វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

មក្កដី វជ្ជិបុត្តា ច…បេ… វុឌ្ឍបព្ពជិតោ មិគោតិ ឥទំ កិំ? ឥមា វិនីតវត្ថូនំ ភគវតា សយំ វិនិច្ឆិតានំ តេសំ តេសំ វត្ថូនំ ឧទ្ទានគាថា នាម. តានិ វត្ថូនិ ‘‘សុខំ វិនយធរា ឧគ្គណ្ហិស្សន្តី’’តិ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ឋបិតានិ. វត្ថុគាថា បន ធរមានេយេវ ភគវតិ ឧបាលិត្ថេរេន ឋបិតា ‘‘ឥមិនា លក្ខណេន អាយតិំ វិនយធរា វិនយំ វិនិច្ឆិនិស្សន្តី’’តិ. តស្មា ឯត្ថ វុត្តលក្ខណំ សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា បឋមសិក្ខាបទំ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. ទុតិយាទីនញ្ច វិនីតវត្ថូសុ វុត្តលក្ខណេន ទុតិយាទីនិ. វិនីតវត្ថូនិ ហិ សិប្បិកានំ បដិច្ឆន្នករូបានិ វិយ វិនយធរានំ បដិច្ឆន្នកវត្ថូនិ ហោន្តីតិ.

៦៧. តត្ថ បុរិមានិ ទ្វេ វត្ថូនិ អនុបញ្ញត្តិយំយេវ វុត្តត្ថានិ. តតិយេ វត្ថុម្ហិ គិហិលិង្គេនាតិ គិហិវេសេន ឱទាតវត្ថោ ហុត្វា. ចតុត្ថេ នត្ថិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ. តតោ បរេសុ សត្តសុ វត្ថូសុ កុសចីរន្តិ កុសេ គន្ថេត្វា កតចីរំ. វាកចីរំ នាម តាបសានំ វក្កលំ. ផលកចីរំ នាម ផលកសណ្ឋានានិ ផលកានិ សិព្ពិត្វា កតចីរំ. កេសកម្ពលោតិ កេសេហិ តន្តេ វាយិត្វា កតកម្ពលោ. វាលកម្ពលោតិ ចមរវាលេហិ វាយិត្វា កតកម្ពលោ. ឧលូកបក្ខិកន្តិ ឧលូកសកុណស្ស បក្ខេហិ កតនិវាសនំ. អជិនក្ខិបន្តិ សលោមំ សខុរំ អជិនមិគចម្មំ. ទ្វាទសមេ វត្ថុម្ហិ សារត្តោតិ កាយសំសគ្គរាគេន សារត្តោ; តំ រាគំ ញត្វា ភគវា ‘‘អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ អាហ.

៦៨. តេរសមេ វត្ថុម្ហិ ឧប្បលវណ្ណាតិ សា ថេរី សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិធីតា សតសហស្សកប្បេ អភិនីហារសម្បន្នា. តស្សា បកតិយាបិ អតិទស្សនីយា នីលុប្បលវណ្ណា កាយច្ឆវិ, អព្ភន្តរេ បន កិលេសសន្តាបស្ស អភាវេន អតិវិយ វិរោចតិ. សា តាយេវ វណ្ណបោក្ខរតាយ ‘‘ឧប្បលវណ្ណា’’តិ នាមំ លភិ. បដិពទ្ធចិត្តោតិ គិហិកាលតោ បដ្ឋាយ រត្តចិត្តោ; សោ កិរ តស្សា ញាតិទារកោ ហោតិ. អថ ខោតិ អនន្តរត្ថេ និបាតោ; មញ្ចកេ និសិន្នានន្តរមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទិវា ពាហិរតោ អាគន្ត្វា ទ្វារំ បិធាយ និសិន្នានញ្ហិ បឋមំ អន្ធការំ ហោតិ. សោ យាវស្សា តំ អន្ធការំ ន នស្សតិ, តាវទេវ ឯវមកាសីតិ អត្ថោ. ទូសេសីតិ បធំសេសិ. ថេរី បន អនវជ្ជា អត្តនោ សមណសញ្ញំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា អសាទិយន្តី និសីទិ អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន បរាមដ្ឋា អគ្គិក្ខន្ធ-សិលាថម្ភ-ខទិរសារខាណុកា វិយ. សោបិ អត្តនោ មនោរថំ បូរេត្វា គតោ. តស្សា ថេរិយា ទស្សនបថំ វិជហន្តស្សេវ អយំ មហាបថវី សិនេរុបព្ពតំ ធារេតុំ សមត្ថាបិ តំ បាបបុរិសំ ព្យាមមត្តកឡេវរំ ធារេតុំ អសក្កោន្តី វិយ ភិជ្ជិត្វា វិវរមទាសិ. សោ តង្ខណញ្ញេវ អវីចិជាលានំ ឥន្ធនភាវំ អគមាសិ. ភគវា តំ សុត្វា ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, អសាទិយន្តិយា’’តិ វត្វា ថេរិំ សន្ធាយ ធម្មបទេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘វារិ បោក្ខរបត្តេវ, អារគ្គេរិវ សាសបោ;

យោ ន លិម្បតិ កាមេសុ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤០១);

