសិក្ខំ, អធិបញ្ញាសិក្ខំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ សិក្ខាវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

វិនយំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘ភិក្ខុវិនយំ បច្ចក្ខាមិ, ភិក្ខុនីវិនយំ, បឋមំ បារាជិកំ, ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថំ បារាជិកំ, សង្ឃាទិសេសំ, ថុល្លច្ចយំ, បាចិត្តិយំ, បាដិទេសនីយំ, ទុក្កដំ, ទុព្ភាសិតំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវមាទិវិនយវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

បាតិមោក្ខំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘ភិក្ខុបាតិមោក្ខំ ភិក្ខុនីបាតិមោក្ខំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ បាតិមោក្ខវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

ឧទ្ទេសំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘ភិក្ខុបាតិមោក្ខុទ្ទេសំ, ភិក្ខុនីបាតិមោក្ខុទ្ទេសំ, បឋមំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ, ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថំ បញ្ចមំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ, សម្មាសម្ពុទ្ធុទ្ទេសំ, អនន្តពុទ្ធិឧទ្ទេសំ, អនោមពុទ្ធិឧទ្ទេសំ, ពោធិបញ្ញាណុទ្ទេសំ, ធីរុទ្ទេសំ, វិគតមោហុទ្ទេសំ, បភិន្នខីលុទ្ទេសំ, វិជិតវិជយុទ្ទេសំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវមាទិឧទ្ទេសវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

ឧបជ្ឈាយំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘យោ មំ បព្ពាជេសិ, យោ មំ ឧបសម្បាទេសិ, យស្ស មូលេនាហំ បព្ពជិតោ, យស្ស មូលេនាហំ ឧបសម្បន្នោ, យស្សមូលិកា មយ្ហំ បព្ពជ្ជា, យស្សមូលិកា មយ្ហំ ឧបសម្បទា តាហំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ ឧបជ្ឈាយវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

អាចរិយំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘យោ មំ បព្ពាជេសិ, យោ មំ អនុស្សាវេសិ, យាហំ និស្សាយ វសាមិ, យាហំ ឧទ្ទិសាបេមិ, យាហំ បរិបុច្ឆាមិ, យោ មំ ឧទ្ទិសតិ, យោ មំ បរិបុច្ឆាបេតិ តាហំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ អាចរិយវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

សទ្ធិវិហារិកំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘យាហំ បព្ពាជេសិំ, យាហំ ឧបសម្បាទេសិំ, មយ្ហំ មូលេន យោ បព្ពជិតោ, មយ្ហំ មូលេន យោ ឧបសម្បន្នោ, មយ្ហំមូលិកា យស្ស បព្ពជ្ជា, មយ្ហំ មូលិកា យស្ស ឧបសម្បទា តាហំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ សទ្ធិវិហារិកវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

អន្តេវាសិកំបច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘យាហំ បព្ពាជេសិំ, យាហំ អនុស្សាវេសិំ, យោ មំ និស្សាយ វសតិ, យោ មំ ឧទ្ទិសាបេតិ, យោ មំ បរិបុច្ឆតិ, យស្សាហំ ឧទ្ទិសាមិ, យាហំ បរិបុច្ឆាបេមិ តំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ អន្តេវាសិកវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

សមានុបជ្ឈាយកំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយោ យំ បព្ពាជេសិ, យំ ឧបសម្បាទេសិ, យោ តស្ស មូលេន បព្ពជិតោ, យោ តស្ស មូលេន ឧបសម្បន្នោ, យស្ស តម្មូលិកា បព្ពជ្ជា, យស្ស តម្មូលិកា ឧបសម្បទា តំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ សមានុបជ្ឈាយកវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

សមានាចរិយកំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘មយ្ហំ អាចរិយោ យំ បព្ពាជេសិ, យំ អនុស្សាវេសិ, យោ តំ និស្សាយ វសតិ, យោ តំ ឧទ្ទិសាបេតិ បរិបុច្ឆតិ, យស្ស មេ អាចរិយោ ឧទ្ទិសតិ, យំ បរិបុច្ឆាបេតិ តំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ សមានាចរិយកវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

សព្រហ្មចារិំ បច្ចក្ខាមីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘យេនាហំ សទ្ធិំ អធិសីលំ សិក្ខាមិ, អធិចិត្តំ អធិបញ្ញំ សិក្ខាមិ តំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ សព្រហ្មចារិវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

គិហីតិ មំ ធារេហីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘អាគារិកោតិ មំ ធារេហិ, កស្សកោ, វាណិជោ, គោរក្ខោ, ឱកល្លកោ, មោឡិពទ្ធោ, កាមគុណិកោតិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ គិហិវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

