ឯកូនសត្តតិទ្វិសតចតុក្កកថា

៥៩-៦០. ឯវំ បឋមចតុក្កំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្មា ភិក្ខុបច្ចត្ថិកា ឥត្ថិំ អានេត្វា ន កេវលំ វច្ចមគ្គេនេវ អភិនិសីទេន្តិ, អថ ខោ បស្សាវមគ្គេនបិ មុខេនបិ. ឥត្ថិំ អានេត្វាបិ ច កេចិ ជាគរន្តិំ អានេន្តិ, កេចិ សុត្តំ, កេចិ មត្តំ, កេចិ ឧម្មត្តំ, កេចិ បមត្តំ អញ្ញវិហិតំ វិក្ខិត្តចិត្តន្តិ អត្ថោ. កេចិ មតំ អក្ខាយិតំ, សោណសិង្គាលាទីហិ អក្ខាយិតនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. កេចិ មតំ យេភុយ្យេន អក្ខាយិតំ, យេភុយ្យេន អក្ខាយិតា នាម យស្សា និមិត្តេ វច្ចមគ្គេ បស្សាវមគ្គេ មុខេ វា ពហុតរោ ឱកាសោ អក្ខាយិតោ ហោតិ. កេចិ មតំ យេភុយ្យេន ខាយិតំ, យេភុយ្យេន ខាយិតា នាម យស្សា វច្ចមគ្គាទិកេ និមិត្តេ ពហុំ ខាយិតំ ហោតិ, អប្បំ អក្ខាយិតំ. ន កេវលញ្ច មនុស្សិត្ថិមេវ អានេន្តិ, អថ ខោ អមនុស្សិត្ថិម្បិ តិរច្ឆានគតិត្ថិម្បិ. ន កេវលញ្ច វុត្តប្បការំ ឥត្ថិមេវ, ឧភតោព្យញ្ជនកម្បិ បណ្ឌកម្បិ បុរិសម្បិ អានេន្តិ. តស្មា តេសំ វសេន អញ្ញានិបិ ចតុក្កានិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខុបច្ចត្ថិកា មនុស្សិត្ថិំ ជាគរន្តិ’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ បាឡិយា អសម្មោហត្ថំ វុត្តចតុក្កានិ ឯវំ សង្ខ្យាតោ វេទិតព្ពានិ – មនុស្សិត្ថិយា តិណ្ណំ មគ្គានំ វសេន តីណិ សុទ្ធិកចតុក្កានិ, តីណិ ជាគរន្តីចតុក្កានិ, តីណិ សុត្តចតុក្កានិ, តីណិ មត្តចតុក្កានិ, តីណិ ឧម្មត្តចតុក្កានិ, តីណិ បមត្តចតុក្កានិ, តីណិ មតអក្ខាយិតចតុក្កានិ, តីណិ យេភុយ្យេន អក្ខាយិតចតុក្កានិ, តីណិ យេភុយ្យេន ខាយិតចតុក្កានីតិ សត្តវីសតិ ចតុក្កានិ. តថា អមនុស្សិត្ថិយា; តថា តិរច្ឆានគតិត្ថិយាតិ ឥត្ថិវារេ ឯកាសីតិ ចតុក្កានិ. យថា ច ឥត្ថិវារេ ឯវំ ឧភតោព្យញ្ជនកវារេ. បណ្ឌកបុរិសវារេសុ បន ទ្វិន្នំ មគ្គានំ វសេន ចតុបណ្ណាស ចតុបណ្ណាស ហោន្តិ. ឯវំ សព្ពានិបិ ទ្វេសតានិ, សត្តតិ ច ចតុក្កានិ ហោន្តិ, តានិ ឧត្តានត្ថានិយេវ.

សព្ពវារេសុ បនេត្ថ ‘‘មតំ យេភុយ្យេន អក្ខាយិតំ ខាយិត’’ន្តិ ឯតស្មិំ ឋានេ អយំ វិនិច្ឆយោ – តម្ពបណ្ណិទីបេ កិរ ទ្វេ វិនយធរា សមានាចរិយកា ថេរា អហេសុំ – ឧបតិស្សត្ថេរោ ច, ផុស្សទេវត្ថេរោ ច. តេ មហាភយេ ឧប្បន្នេ វិនយបិដកំ បរិហរន្តា រក្ខិំសុ. តេសុ ឧបតិស្សត្ថេរោ ព្យត្តតរោ. តស្សាបិ ទ្វេ អន្តេវាសិកា អហេសុំ – មហាបទុមត្ថេរោ ច មហាសុមត្ថេរោ ច. តេសុ មហាសុមត្ថេរោ នក្ខត្តុំ វិនយបិដកំ អស្សោសិ, មហាបទុមត្ថេរោ តេន សទ្ធិំ នវក្ខត្តុំ, វិសុញ្ច ឯកកោវ នវក្ខត្តុន្តិ អដ្ឋារសក្ខត្តុំ អស្សោសិ; អយមេវ តេសុ ព្យត្តតរោ. តេសុ មហាសុមត្ថេរោ នវក្ខត្តុំ វិនយបិដកំ សុត្វា អាចរិយំ មុញ្ចិត្វា អបរគង្គំ អគមាសិ. តតោ មហាបទុមត្ថេរោ អាហ – ‘‘សូរោ វត, រេ, ឯស វិនយធរោ យោ ធរមានកំយេវ អាចរិយំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញត្ថ វសិតព្ពំ មញ្ញតិ. ននុ អាចរិយេ ធរមានេ វិនយបិដកញ្ច អដ្ឋកថា ច អនេកក្ខត្តុំ គហេត្វាបិ ន វិស្សជ្ជេតព្ពំ, និច្ចកាលំ សោតព្ពំ, អនុសំវច្ឆរំ សជ្ឈាយិតព្ព’’ន្តិ.