៦៩. ចុទ្ទសមេ វត្ថុម្ហិ ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភូតន្តិ រត្តិភាគេ និទ្ទំ ឱក្កន្តស្ស បុរិសសណ្ឋានំ មស្សុទាឋិកាទិ សព្ពំ អន្តរហិតំ ឥត្ថិសណ្ឋានំ ឧប្បន្នំ. តមេវ ឧបជ្ឈំ តមេវ ឧបសម្បទន្តិ បុព្ពេ គហិតឧបជ្ឈាយមេវ បុព្ពេ កតឧបសម្បទមេវ អនុជានាមិ. បុន ឧបជ្ឈា ន គហេតព្ពា; ឧបសម្បទា ន កាតព្ពាតិ អត្ថោ. តានិយេវ វស្សានីតិ ភិក្ខុឧបសម្បទតោ បភុតិ យាវ វស្សគណនា, តំយេវ វស្សគណនំ អនុជានាមិ. ន ឥតោ បដ្ឋាយ វស្សគណនា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. ភិក្ខុនីហិ សង្គមិតុន្តិ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ សង្គមិតុំ សង្គន្តុំ សមង្គី ភវិតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អប្បតិរូបំ ទានិស្សា ភិក្ខូនំ មជ្ឈេ វសិតុំ, ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ វសតូតិ. យា អាបត្តិយោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីហិ សាធារណាតិ យា ទេសនាគាមិនិយោ វា វុដ្ឋានគាមិនិយោ វា អាបត្តិយោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ សាធារណា. តា អាបត្តិយោ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ វុដ្ឋាតុន្តិ តា សព្ពាបិ ភិក្ខុនីហិ កាតព្ពំ វិនយកម្មំ កត្វា ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ វុដ្ឋាតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. តាហិ អាបត្តីហិ អនាបត្តីតិ យា បន ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីហិ អសាធារណា សុក្កវិស្សដ្ឋិ-អាទិកា អាបត្តិយោ, តាហិ អនាបត្តិ. លិង្គបរិវត្តនេន តា អាបត្តិយោ វុដ្ឋិតាវ ហោន្តិ. បុន បកតិលិង្គេ ឧប្បន្នេបិ តាហិ អាបត្តីហិ តស្ស អនាបត្តិយេវាតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវិនិច្ឆយោ.

អយំ បន បាឡិមុត្តោ ឱក្កន្តិកវិនិច្ឆយោ – ឥមេសុ តាវ ទ្វីសុ លិង្គេសុ បុរិសលិង្គំ ឧត្តមំ, ឥត្ថិលិង្គំ ហីនំ; តស្មា បុរិសលិង្គំ ពលវអកុសលេន អន្តរធាយតិ. ឥត្ថិលិង្គំ ទុព្ពលកុសលេន បតិដ្ឋាតិ. ឥត្ថិលិង្គំ បន អន្តរធាយន្តំ ទុព្ពលអកុសលេន អន្តរធាយតិ. បុរិសលិង្គំ ពលវកុសលេន បតិដ្ឋាតិ. ឯវំ ឧភយម្បិ អកុសលេន អន្តរធាយតិ, កុសលេន បដិលព្ភតិ.

តត្ថ សចេ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ ឯកតោ សជ្ឈាយំ វា ធម្មសាកច្ឆំ វា កត្វា ឯកាគារេ និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កន្តានំ ឯកស្ស ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភវតិ, ឧភិន្នម្បិ សហសេយ្យាបត្តិ ហោតិ. សោ ចេ បដិពុជ្ឈិត្វា អត្តនោ តំ វិប្បការំ ទិស្វា ទុក្ខី ទុម្មនោ រត្តិភាគេយេវ ឥតរស្ស អារោចេយ្យ, តេន សមស្សាសេតព្ពោ – ‘‘ហោតុ, មា ចិន្តយិត្ថ. វដ្ដស្សេវេសោ ទោសោ. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទ្វារំ ទិន្នំ, ភិក្ខុ វា ហោតុ ភិក្ខុនី វា, អនាវដោ ធម្មោ អវារិតោ សគ្គមគ្គោ’’តិ. សមស្សាសេត្វា ច ឯវំ វត្តព្ពំ – ‘‘តុម្ហេហិ ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្តុំ វដ្ដតិ. អត្ថិ វោ កាចិ សន្ទិដ្ឋា ភិក្ខុនិយោ’’តិ. សចស្សា ហោន្តិ តាទិសា ភិក្ខុនិយោ អត្ថីតិ, នោ ចេ ហោន្តិ នត្ថីតិ វត្វា សោ ភិក្ខុ វត្តព្ពោ – ‘‘មម សង្គហំ ករោថ; ឥទានិ មំ បឋមំ ភិក្ខុនុបស្សយំ នេថា’’តិ. តេន ភិក្ខុនា តំ គហេត្វា តស្សា វា សន្ទិដ្ឋានំ អត្តនោ វា សន្ទិដ្ឋានំ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកំ គន្តព្ពំ. គច្ឆន្តេន ច ន ឯកកេន គន្តព្ពំ. ចតូហិ បញ្ចហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ជោតិកញ្ច កត្តរទណ្ឌញ្ច គហេត្វា សំវិទហនំ បរិមោចេត្វា ‘‘មយំ អសុកំ នាម ឋានំ គច្ឆាមា’’តិ គន្តព្ពំ. សចេ ពហិគាមេ ទូរេ វិហារោ ហោតិ, អន្តរាមគ្គេ គាមន្តរ-នទីបារ-រត្តិវិប្បវាស-គណឱហីយនាបត្តីហិ អនាបត្តិ. ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា តា ភិក្ខុនិយោ វត្តព្ពា – ‘‘អសុកំ នាម ភិក្ខុំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, អយ្យា’’តិ. ‘‘តស្ស ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភូតំ, សង្គហំ ទានិស្ស ករោថា’’តិ. តា ចេ ‘‘សាធុ, អយ្យា, ឥទានិ មយម្បិ សជ្ឈាយិស្សាម, ធម្មំ សោស្សាម, គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ វត្វា សង្គហំ ករោន្តិ, អារាធិកា ច ហោន្តិ សង្គាហិកា លជ្ជិនិយោ, តា កោបេត្វា អញ្ញត្ថ ន គន្តព្ពំ. គច្ឆតិ ចេ, គាមន្តរ-នទីបារ-រត្តិវិប្បវាស-គណឱហីយនាបត្តីហិ ន មុច្ចតិ. សចេ បន លជ្ជិនិយោ ហោន្តិ, ន សង្គាហិកាយោ; អញ្ញត្ថ គន្តុំ លព្ភតិ. សចេបិ អលជ្ជិនិយោ ហោន្តិ, សង្គហំ បន ករោន្តិ; តាបិ បរិច្ចជិត្វា អញ្ញត្ថ គន្តុំ លព្ភតិ. សចេ លជ្ជិនិយោ ច សង្គាហិកា ច, ញាតិកា ន ហោន្តិ, អាសន្នគាមេ បន អញ្ញា ញាតិកាយោ ហោន្តិ បដិជគ្គនិកា, តាសម្បិ សន្តិកំ គន្តុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. គន្ត្វា សចេ ភិក្ខុភាវេបិ និស្សយបដិបន្នោ, បតិរូបាយ ភិក្ខុនិយា សន្តិកេ និស្សយោ គហេតព្ពោ. មាតិកា វា វិនយោ វា ឧគ្គហិតោ សុគ្គហិតោ, បុន ឧគ្គណ្ហនការណំ នត្ថិ. សចេ ភិក្ខុភាវេ បរិសាវចរោ, តស្ស សន្តិកេយេវ ឧបសម្បន្នា សូបសម្បន្នា. អញ្ញស្ស សន្តិកេ និស្សយោ គហេតព្ពោ. បុព្ពេ តំ និស្សាយ វសន្តេហិបិ អញ្ញស្ស សន្តិកេយេវ និស្សយោ គហេតព្ពោ. បរិបុណ្ណវស្សសាមណេរេនាបិ អញ្ញស្ស សន្តិកេយេវ ឧបជ្ឈា គហេតព្ពា.

