១. លសុណវគ្គោ

១. បឋមលសុណសិក្ខាបទវណ្ណនា

តិំសកានន្តរំ ធម្មា, ឆសដ្ឋិសតសង្គហា;

សង្គីតា យេ អយំ ទានិ, ហោតិ តេសម្បិ វណ្ណនា.

៧៩៣. តត្ថ លសុណវគ្គស្ស តាវ បឋមសិក្ខាបទេ – ទ្វេ តយោ ភណ្ឌិកេតិ ទ្វេ វា តយោ វា បោដ្ដលិកេ; សម្បុណ្ណមិញ្ជានមេតំ អធិវចនំ. ន មត្តំ ជានិត្វាតិ បមាណំ អជានិត្វា ខេត្តបាលស្ស វារេន្តស្ស ពហុំ លសុណំ ហរាបេសិ.

អញ្ញតរំ ហំសយោនិន្តិ សុវណ្ណហំសយោនិំ. សោ តាសំ ឯកេកន្តិ សោ ហំសោ ជាតិស្សរោ អហោសិ, អថ បុព្ពសិនេហេន អាគន្ត្វា តាសំ ឯកេកំ បត្តំ ទេតិ, តំ តាបនតាលនច្ឆេទនក្ខមំ សុវណ្ណមេវ ហោតិ.

៧៩៥. មាគធកន្តិ មគធេសុ ជាតំ. មគធរដ្ឋេ ជាតលសុណមេវ ហិ ឥធ លសុណន្តិ អធិប្បេតំ, តម្បិ ភណ្ឌិកលសុណមេវ, ន ឯកទ្វិតិមិញ្ជកំ. កុរុន្ទិយំ បន ជាតទេសំ អវត្វា ‘‘មាគធកំ នាម ភណ្ឌិកលសុណ’’ន្តិ វុត្តំ. អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេតិ ឯត្ថ សចេ ទ្វេ តយោ ភណ្ឌិកេ ឯកតោយេវ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរតិ, ឯកំ បាចិត្តិយំ. ភិន្ទិត្វា ឯកេកំ មិញ្ជំ ខាទន្តិយា បន បយោគគណនាយ បាចិត្តិយានីតិ.

៧៩៧. បលណ្ឌុកាទីនំ វណ្ណេន វា មិញ្ជាយ វា នានត្តំ វេទិតព្ពំ – វណ្ណេន តាវ បលណ្ឌុកោ បណ្ឌុវណ្ណោ ហោតិ. ភញ្ជនកោ លោហិតវណ្ណោ. ហរិតកោ ហរិតបណ្ណវណ្ណោ. មិញ្ជាយ បន បលណ្ឌុកស្ស ឯកា មិញ្ជា ហោតិ, ភញ្ជនកស្ស ទ្វេ, ហរិតកស្ស តិស្សោ. ចាបលសុណោ អមិញ្ជកោ, អង្កុរមត្តមេវ ហិ តស្ស ហោតិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ បន ‘‘បលណ្ឌុកស្ស តីណិ មិញ្ជានិ, ភញ្ជនកស្ស ទ្វេ, ហរិតកស្ស ឯក’’ន្តិ វុត្តំ. ឯតេ បលណ្ឌុកាទយោ សភាវេនេវ វដ្ដន្តិ. សូបសម្បាកាទីសុ បន មាគធកម្បិ វដ្ដតិ. តញ្ហិ បច្ចមានេសុ មុគ្គសូបាទីសុ វា មច្ឆមំសវិកតិយា វា តេលាទីសុ វា ពទរសាឡវាទីសុ វា អម្ពិលសាកាទីសុ វា ឧត្តរិភង្គេសុ វា យត្ថ កត្ថចិ អន្តមសោ យាគុភត្តេបិ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

លសុណសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២. ទុតិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៩៩. ទុតិយេ – សម្ពាធេតិ បដិច្ឆន្នោកាសេ. តស្ស វិភាគទស្សនត្ថំ បន ‘‘ឧភោ ឧបកច្ឆកា មុត្តករណ’’ន្តិ វុត្តំ. ឯកម្បិ លោមន្តិ កត្តរិយា វា សណ្ឌាសកេន វា ខុរេន វា យេន កេនចិ ឯកបយោគេន វា នានាបយោគេន វា ឯកំ វា ពហូនិ វា សំហរាបេន្តិយា បយោគគណនាយ បាចិត្តិយានិ, ន លោមគណនាយ.