ឧបាសកោតិ មំ ធារេហីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘ទ្វេវាចិកោ ឧបាសកោតិ មំ ធារេហិ, តេវាចិកោ ឧបាសកោ, ពុទ្ធំ សរណគមនិកោ, ធម្មំ សង្ឃំ សរណគមនិកោ, បញ្ចសិក្ខាបទិកោ ទសសិក្ខាបទិកោ ឧបាសកោតិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ ឧបាសកវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

អារាមិកោតិ មំ ធារេហីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘កប្បិយការកោតិ មំ ធារេហិ, វេយ្យាវច្ចករោ, អប្បហរិតការកោ, យាគុភាជកោ, ផលភាជកោ, ខជ្ជកភាជកោតិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ អារាមិកវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

សាមណេរោតិ មំ ធារេហីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘កុមារកោតិ មំ ធារេហិ, ចេល្លកោ, ចេដកោ, មោឡិគល្លោ, សមណុទ្ទេសោ’តិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ សាមណេរវេចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

តិត្ថិយោតិ មំ ធារេហីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘និគណ្ឋោតិ មំ ធារេហិ, អាជីវកោ, តាបសោ, បរិព្ពាជកោ, បណ្ឌរង្គោតិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ តិត្ថិយវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

តិត្ថិយសាវកោតិ មំ ធារេហីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘និគណ្ឋសាវកោតិ មំ ធារេហិ’’ អាជីវក តាបស បរិព្ពាជក បណ្ឌរង្គសាវកោតិ មំ ធារេហីតិ ឯវំ តិត្ថិយសាវកវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

អស្សមណោតិ មំ ធារេហីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘ទុស្សីលោតិ មំ ធារេហិ, បាបធម្មោ, អសុចិសង្កស្សរសមាចារោ, បដិច្ឆន្នកម្មន្តោ, អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ, អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ, អន្តោបូតិ, អវស្សុតោ, កសម្ពុជាតោ, កោណ្ឋោ’តិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ អស្សមណវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

អសក្យបុត្តិយោតិ មំ ធារេហីតិ ន វេវចនេន បច្ចក្ខានំ. ‘‘ន សម្មាសម្ពុទ្ធបុត្តោតិ មំ ធារេហិ, ន អនន្តពុទ្ធិបុត្តោ, ន អនោមពុទ្ធិបុត្តោ, ន ពោធិបញ្ញាណបុត្តោ, ន ធីរបុត្តោ, ន វិគតមោហបុត្តោ, ន បភិន្នខីលបុត្តោ, ន វិជិតវិជយបុត្តោតិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវមាទិអសក្យបុត្តិយវេវចនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ.

តេហិ អាការេហិ តេហិ លិង្គេហិ តេហិ និមិត្តេហីតិ តេហិ ‘‘ពុទ្ធវេវចនានិ វា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តេហិ ពុទ្ធាទីនំ វេវចនេហិ. វេវចនានិ ហិ សិក្ខាបច្ចក្ខានស្ស ការណត្តា អាការានិ, ពុទ្ធាទីនំ សណ្ឋានទីបនត្តា សិក្ខាបច្ចក្ខានសណ្ឋានត្តា ឯវ វា លិង្គានិ, សិក្ខាបច្ចក្ខានស្ស សញ្ជាននហេតុតោ មនុស្សានំ តិលកាទីនិ វិយ និមិត្តានីតិ វុច្ចន្តិ. ឯវំ ខោ ភិក្ខវេតិ ឥតោ បរំ អញ្ញស្ស សិក្ខាបច្ចក្ខានការណស្ស អភាវតោ និយមេន្តោ អាហ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ, ឯវមេវ ទុព្ពល្យាវិកម្មញ្ចេវ ហោតិ សិក្ខាបច្ចក្ខានញ្ច, ន ឥតោ បរំ ការណមត្ថីតិ.

៥៤. ឯវំ សិក្ខាបច្ចក្ខានលក្ខណំ ទស្សេត្វា អប្បច្ចក្ខានេ អសម្មោហត្ថំ តស្សេវ ច សិក្ខាបច្ចក្ខានលក្ខណស្ស បុគ្គលាទិវសេន វិបត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អប្បច្ចក្ខាតា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យេហិ អាការេហីតិអាទិ វុត្តនយមេវ. ឧម្មត្តកោតិ យក្ខុម្មត្តកោ វា បិត្តុម្មត្តកោ វា យោ កោចិ វិបរីតសញ្ញោ, សោ សចេ បច្ចក្ខាតិ, អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា. ឧម្មត្តកស្សាតិ តាទិសស្សេវ ឧម្មត្តកស្ស; តាទិសស្ស ហិ សន្តិកេ សចេ បកតត្តោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ, ឧម្មត្តកោ ន ជានាតិ, អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. ខិត្តចិត្តោតិ យក្ខុម្មត្តកោ វុច្ចតិ. បុរិមបទេ បន ឧម្មត្តកសាមញ្ញេន វុត្តំ ‘‘យក្ខុម្មត្តកោ វា បិត្តុម្មត្តកោ វា’’តិ. ឧភិន្នម្បិ វិសេសោ អនាបត្តិវារេ អាវិ ភវិស្សតិ. ឯវំ ខិត្តចិត្តោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ, អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ. តស្ស សន្តិកេ បច្ចក្ខាតាបិ តម្ហិ អជានន្តេ អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ.