យំ បនស្ស ភិក្ខុភាវេ អធិដ្ឋិតំ តិចីវរញ្ច បត្តោ ច, តំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. សង្កច្ចិកា ច ឧទកសាដិកា ច គហេតព្ពា. យំ អតិរេកចីវរំ វា អតិរេកបត្តោ វា វិនយកម្មំ កត្វា ឋបិតោ ហោតិ, តំ សព្ពម្បិ វិនយកម្មំ វិជហតិ, បុន កាតព្ពំ. បដិគ្គហិតតេលមធុផាណិតាទីនិបិ បដិគ្គហណំ វិជហន្តិ. សចេ បដិគ្គហណតោ សត្តមេ ទិវសេ លិង្គំ បរិវត្តតិ, បុន បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ វដ្ដតិ. យំ បន ភិក្ខុកាលេ អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ សន្តកំ បដិគ្គហិតំ, តំ បដិគ្គហណំ ន វិជហតិ. យំ ឧភិន្នំ សាធារណំ អវិភជិត្វា ឋបិតំ, តំ បកតត្តោ រក្ខតិ. យំ បន វិភត្តំ ឯតស្សេវ សន្តកំ, តំ បដិគ្គហណំ វិជហតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ បរិវារេ –

‘‘តេលំ មធុំ ផាណិតញ្ចាបិ សប្បិំ;

សាមំ គហេត្វាន និក្ខិបេយ្យ;

អវីតិវត្តេ សត្តាហេ;

សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តិ;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨០);

ឥទញ្ហិ លិង្គបរិវត្តនំ សន្ធាយ វុត្តំ. បដិគ្គហណំ នាម លិង្គបរិវត្តនេន, កាលំកិរិយាយ, សិក្ខាបច្ចក្ខានេន, ហីនាយាវត្តនេន, អនុបសម្បន្នស្ស ទានេន, អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេន, អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន ច វិជហតិ. តស្មា សចេបិ ហរីតកខណ្ឌម្បិ បដិគ្គហេត្វា ឋបិតមត្ថិ, សព្ពមស្ស បដិគ្គហណំ វិជហតិ. ភិក្ខុវិហារេ បន យំកិញ្ចិស្សា សន្តកំ បដិគ្គហេត្វា វា អប្បដិគ្គហេត្វា វា ឋបិតំ, សព្ពស្ស សាវ ឥស្សរា, អាហរាបេត្វា គហេតព្ពំ. យំ បនេត្ថ ថាវរំ តស្សា សន្តកំ សេនាសនំ វា ឧបរោបកា វា, តេ យស្សិច្ឆតិ តស្ស ទាតព្ពា. តេរសសុ សម្មុតីសុ យា ភិក្ខុកាលេ លទ្ធា សម្មុតិ, សព្ពា សា បដិប្បស្សម្ភតិ. បុរិមិកាយ សេនាសនគ្គាហោ បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ បច្ឆិមិកាយ សេនាសនេ គហិតេ លិង្គំ បរិវត្តតិ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ ចស្សា ឧប្បន្នំ លាភំ ទាតុកាមោ ហោតិ, អបលោកេត្វា ទាតព្ពោ. សចេ ភិក្ខុនីហិ សាធារណាយ បដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា បរិវសន្តស្ស លិង្គំ បរិវត្តតិ, បក្ខមានត្តមេវ ទាតព្ពំ. សចេ មានត្តំ ចរន្តស្ស បរិវត្តតិ, បុន បក្ខមានត្តមេវ ទាតព្ពំ. សចេ ចិណ្ណមានត្តស្ស បរិវត្តតិ, ភិក្ខុនីហិ អព្ភានកម្មំ កាតព្ពំ. សចេ អកុសលវិបាកេ បរិក្ខីណេ បក្ខមានត្តកាលេ បុនទេវ លិង្គំ បរិវត្តតិ, ឆារត្តំ មានត្តមេវ ទាតព្ពំ. សចេ ចិណ្ណេ បក្ខមានត្តេ បរិវត្តតិ, ភិក្ខូហិ អព្ភានកម្មំ កាតព្ពន្តិ.