៨០១. អាពាធបច្ចយាតិ កណ្ឌុកច្ឆុអាទិអាពាធបច្ចយា សំហរាបេន្តិយា អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ចតុសមុដ្ឋានំ – កាយតោ កាយវាចតោ កាយចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ទុតិយសិក្ខាបទំ.

៣. តតិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨០៣-៤. តតិយេ – តលឃាតកេតិ មុត្តករណតលឃាតនេ. អន្តមសោ ឧប្បលបត្តេនាបីតិ ឯត្ថ បត្តំ តាវ មហន្តំ, កេសរេនាបិ បហារំ ទេន្តិយា អាបត្តិយេវ.

៨០៥. អាពាធបច្ចយាតិ គណ្ឌំ វា វណំ វា បហរិតុំ វដ្ដតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ. បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

តតិយសិក្ខាបទំ.

៤. ចតុត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨០៦. ចតុត្ថេ – បុរាណរាជោរោធាតិ បុរាណេ គិហិភាវេ រញ្ញោ ឱរោធា. ចិរាចិរំ គច្ឆតីតិ ចិរេន ចិរេន គច្ឆតិ. ធារេថាតិ សក្កោថ. កស្សិទំ កម្មន្តិ វុត្តេ អនារោចិតេបិ ឯតា មយិ អាសង្កំ ករិស្សន្តីតិ មញ្ញមានា ឯវមាហ – ‘‘មយ្ហិទំ កម្ម’’ន្តិ.

៨០៧. ជតុមដ្ឋកេតិ ជតុនា កតេ មដ្ឋទណ្ឌកេ. វត្ថុវសេនេវេតំ វុត្តំ, យំកិញ្ចិ បន ទណ្ឌកំ បវេសេន្តិយា អាបត្តិយេវ. តេនាហ – ‘‘អន្តមសោ ឧប្បលបត្តម្បិ មុត្តករណំ បវេសេតី’’តិ. ឯតម្បិ ច អតិមហន្តំ, កេសរមត្តម្បិ បន បវេសេន្តិយា អាបត្តិ ឯវ. សេសំ ឧត្តានមេវ. សមុដ្ឋានាទីនិ តលឃាតកេ វុត្តសទិសានេវាតិ.

ចតុត្ថសិក្ខាបទំ.

៥. បញ្ចមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨១០. បញ្ចមេ – អតិគម្ភីរំ ឧទកសុទ្ធិកំ អាទិយន្តីតិ អតិអន្តោ បវេសេត្វា ឧទកេន ធោវនំ កុរុមានា.

៨១២. កេសគ្គមត្តម្បិ អតិក្កាមេតីតិ វិត្ថារតោ តតិយំ វា ចតុត្ថំ វា អង្គុលំ គម្ភីរតោ ទ្វិន្នំ បព្ពានំ ឧបរិ កេសគ្គមត្តម្បិ បវេសេន្តិយា បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ មហាបច្ចរិយំ – ‘‘ឯកិស្សា អង្គុលិយា តីណិ បព្ពានិ អាទាតុំ ន លភតិ, តិណ្ណំ វា ចតុន្នំ វា ឯកេកម្បិ បព្ពំ អាទាតុំ ន លភតី’’តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ. សមុដ្ឋានាទីនិបិ តលឃាតកេ វុត្តសទិសានេវាតិ.

បញ្ចមសិក្ខាបទំ.