វេទនាដ្ដោតិ ពលវតិយា ទុក្ខវេទនាយ ផុដ្ឋោ មុច្ឆាបរេតោ; តេន វិលបន្តេន បច្ចក្ខាតាបិ អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ. តស្ស សន្តិកេ បច្ចក្ខាតាបិ តម្ហិ អជានន្តេ អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ.

ទេវតាយ សន្តិកេតិ ភុម្មទេវតំ អាទិំ កត្វា យាវ អកនិដ្ឋទេវតាយ សន្តិកេ បច្ចក្ខាតាបិ អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ. តិរច្ឆានគតស្សាតិ នាគមាណវកស្ស វា សុបណ្ណមាណវកស្ស វា កិន្នរ-ហត្ថិ-មក្កដាទីនំ វា យស្ស កស្សចិ សន្តិកេ បច្ចក្ខាតាបិ អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ. តត្រ ឧម្មត្តកាទីនំ សន្តិកេ អជាននភាវេន អប្បច្ចក្ខាតាតិ អាហ. ទេវតាយ សន្តិកេ អតិខិប្បំ ជាននភាវេន. ទេវតា នាម មហាបញ្ញា តិហេតុកបដិសន្ធិកា អតិខិប្បំ ជានន្តិ, ចិត្តញ្ច នាមេតំ លហុបរិវត្តំ. តស្មា ចិត្តលហុកស្ស បុគ្គលស្ស ចិត្តវសេនេវ ‘‘មា អតិខិប្បំ វិនាសោ អហោសី’’តិ ទេវតាយ សន្តិកេ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ បដិក្ខិបិ.

មនុស្សេសុ បន និយមោ នត្ថិ. យស្ស កស្សចិ សភាគស្ស វា វិសភាគស្ស វា គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា វិញ្ញុស្ស សន្តិកេ បច្ចក្ខាតា បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ. សចេ បន សោ ន ជានាតិ, អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតីតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយកេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អរិយកំ នាម អរិយវោហារោ, មាគធភាសា. មិលក្ខកំ នាម យោ កោចិ អនរិយកោ អន្ធទមិឡាទិ. សោ ច ន បដិវិជានាតីតិ ភាសន្តរេ វា អនភិញ្ញតាយ, ពុទ្ធសមយេ វា អកោវិទតាយ ‘‘ឥទំ នាម អត្ថំ ឯស ភណតី’’តិ នប្បដិវិជានាតិ. ទវាយាតិ សហសា អញ្ញំ ភណិតុកាមោ សហសា ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ភណតិ. រវាយាតិ រវាភញ្ញេន, ‘‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ ភណន្តោ. បុរិមេន កោ វិសេសោតិ ចេ? បុរិមំ បណ្ឌិតស្សាបិ សហសាវសេន អញ្ញភណនំ. ឥទំ បន មន្ទត្តា មោមូហត្តា អបកតញ្ញុត្តា បក្ខលន្តស្ស ‘‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’’តិ អញ្ញភណនំ.

អសាវេតុកាមោ សាវេតីតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស បាឡិំ វាចេតិ បរិបុច្ឆតិ ឧគ្គណ្ហាតិ សជ្ឈាយំ ករោតិ វណ្ណេតិ, អយំ វុច្ចតិ ‘‘អសាវេតុកាមោ សាវេតី’’តិ. សាវេតុកាមោ ន សាវេតីតិ ទុព្ពលភាវំ អាវិកត្វា សិក្ខំ បច្ចក្ខន្តោ វចីភេទំ ន ករោតិ, អយំ វុច្ចតិ ‘‘សាវេតុកាមោ ន សាវេតី’’តិ. អវិញ្ញុស្ស សាវេតីតិ មហល្លកស្ស វា បោត្ថករូបសទិសស្ស, គរុមេធស្ស វា សមយេ អកោវិទស្ស, គាមទារកានំ វា អវិញ្ញុតំ បត្តានំ សាវេតិ. វិញ្ញុស្ស ន សាវេតីតិ បណ្ឌិតស្ស ញាតុំ សមត្ថស្ស ន សាវេតិ. សព្ពសោ វា បនាតិ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទីសុ យេន យេន បរិយាយេន សិក្ខា បច្ចក្ខាតា ហោតិ, តតោ ឯកម្បិ វចីភេទំ កត្វា ន សាវេតិ. ឯវំ ខោតិ អប្បច្ចក្ខានលក្ខណំ និយមេតិ. អយំ ហេត្ថ អត្ថោ – ‘‘ឯវមេវ សិក្ខា អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ, ន អញ្ញេន ការណេនា’’តិ.

សិក្ខាបច្ចក្ខានវិភង្គំ និដ្ឋិតំ.