អនន្តរេ ភិក្ខុនិយា លិង្គបរិវត្តនវត្ថុម្ហិ ឥធ វុត្តនយេនេវ សព្ពោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – សចេបិ ភិក្ខុនិកាលេ អាបន្នា សញ្ចរិត្តាបត្តិ បដិច្ឆន្នា ហោតិ, បរិវាសទានំ នត្ថិ, ឆារត្តំ មានត្តមេវ ទាតព្ពំ. សចេ បក្ខមានត្តំ ចរន្តិយា លិង្គំ បរិវត្តតិ, ន តេនត្ថោ, ឆារត្តំ មានត្តមេវ ទាតព្ពំ. សចេ ចិណ្ណមានត្តាយ បរិវត្តតិ, បុន មានត្តំ អទត្វា ភិក្ខូហិ អព្ភេតព្ពោ. អថ ភិក្ខូហិ មានត្តេ អទិន្នេ បុន លិង្គំ បរិវត្តតិ, ភិក្ខុនីហិ បក្ខមានត្តមេវ ទាតព្ពំ. អថ ឆារត្តំ មានត្តំ ចរន្តស្ស បុន បរិវត្តតិ, បក្ខមានត្តមេវ ទាតព្ពំ. ចិណ្ណមានត្តស្ស បន លិង្គបរិវត្តេ ជាតេ ភិក្ខុនីហិ អព្ភានកម្មំ កាតព្ពំ. បុន បរិវត្តេ ច លិង្គេ ភិក្ខុនិភាវេ ឋិតាយបិ យា អាបត្តិយោ បុព្ពេ បដិប្បស្សទ្ធា, តា សុប្បដិប្បស្សទ្ធា ឯវាតិ.

៧០. ឥតោ បរានិ ‘‘មាតុយា មេថុនំ ធម្ម’’ន្តិអាទីនិ ចត្តារិ វត្ថូនិ ឧត្តានត្ថានិយេវ.

៧១. មុទុបិដ្ឋិកវត្ថុម្ហិ សោ កិរ ភិក្ខុ នដបុព្ពកោ. តស្ស សិប្បកោសល្លត្ថំ បរិកម្មកតា បិដ្ឋិ មុទុកា អហោសិ. តស្មា ឯវំ កាតុំ អសក្ខិ.

លម្ពីវត្ថុម្ហិ តស្ស ភិក្ខុស្ស អង្គជាតំ ទីឃំ ហោតិ លម្ពតិ, តស្មា លម្ពីតិ វុត្តោ.

ឥតោ បរានិ ទ្វេ វណវត្ថូនិ ឧត្តានានេវ. លេបចិត្តវត្ថុម្ហិ លេបចិត្តំ នាម ចិត្តកម្មរូបំ.

ទារុធីតលិកវត្ថុម្ហិ ទារុធីតលិកា នាម កដ្ឋរូបំ. យថា ច ឥមេសុ ទ្វីសុ ឯវំ អញ្ញេសុបិ ទន្តរូប-បោត្ថករូប-លោហរូបាទីសុ អនុបាទិន្នកេសុ ឥត្ថិរូបេសុ និមិត្តេ មេថុនរាគេន ឧបក្កមន្តស្ស អសុចិ មុច្ចតុ វា មា វា, ទុក្កដមេវ. កាយសំសគ្គរាគេន ឧបក្កមន្តស្សាបិ តថេវ ទុក្កដំ. មោចនរាគេន បន ឧបក្កមន្តស្ស មុត្តេ សង្ឃាទិសេសោ, អមុត្តេ ថុល្លច្ចយន្តិ.

៧២. សុន្ទរវត្ថុម្ហិ អយំ សុន្ទរោ នាម រាជគហេ កុលទារកោ សទ្ធាយ បព្ពជិតោ; អត្តភាវស្ស អភិរូបតាយ ‘‘សុន្ទរោ’’តិ នាមំ លភិ. តំ រថិកាយ គច្ឆន្តំ ទិស្វា សមុប្បន្នឆន្ទរាគា សា ឥត្ថី ឥមំ វិប្បការំ អកាសិ. ថេរោ បន អនាគាមី. តស្មា សោ ន សាទិយិ. អញ្ញេសំ បន អវិសយោ ឯសោ.

ឥតោ បរេសុ ចតូសុ វត្ថូសុ តេ ភិក្ខូ ជឡា ទុម្មេធា មាតុគាមស្ស វចនំ គហេត្វា តថា កត្វា បច្ឆា កុក្កុច្ចាយិំសុ.