៦. ឆដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨១៥. ឆដ្ឋេ – ភត្តវិស្សគ្គន្តិ ភត្តកិច្ចំ. បានីយេន ច វិធូបនេន ច ឧបតិដ្ឋិត្វាតិ ឯកេន ហត្ថេន បានីយថាលកំ ឯកេន ពីជនិំ គហេត្វា ពីជមានា សមីបេ ឋត្វាតិ អត្ថោ. អច្ចាវទតីតិ បុព្ពេបិ តុម្ហេ ឯវំ ភុញ្ជថ, អហំ ឯវំ ឧបដ្ឋានំ ករោមី’’តិ បព្ពជិតចារិត្តំ អតិក្កមិត្វា គេហស្សិតកថំ កថេតីតិ អត្ថោ.

៨១៧. យំកិញ្ចិ បានីយន្តិ សុទ្ធឧទកំ វា ហោតុ, តក្កទធិមត្ថុរសខីរាទីនំ វា អញ្ញតរំ. យា កាចិ ពីជនីតិ អន្តមសោ ចីវរកណ្ណោបិ. ហត្ថបាសេ តិដ្ឋតិ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឥធ ឋានបច្ចយាវ បាចិត្តិយំ វុត្តំ. បហារបច្ចយា បន ខន្ធកេ ទុក្កដំ បញ្ញត្តំ.

៨១៩. ទេតិ ទាបេតីតិ បានីយំ វា សូបាទិំ វា ឥមំ បិវថ, ឥមិនា ភុញ្ជថាតិ ទេតិ; តាលវណ្ដំ ឥមិនា ពីជន្តា ភុញ្ជថាតិ ទេតិ; អញ្ញេន វា ឧភយម្បិ ទាបេតិ, អនាបត្តិ. អនុបសម្បន្នំ អាណាបេតីតិ ឧបតិដ្ឋនត្ថំ សាមណេរិំ អាណាបេតិ, អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឆដ្ឋសិក្ខាបទំ.

៧. សត្តមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨២២. សត្តមេ – ភុញ្ជិស្សាមីតិ បដិគ្គណ្ហាតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឥទំ បយោគទុក្កដំ នាម, តស្មា ន កេវលំ បដិគ្គហណេយេវ ហោតិ, បដិគ្គណ្ហិត្វា បន អរញ្ញតោ អាហរណេបិ សុក្ខាបនេបិ វទ្ទលិទិវសេ ភជ្ជនត្ថាយ ឧទ្ធនសជ្ជនេបិ កបល្លសជ្ជនេបិ ទព្ពិសជ្ជនេបិ ទារូនិ អាទាយ អគ្គិករណេបិ កបល្លម្ហិ ធញ្ញបក្ខិបនេបិ ទព្ពិយា សង្ឃដ្ដនេសុបិ កោដ្ដនត្ថំ ឧទុក្ខលមុសលាទិសជ្ជនេសុបិ កោដ្ដនបប្ផោដនធោវនាទីសុបិ យាវ មុខេ ឋបេត្វា អជ្ឈោហរណត្ថំ ទន្តេហិ សង្ខាទតិ, តាវ សព្ពបយោគេសុ ទុក្កដានិ, អជ្ឈោហរណកាលេ បន អជ្ឈោហរណគណនាយ បាចិត្តិយានិ. ឯត្ថ ច វិញ្ញត្តិ ចេវ ភោជនញ្ច បមាណំ. តស្មា សយំ វិញ្ញាបេត្វា អញ្ញាយ ភជ្ជនកោដ្ដនបចនានិ ការាបេត្វា ភុញ្ជន្តិយាបិ អាបត្តិ. អញ្ញាយ វិញ្ញាបេត្វា សយំ ភជ្ជនាទីនិ កត្វា ភុញ្ជន្តិយាបិ អាបត្តិ. មហាបច្ចរិយំ បន វុត្តំ – ‘‘ឥទំ អាមកធញ្ញំ នាម មាតរម្បិ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជន្តិយា បាចិត្តិយមេវ, អវិញ្ញត្តិយា លទ្ធំ សយំ ភជ្ជនាទីនិ កត្វា វា ការាបេត្វា វា ភុញ្ជន្តិយា ទុក្កដំ. អញ្ញាយ វិញ្ញត្តិយា លទ្ធំ សយំ វា ភជ្ជនាទីនិ កត្វា តាយ វា ការាបេត្វា អញ្ញាយ វា ការាបេត្វា ភុញ្ជន្តិយាបិ ទុក្កដមេវា’’តិ. បុនបិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញាយ វិញ្ញត្តិយា លទ្ធំ, សយំ ភជ្ជនាទីនិ កត្វា ភុញ្ជន្តិយា បាចិត្តិយមេវ. ភជ្ជនាទីនិ ការាបេត្វា ភុញ្ជន្តិយា បន ទុក្កដ’’ន្តិ. តំ បុព្ពាបរវិរុទ្ធំ ហោតិ, ន ហិ ភជ្ជនាទីនំ ករណេ វា ការាបនេ វា វិសេសោ អត្ថិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អញ្ញាយ វិញ្ញត្តំ ភុញ្ជន្តិយា ទុក្កដ’’ន្តិ អវិសេសេន វុត្តំ.