ឯវំ វិនយគរុកានំ ភិក្ខូនំ កាលេ ឯកទិវសំ ឧបតិស្សត្ថេរោ មហាបទុមត្ថេរប្បមុខានំ បញ្ចន្នំ អន្តេវាសិកសតានំ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទេ ឥមំ បទេសំ វណ្ណេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. តំ អន្តេវាសិកា បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, យេភុយ្យេន អក្ខាយិតេ បារាជិកំ, យេភុយ្យេន ខាយិតេ ថុល្លច្ចយំ, ឧបឌ្ឍក្ខាយិតេ កេន ភវិតព្ព’’ន្តិ? ថេរោ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ពុទ្ធា នាម បារាជិកំ បញ្ញបេន្តា ន សាវសេសំ កត្វា បញ្ញបេន្តិ, អនវសេសំយេវ កត្វា សព្ពំ បរិយាទិយិត្វា សោតំ ឆិន្ទិត្វា បារាជិកវត្ថុស្មិំ បារាជិកមេវ បញ្ញបេន្តិ. ឥទញ្ហិ សិក្ខាបទំ លោកវជ្ជំ, ន បណ្ណត្តិវជ្ជំ. តស្មា យទិ ឧបឌ្ឍក្ខាយិតេ បារាជិកំ ភវេយ្យ, បញ្ញបេយ្យ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. បារាជិកច្ឆាយា បនេត្ថ ន ទិស្សតិ, ថុល្លច្ចយមេវ ទិស្សតី’’តិ.

អបិច មតសរីរេ បារាជិកំ បញ្ញបេន្តោ ភគវា យេភុយ្យេន អក្ខាយិតេ ឋបេសិ ‘‘តតោ បរំ បារាជិកំ នត្ថី’’តិ ទស្សេតុំ. ថុល្លច្ចយំ បញ្ញបេន្តោ យេភុយ្យេន ខាយិតេ ឋបេសិ ‘‘តតោ បរំ ថុល្លច្ចយំ នត្ថី’’តិ ទស្សេតុន្តិបិ វេទិតព្ពំ. ខាយិតាខាយិតញ្ច នាមេតំ មតសរីរស្មិំយេវ វេទិតព្ពំ, ន ជីវមានេ. ជីវមានេ ហិ នខបិដ្ឋិប្បមាណេបិ ឆវិមំសេ វា ន្ហារុម្ហិ វា សតិ បារាជិកមេវ ហោតិ. យទិបិ និមិត្តំ សព្ពសោ ខាយិតំ ឆវិចម្មំ នត្ថិ, និមិត្តសណ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, បវេសនំ ជាយតិ, បារាជិកមេវ. និមិត្តសណ្ឋានំ បន អនវសេសេត្វា សព្ពស្មិំ និមិត្តេ ឆិន្ទិត្វា សមន្តតោ តច្ឆេត្វា ឧប្បាដិតេ វណសង្ខេបវសេន ថុល្លច្ចយំ. និមិត្តតោ បតិតាយ មំសបេសិយា ឧបក្កមន្តស្ស ទុក្កដំ. មតសរីរេ បន យទិបិ សព្ពំ សរីរំ ខាយិតំ ហោតិ, យទិបិ អក្ខាយិតំ, តយោ បន មគ្គា អក្ខាយិតា, តេសុ ឧបក្កមន្តស្ស បារាជិកំ. យេភុយ្យេន អក្ខាយិតេ បារាជិកមេវ. ឧបឌ្ឍក្ខាយិតេ ច យេភុយ្យេន ខាយិតេ ច ថុល្លច្ចយំ.