៧៣. អក្ខាយិតាទីនិ តីណិ វត្ថូនិ ឧត្តានត្ថានេវ. ទ្វីសុ ឆិន្នសីសវត្ថូសុ អយំ វិនិច្ឆយោ – វដ្ដកតេ មុខេ វិវដេ អង្គជាតំ បវេសេន្តោ សចេ ហេដ្ឋា វា ឧបរិ វា ឧភយបស្សេហិ វា ឆុបន្តំ បវេសេតិ, បារាជិកំ. ចតូហិបិ បស្សេហិ អឆុបន្តំ បវេសេត្វា អព្ភន្តរេ តាលុកំ ឆុបតិ, បារាជិកមេវ. ចត្តារិ បស្សានិ តាលុកញ្ច អឆុបន្តោ អាកាសគតមេវ កត្វា បវេសេតិ ច នីហរតិ ច, ទុក្កដំ. យទិ បន ទន្តា សុផុសិតា, អន្តោមុខេ ឱកាសោ នត្ថិ, ទន្តា ច ពហិ ឱដ្ឋមំសេន បដិច្ឆន្នា, តត្ថ វាតេន អសម្ផុដ្ឋំ អល្លោកាសំ តិលផលមត្តម្បិ បវេសេន្តស្ស បារាជិកមេវ. ឧប្បាដិតេ បន ឱដ្ឋមំសេ ទន្តេសុយេវ ឧបក្កមន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ. យោបិ ទន្តោ ពហិ និក្ខមិត្វា តិដ្ឋតិ, ន សក្កា ឱដ្ឋេហិ បិទហិតុំ. តត្ថ ឧបក្កមន្តេបិ ពហិ និក្ខន្តជិវ្ហាយ ឧបក្កមន្តេបិ ថុល្លច្ចយមេវ. ជីវមានកសរីរេបិ ពហិ និក្ខន្តជិវ្ហាយ ថុល្លច្ចយមេវ. យទិ បន ពហិជិវ្ហាយ បលិវេឋេត្វា អន្តោមុខំ បវេសេតិ, បារាជិកមេវ. ឧបរិគីវាយ ឆិន្នសីសស្សបិ អធោភាគេន អង្គជាតំ បវេសេត្វា តាលុកំ ឆុបន្តស្ស បារាជិកមេវ.

អដ្ឋិកវត្ថុម្ហិ សុសានំ គច្ឆន្តស្សាបិ ទុក្កដំ. អដ្ឋិកានិ សង្កឌ្ឍន្តស្សាបិ, និមិត្តេ មេថុនរាគេន ឧបក្កមន្តស្សាបិ, កាយសំសគ្គរាគេន ឧបក្កមន្តស្សាបិ, មុច្ចតុ វា មា វា, ទុក្កដមេវ. មោចនរាគេន បន ឧបក្កមន្តស្ស មុច្ចន្តេ សង្ឃាទិសេសោ, អមុច្ចន្តេ ថុល្លច្ចយមេវ.

នាគីវត្ថុម្ហិ នាគមាណវិកា វា ហោតុ កិន្នរីអាទីនំ វា អញ្ញតរា, សព្ពត្ថ បារាជិកំ.

យក្ខីវត្ថុម្ហិ សព្ពាបិ ទេវតា យក្ខីយេវ.

បេតីវត្ថុម្ហិ និជ្ឈាមតណ្ហិកាទិបេតិយោ អល្លីយិតុម្បិ ន សក្កា. វិមានបេតិយោ បន អត្ថិ; យាសំ កាឡបក្ខេ អកុសលំ វិបច្ចតិ, ជុណ្ហបក្ខេ ទេវតា វិយ សម្បត្តិំ អនុភោន្តិ. ឯវរូបាយ បេតិយា វា យក្ខិយា វា សចេ ទស្សន-គហណ-អាមសន-ផុសន-ឃដ្ដនានិ បញ្ញាយន្តិ, បារាជិកំ. អថាបិ ទស្សនំ នត្ថិ, ឥតរានិ បញ្ញាយន្តិ, បារាជិកមេវ. អថ ទស្សនគហណានិ ន បញ្ញាយន្តិ, អាមសនផុសនឃដ្ដនេហិ បញ្ញាយមានេហិ តំ បុគ្គលំ វិសញ្ញំ កត្វា អត្តនោ មនោរថំ បូរេត្វា គច្ឆតិ, អយំ អវិសយោ នាម. តស្មា ឯត្ថ អវិសយត្តា អនាបត្តិ. បណ្ឌកវត្ថុ បាកដមេវ.

ឧបហតិន្ទ្រិយវត្ថុម្ហិ ឧបហតិន្ទ្រិយោតិ ឧបហតកាយប្បសាទោ ខាណុកណ្ដកមិវ សុខំ វា ទុក្ខំ វា ន វេទយតិ. អវេទយន្តស្សាបិ សេវនចិត្តវសេន អាបត្តិ.

ឆុបិតមត្តវត្ថុស្មិំ យោ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិស្សាមី’’តិ មាតុគាមំ គណ្ហិត្វា មេថុនេ វិរជ្ជិត្វា វិប្បដិសារី ហោតិ, ទុក្កដមេវស្ស ហោតិ. មេថុនធម្មស្ស ហិ បុព្ពបយោគា ហត្ថគ្គាហាទយោ យាវ សីសំ ន បាបុណាតិ, តាវ ទុក្កដេ តិដ្ឋន្តិ. សីសេ បត្តេ បារាជិកំ ហោតិ. បឋមបារាជិកស្ស ហិ ទុក្កដមេវ សាមន្តំ. ឥតរេសំ តិណ្ណំ ថុល្លច្ចយំ. អយំ បន ភិក្ខុ មេថុនធម្មេ វិរជ្ជិត្វា កាយសំសគ្គំ សាទិយីតិ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ.