៨២៣. អាពាធបច្ចយាតិ សេទកម្មាទីនំ អត្ថាយ ធញ្ញវិញ្ញត្តិយា អនាបត្តិ. ‘‘អវិញ្ញត្តិយា លព្ភមានំ បន នវកម្មត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. អបរណ្ណំ វិញ្ញាបេតីតិ ឋបេត្វា សត្ត ធញ្ញានិ មុគ្គមាសាទិំ វា លាពុកុម្ភណ្ឌាទិំ វា អញ្ញំ យំកិញ្ចិ ញាតកបវារិតដ្ឋានេ វិញ្ញាបេន្តិយា អនាបត្តិ. អាមកធញ្ញំ បន ញាតកបវារិតដ្ឋានេ ន វដ្ដតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ចតុសមុដ្ឋានំ – កាយតោ កាយវាចតោ កាយចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សត្តមសិក្ខាបទំ.

៨. អដ្ឋមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨២៤. អដ្ឋមេ – និព្ពិដ្ឋោ រាជភដោ រញ្ញោ ភតិ កេណិ ឯតេនាតិ និព្ពិដ្ឋរាជភដោ, ឯកំ ឋានន្តរំ កេណិយា គហេត្វា តតោ លទ្ធឧទយោតិ អត្ថោ. តញ្ញេវ ភដបថំ យាចិស្សាមីតិ រញ្ញោ កេណិំ ទត្វា បុន តំយេវ ឋានន្តរំ យាចិស្សាមីតិ ចិន្តេន្តោ. បរិភាសីតិ តា ភិក្ខុនិយោ ‘‘មា បុន ឯវំ ករិត្ថា’’តិ សន្តជ្ជេសិ.

៨២៦. សយំ ឆឌ្ឌេតីតិ ចត្តារិបិ វត្ថូនិ ឯកបយោគេន ឆឌ្ឌេន្តិយា ឯកាវ អាបត្តិ, បាដេក្កំ ឆឌ្ឌេន្តិយា វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. អាណត្តិយម្បិ ឯសេវ នយោ. ទន្តកដ្ឋឆឌ្ឌនេបិ ភិក្ខុនិយា បាចិត្តិយមេវ. ភិក្ខុស្ស សព្ពត្ថ ទុក្កដំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឆសមុដ្ឋានំ – កិរិយាកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

អដ្ឋមសិក្ខាបទំ.