មនុស្សានំ ជីវមានកសរីរេ អក្ខិនាសកណ្ណច្ឆិទ្ទវត្ថិកោសេសុ សត្ថកាទីហិ កតវណេ វា មេថុនរាគេន តិលផលមត្តម្បិ អង្គជាតំ បវេសេន្តស្ស ថុល្លច្ចយមេវ. អវសេសសរីរេ ឧបកច្ឆកាទីសុ ទុក្កដំ. មតេ អល្លសរីរេ បារាជិកក្ខេត្តេ បារាជិកំ, ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេ ថុល្លច្ចយំ, ទុក្កដក្ខេត្តេ ទុក្កដំ. យទា បន សរីរំ ឧទ្ធុមាតកំ ហោតិ កុថិតំ នីលមក្ខិកសមាកិណ្ណំ កិមិកុលសមាកុលំ នវហិ វណមុខេហិ បគ្គឡិតបុព្ពកុណបភាវេន ឧបគន្តុម្បិ អសក្កុណេយ្យំ, តទា បារាជិកវត្ថុញ្ច ថុល្លច្ចយវត្ថុញ្ច វិជហតិ; តាទិសេ សរីរេ យត្ថ កត្ថចិ ឧបក្កមតោ ទុក្កដមេវ. តិរច្ឆានគតានំ ហត្ថិ-អស្ស-គោណ-គទ្រភ-ឱដ្ឋមហិំសាទីនំ នាសាយ ថុល្លច្ចយំ. វត្ថិកោសេ ថុល្លច្ចយមេវ. សព្ពេសម្បិ តិរច្ឆានគតានំ អក្ខិកណ្ណវណេសុ ទុក្កដំ, អវសេសសរីរេបិ ទុក្កដមេវ. មតានំ អល្លសរីរេ បារាជិកក្ខេត្តេ បារាជិកំ, ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេ ថុល្លច្ចយំ, ទុក្កដក្ខេត្តេ ទុក្កដំ.

កុថិតកុណបេ បន បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ សព្ពត្ថ ទុក្កដំ. កាយសំសគ្គរាគេន វា មេថុនរាគេន វា ជីវមានកបុរិសស្ស វត្ថិកោសំ អប្បវេសេន្តោ និមិត្តេន និមិត្តំ ឆុបតិ, ទុក្កដំ. មេថុនរាគេន ឥត្ថិយា អប្បវេសេន្តោ និមិត្តេន និមិត្តំ ឆុបតិ, ថុល្លច្ចយំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥត្ថិនិមិត្តំ មេថុនរាគេន មុខេន ឆុបតិ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ វុត្តំ. ចម្មក្ខន្ធកេ ‘‘ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ អចិរវតិយា នទិយា គាវីនំ តរន្តីនំ វិសាណេសុបិ គណ្ហន្តិ, កណ្ណេសុបិ គណ្ហន្តិ, គីវាយបិ គណ្ហន្តិ, ឆេប្បាយបិ គណ្ហន្តិ, បិដ្ឋិម្បិ អភិរុហន្តិ, រត្តចិត្តាបិ អង្គជាតំ ឆុបន្តី’’តិ (មហាវ. ២៥២) ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា អវិសេសេន វុត្តំ – ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, រត្តចិត្តេន អង្គជាតំ ឆុបិតព្ពំ, យោ ឆុបេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥២). តំ សព្ពម្បិ សំសន្ទិត្វា យថា ន វិរុជ្ឈតិ តថា គហេតព្ពំ. កថញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ? យំ តាវ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘មេថុនរាគេន មុខេន ឆុបតី’’តិ. តត្រ កិរ និមិត្តមុខំ មុខន្តិ អធិប្បេតំ. ‘‘មេថុនរាគេនា’’តិ ច វុត្តត្តាបិ អយមេវ តត្ថ អធិប្បាយោតិ វេទិតព្ពោ. ន ហិ ឥត្ថិនិមិត្តេ បកតិមុខេន មេថុនុបក្កមោ ហោតិ. ខន្ធកេបិ យេ បិដ្ឋិំ អភិរុហន្តា មេថុនរាគេន អង្គជាតេន អង្គជាតំ ឆុបិំសុ, តេ សន្ធាយ ថុល្លច្ចយំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតរថា ហិ ទុក្កដំ សិយា. កេចិ បនាហុ ‘‘ខន្ធកេបិ មុខេនេវ ឆុបនំ សន្ធាយ ឱឡារិកត្តា កម្មស្ស ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយម្បិ តំ សន្ធាយភាសិតំ គហេត្វាវ មេថុនរាគេន មុខេន ឆុបតិ ថុល្លច្ចយន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. តស្មា សុដ្ឋុ សល្លក្ខេត្វា ឧភោសុ វិនិច្ឆយេសុ យោ យុត្តតរោ សោ គហេតព្ពោ. វិនយញ្ញូ បន បុរិមំ បសំសន្តិ. កាយសំសគ្គរាគេន បន បកតិមុខេន វា និមិត្តមុខេន វា ឥត្ថិនិមិត្តំ ឆុបន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ. តិរច្ឆានគតិត្ថិយា បស្សាវមគ្គំ និមិត្តមុខេន ឆុបន្តស្ស វុត្តនយេនេវ ថុល្លច្ចយំ. កាយសំសគ្គរាគេន ទុក្កដន្តិ.

ឯកូនសត្តតិទ្វិសតចតុក្កកថា និដ្ឋិតា.