៧៤. ភទ្ទិយវត្ថុស្មិំ ភទ្ទិយំ នាម តំ នគរំ. ជាតិយាវនំ នាម ជាតិបុប្ផគុម្ពានំ ឧស្សន្នតាយ ឯវំ លទ្ធនាមំ; តំ តស្ស នគរស្ស ឧបចារេ វនំ ហោតិ. សោ តត្ថ និបន្នោ តេន វាតុបត្ថម្ភេន មហានិទ្ទំ ឱក្កមិ. ឯករសំ ភវង្គមេវ វត្តតិ. កិលិន្នំ បស្សិត្វាតិ អសុចិកិលិដ្ឋំ បស្សិត្វា.

៧៥. ឥតោ បរានិ សាទិយនបដិសំយុត្តានិ ចត្តារិ វត្ថូនិ, អជាននវត្ថុ ចាតិ បញ្ច ឧត្តានត្ថានេវ.

៧៦. ទ្វីសុ អសាទិយនវត្ថូសុ សហសា វុដ្ឋាសីតិ អាសីវិសេន ទដ្ឋោ វិយ អគ្គិនា ទឌ្ឍោ វិយ ច តុរិតំ វុដ្ឋាសិ. អក្កមិត្វា បវត្តេសីតិ អប្បមត្តោ ភិក្ខុ អារទ្ធវិបស្សកោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ ខិប្បំ វុដ្ឋហន្តោវ អក្កមិត្វា ភូមិយំ វដ្ដេន្តោ បរិវដ្ដេន្តោ វិហេឋេន្តោ បាតេសិ. បុថុជ្ជនកល្យាណកេន ហិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ចិត្តំ រក្ខិតព្ពំ. អយញ្ច តេសំ អញ្ញតរោ សង្គាមសីសយោធោ ភិក្ខុ.

៧៧. ទ្វារំ វិវរិត្វា និបន្នវត្ថុម្ហិ ទិវា បដិសល្លីយន្តេនាតិ ទិវា និបជ្ជន្តេន. ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុន្តិ ទ្វារំ បិទហិត្វា និបជ្ជិតុំ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘‘អយំ នាម អាបត្តី’’តិ ន វុត្តា. វិវរិត្វា និបន្នទោសេន បន ឧប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទិវា បដិសល្លីយន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ វុត្តត្តា អសំវរិត្វា បដិសល្លីយន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ. ភគវតោ ហិ អធិប្បាយំ ញត្វា ឧបាលិត្ថេរាទីហិ អដ្ឋកថា ឋបិតា. ‘‘អត្ថាបត្តិ ទិវា អាបជ្ជតិ នោ រត្តិ’’ន្តិ (បរិ. ៣២៣) ឥមិនាបិ ចេតំ សិទ្ធំ.

កីទិសំ បន ទ្វារំ សំវរិតព្ពំ, កីទិសំ ន សំវរិតព្ពំ? រុក្ខបទរវេឡុបទរកិលញ្ជបណ្ណាទីនំ យេន កេនចិ កវាដំ កត្វា ហេដ្ឋា ឧទុក្ខលេ ឧបរិ ឧត្តរបាសកេ ច បវេសេត្វា កតំ បរិវត្តកទ្វារមេវ សំវរិតព្ពំ. អញ្ញំ គោរូបានំ វជេសុ វិយ រុក្ខសូចិកណ្ដកទ្វារំ, គាមថកនកំ ចក្កលកយុត្តទ្វារំ, ផលកេសុ វា កិដិកាសុ វា ទ្វេ តីណិ ចក្កលកានិ យោជេត្វា កតំ សំសរណកិដិកទ្វារំ, អាបណេសុ វិយ កតំ ឧគ្ឃាដនកិដិកទ្វារំ, ទ្វីសុ តីសុ ឋានេសុ វេណុសលាកា គោប្ផេត្វា បណ្ណកុដីសុ កតំ សលាកហត្ថកទ្វារំ, ទុស្សសាណិទ្វារន្តិ ឯវរូបំ ទ្វារំ ន សំវរិតព្ពំ. បត្តហត្ថស្ស កវាដប្បណាមនេ បន ឯកំ ទុស្សសាណិទ្វារមេវ អនាបត្តិករំ, អវសេសានិ បណាមេន្តស្ស អាបត្តិ. ទិវា បដិសល្លីយន្តស្ស បន បរិវត្តកទ្វារមេវ អាបត្តិករំ, សេសានិ សំវរិត្វា វា អសំវរិត្វា វា និបន្នស្ស អាបត្តិ នត្ថិ. សំវរិត្វា បន និបជ្ជិតព្ពំ, ឯតំ វត្តំ.

បរិវត្តកទ្វារំ បន កិត្តកេន សំវុតំ ហោតិ? សូចិឃដិកាទីសុ ទិន្នាសុ សំវុតមេវ ហោតិ. អបិច ខោ សូចិមត្តេបិ ទិន្នេ វដ្ដតិ. ឃដិកមត្តេបិ ទិន្នេ វដ្ដតិ. ទ្វារពាហំ ផុសិត្វា បិហិតមត្តេបិ វដ្ដតិ. ឦសកំ អផុសិតេបិ វដ្ដតិ. សព្ពន្តិមេន វិធិនា យាវតា សីសំ នប្បវិសតិ តាវតា អផុសិតេបិ វដ្ដតីតិ. សចេ ពហូនំ វឡញ្ជនដ្ឋានំ ហោតិ, ភិក្ខុំ វា សាមណេរំ វា ‘‘ទ្វារំ, អាវុសោ, ជគ្គាហី’’តិ វត្វាបិ និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. អថ ភិក្ខូ ចីវរកម្មំ វា អញ្ញំ វា កិញ្ចិ ករោន្តា និសិន្នា ហោន្តិ, ‘‘ឯតេ ទ្វារំ ជគ្គិស្សន្តី’’តិ អាភោគំ កត្វាបិ និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឧបាសកម្បិ អាបុច្ឆិត្វា វា, ‘ឯស ជគ្គិស្សតី’តិ អាភោគំ កត្វា វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. កេវលំ ភិក្ខុនិំ វា មាតុគាមំ វា អាបុច្ឆិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អថ ទ្វារស្ស ឧទុក្ខលំ វា ឧត្តរបាសកោ វា ភិន្នោ វា ហោតិ អដ្ឋបិតោ វា, សំវរិតុំ ន សក្កោតិ, នវកម្មត្ថំ វា បន ឥដ្ឋកបុញ្ជោ វា មត្តិកាទីនំ វា រាសិ អន្តោទ្វារេ កតោ ហោតិ, អដ្ដំ វា ពន្ធន្តិ, យថា សំវរិតុំ ន សក្កោតិ; ឯវរូបេ អន្តរាយេ សតិ អសំវរិត្វាបិ និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. យទិ បន កវាដំ នត្ថិ, លទ្ធកប្បមេវ. ឧបរិ សយន្តេន និស្សេណិំ អារោបេត្វា និបជ្ជិតព្ពំ. សចេ និស្សេណិមត្ថកេ ថកនកំ ហោតិ, ថកេត្វាបិ និបជ្ជិតព្ពំ. គព្ភេ និបជ្ជន្តេន គព្ភទ្វារំ វា បមុខទ្វារំ វា យំកិញ្ចិ សំវរិត្វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. សចេ ឯកកុដ្ដកេ គេហេ ទ្វីសុ បស្សេសុ ទ្វារានិ កត្វា វឡញ្ជន្តិ, ទ្វេបិ ទ្វារានិ ជគ្គិតព្ពានិ.

តិភូមកេបិ បាសាទេ ទ្វារំ ជគ្គិតព្ពមេវ. សចេ ភិក្ខាចារា បដិក្កម្ម លោហបាសាទសទិសំ បាសាទំ ពហូ ភិក្ខូ ទិវាវិហារត្ថំ បវិសន្តិ, សង្ឃត្ថេរេន ទ្វារបាលស្ស ‘‘ទ្វារំ ជគ្គាហី’’តិ វត្វា វា ‘‘ទ្វារជគ្គនំ ឯតស្ស ភារោ’’តិ អាភោគំ កត្វា វា បវិសិត្វា និបជ្ជិតព្ពំ. យាវ សង្ឃនវកេន ឯវមេវ កត្តព្ពំ. បុរេ បវិសន្តានំ ‘‘ទ្វារជគ្គនំ នាម បច្ឆិមានំ ភារោ’’តិ ឯវំ អាភោគំ កាតុម្បិ វដ្ដតិ. អនាបុច្ឆា វា អាភោគំ វា អកត្វា អន្តោគព្ភេ វា អសំវុតទ្វារេ ពហិ វា និបជ្ជន្តានំ អាបត្តិ. គព្ភេ វា ពហិ វា និបជ្ជនកាលេបិ ‘‘ទ្វារជគ្គនំ នាម មហាទ្វារេ ទ្វារបាលស្ស ភារោ’’តិ អាភោគំ កត្វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិយេវ. លោហបាសាទាទីសុ អាកាសតលេ និបជ្ជន្តេនាបិ ទ្វារំ សំវរិតព្ពមេវ.

អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ – ឥទំ ទិវាបដិសល្លីយនំ យេន កេនចិ បរិក្ខិត្តេ សទ្វារពន្ធេ ឋានេ កថិតំ. តស្មា អព្ភោកាសេ វា រុក្ខមូលេ វា មណ្ឌបេ វា យត្ថ កត្ថចិ សទ្វារពន្ធេ និបជ្ជន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វាវ និបជ្ជិតព្ពំ. សចេ មហាបរិវេណំ ហោតិ, មហាពោធិយង្គណលោហបាសាទង្គណសទិសំ ពហូនំ ឱសរណដ្ឋានំ, យត្ថ ទ្វារំ សំវុតម្បិ សំវុតដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, ទ្វារំ អលភន្តា បាការំ អារុហិត្វាបិ វិចរន្តិ, តត្ថ សំវរណកិច្ចំ នត្ថិ. រត្តិំ ទ្វារំ វិវរិត្វា និបន្នោ អរុណេ ឧគ្គតេ ឧដ្ឋហតិ, អនាបត្តិ. សចេ បពុជ្ឈិត្វា បុន សុបតិ, អាបត្តិ. យោ បន ‘‘អរុណេ ឧគ្គតេ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វាវ ទ្វារំ អសំវរិត្វា រត្តិំ និបជ្ជតិ, យថាបរិច្ឆេទមេវ ច ន វុដ្ឋាតិ, តស្ស អាបត្តិយេវ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ឯវំ និបជ្ជន្តោ អនាទរិយទុក្កដាបិ ន មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ.

យោ បន ពហុទេវ រត្តិំ ជគ្គិត្វា អទ្ធានំ វា គន្ត្វា ទិវា កិលន្តរូបោ មញ្ចេ និសិន្នោ បាទេ ភូមិតោ អមោចេត្វាវ និទ្ទាវសេន និបជ្ជតិ, តស្ស អនាបត្តិ. សចេ ឱក្កន្តនិទ្ទោ អជានន្តោបិ បាទេ មញ្ចកំ អារោបេតិ, អាបត្តិយេវ. និសីទិត្វា អបស្សាយ សុបន្តស្ស អនាបត្តិ. យោបិ ច ‘‘និទ្ទំ វិនោទេស្សាមី’’តិ ចង្កមន្តោ បតិត្វា សហសាវ វុដ្ឋាតិ, តស្សាបិ អនាបត្តិ. យោ បន បតិត្វា តត្ថេវ សយតិ, ន វុដ្ឋាតិ, តស្ស អាបត្តិ.

កោ មុច្ចតិ, កោ ន មុច្ចតីតិ? មហាបច្ចរិយំ តាវ ‘‘ឯកភង្គេន និបន្នកោយេវ មុច្ចតិ. បាទេ បន ភូមិតោ មោចេត្វា និបន្នោ យក្ខគហិតកោបិ វិសញ្ញីភូតោបិ ន មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបិតោវ មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យោ ចង្កមន្តោ មុច្ចិត្វា បតិតោ តត្ថេវ សុបតិ, តស្សាបិ អវិសយត្តា អាបត្តិ ន ទិស្សតិ. អាចរិយា បន ឯវំ ន កថយន្តិ. តស្មា អាបត្តិយេវាតិ មហាបទុមត្ថេរេន វុត្តំ. ទ្វេ បន ជនា អាបត្តិតោ មុច្ចន្តិយេវ, យោ ច យក្ខគហិតកោ, យោ ច ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបិតោ’’តិ.

៧៨. ភារុកច្ឆកវត្ថុម្ហិ អនាបត្តិ សុបិនន្តេនាតិ យស្មា សុបិនន្តេ អវិសយត្តា ឯវំ ហោតិ, តស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ភគវតា អវិនិច្ឆិតបុព្ពម្បិ ឥមំ វត្ថុំ នយគ្គាហេន វិនិច្ឆិនិ. ភគវាបិ ច សុត្វា ‘‘សុកថិតំ, ភិក្ខវេ, ឧបាលិនា; អបទេ បទំ ករោន្តោ វិយ, អាកាសេ បទំ ទស្សេន្តោ វិយ ឧបាលិ ឥមំ បញ្ហំ កថេសី’’តិ វត្វា ថេរំ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ វិនយធរានំ យទិទំ ឧបាលី’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២២៨). ឥតោ បរានិ សុបព្ពាទីនិ វត្ថូនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៨០. ភិក្ខុនីសម្បយោជនាទីសុ តេ លិច្ឆវិកុមារកា ខិឌ្ឌាបសុតា អត្តនោ អនាចារេន ឯវំ អកំសុ. តតោ បដ្ឋាយ ច លិច្ឆវីនំ វិនាសោ ឯវ ឧទបាទិ.

៨២. វុឌ្ឍបព្ពជិតវត្ថុម្ហិ ទស្សនំ អគមាសីតិ អនុកម្បាយ ‘‘តំ ទក្ខិស្សាមី’’តិ គេហំ អគមាសិ. អថស្ស សា អត្តនោ ច ទារកានញ្ច នានប្បការេហិ អនាថភាវំ សំវណ្ណេសិ. អនបេក្ខញ្ច នំ ញត្វា កុបិតា ‘‘ឯហិ វិព្ភមាហី’’តិ ពលក្ការេន អគ្គហេសិ. សោ អត្តានំ មោចេតុំ បដិក្កមន្តោ ជរាទុព្ពលតាយ ឧត្តានោ បរិបតិ. តតោ សា អត្តនោ មនំ អកាសិ. សោ បន ភិក្ខុ អនាគាមី សមុច្ឆិន្នកាមរាគោ តស្មា ន សាទិយីតិ.

៨៣. មិគបោតកវត្ថុ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

វិនីតវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ

បឋមបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តត្រិទំ សមន្តបាសាទិកាយ សមន្តបាសាទិកត្តស្មិំ –

អាចរិយបរម្បរតោ, និទានវត្ថុប្បភេទទីបនតោ;

បរសមយវិវជ្ជនតោ, សកសមយវិសុទ្ធិតោ ចេវ.

ព្យញ្ជនបរិសោធនតោ, បទត្ថតោ បាឡិយោជនក្កមតោ;

សិក្ខាបទនិច្ឆយតោ, វិភង្គនយភេទទស្សនតោ.

សម្បស្សតំ ន ទិស្សតិ, កិញ្ចិ អបាសាទិកំ យតោ ឯត្ថ;

វិញ្ញូនមយំ តស្មា, សមន្តបាសាទិកាត្វេវ.

សំវណ្ណនា បវត្តា, វិនយស្ស វិនេយ្យទមនកុសលេន;

វុត្តស្ស លោកនាថេន, លោកមនុកម្បមានេនាតិ.

បឋមបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.