៩. នវមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៣០-២. នវមេ – យំ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ រោបិមន្តិ ខេត្តំ វា ហោតុ នាឡិកេរាទិអារាមោ វា, យត្ថ កត្ថចិ រោបិមហរិតដ្ឋានេ ឯតានិ វត្ថូនិ ឆឌ្ឌេន្តិយា បុរិមនយេនេវ អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ. ខេត្តេ វា អារាមេ វា និសីទិត្វា ភុញ្ជមានា ឧច្ឆុអាទីនិ វា ខាទន្តី; គច្ឆមានា ឧច្ឆិដ្ឋោទកចលកាទីនិ ហរិតដ្ឋានេ ឆឌ្ឌេតិ, អន្តមសោ ឧទកំ បិវិត្វា មត្ថកច្ឆិន្ននាឡិកេរម្បិ ឆឌ្ឌេតិ, បាចិត្តិយមេវ. ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ. កសិតដ្ឋានេ បន និក្ខិត្តពីជេ យាវ អង្កុរំ ន ឧដ្ឋហតិ, តាវ សព្ពេសំ ទុក្កដំ. អនិក្ខិត្តពីជេសុ ខេត្តកោណាទីសុ វា អសញ្ជាតរោបិមេសុ ខេត្តមរិយាទាទីសុ វា ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតិ. មនុស្សានំ កចវរឆឌ្ឌនដ្ឋានេបិ វដ្ដតិ. ឆឌ្ឌិតខេត្តេតិ មនុស្សេសុ សស្សំ ឧទ្ធរិត្វា គតេសុ ឆឌ្ឌិតខេត្តំ នាម ហោតិ, តត្ថ វដ្ដតិ. យត្ថ បន លាយិតម្បិ បុព្ពណ្ណាទិ បុន ឧដ្ឋហិស្សតីតិ រក្ខន្តិ, តត្ថ យថាវត្ថុកមេវ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ – កិរិយាកិរិយំ…បេ… តិវេទនន្តិ.

នវមសិក្ខាបទំ.

១០. ទសមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៣៥. ទសមេ – យំកិញ្ចិ នច្ចន្តិ នដាទយោ វា នច្ចន្តុ សោណ្ឌា វា, អន្តមសោ មោរសុវមក្កដាទយោបិ, សព្ពម្បេតំ នច្ចមេវ. យំកិញ្ចិ គីតន្តិ យំកិញ្ចិ នដាទីនំ វា គីតំ ហោតុ, អរិយានំ បរិនិព្ពានកាលេ រតនត្តយគុណូបសំហិតំ សាធុកីឡិតគីតំ វា អសំយតភិក្ខូនំ ធម្មភាណកគីតំ វា, សព្ពម្បេតំ គីតមេវ. យំកិញ្ចិ វាទិតន្តិ តន្តិពទ្ធាទិវាទនីយភណ្ឌវាទិតំ វា ហោតុ, កុដភេរិវាទិតំ វា, អន្តមសោ ឧទកភេរិវាទិតម្បិ, សព្ពម្បេតំ វាទិតមេវ.

៨៣៦. ទស្សនាយ គច្ឆតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ បទវារគណនាយ អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. យត្ថ ឋិតា បស្សតិ វា សុណាតិ វាតិ ឯកបយោគេន ឱលោកេន្តី បស្សតិ, តេសំយេវ គីតវាទិតំ សុណាតិ, ឯកមេវ បាចិត្តិយំ. សចេ បន ឯកំ ទិសំ ឱលោកេត្វា នច្ចំ បស្សតិ, បុន អញ្ញតោ ឱលោកេត្វា គាយន្តេ បស្សតិ អញ្ញតោ វាទេន្តេ, បាដេក្កា អាបត្តិយោ. ភិក្ខុនី សយម្បិ នច្ចិតុំ វា គាយិតុំ វា វាទិតុំ វា ន លភតិ, អញ្ញេ ‘‘នច្ច, គាយ, វាទេហី’’តិ វត្តុម្បិ ន លភតិ. ‘‘ចេតិយស្ស ឧបហារំ ទេថ, ឧបាសកា’’តិ វត្តុម្បិ ‘‘តុម្ហាកំ ចេតិយស្ស ឧបដ្ឋានំ ករោមា’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិតុម្បិ ន លភតិ. សព្ពត្ថ បាចិត្តិយន្តិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ. ‘‘តុម្ហាកំ ចេតិយស្ស ឧបដ្ឋានំ ករោមា’’តិ វុត្តេ បន ‘‘ឧបដ្ឋានករណំ នាម សុន្ទរ’’ន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

៨៣៧. អារាមេ ឋិតាតិ អារាមេ ឋត្វា អន្តរារាមេ វា ពហិអារាមេ វា នច្ចាទីនិ បស្សតិ វា សុណាតិ វា, អនាបត្តិ. សតិ ករណីយេតិ សលាកភត្តាទីនំ វា អត្ថាយ អញ្ញេន វា កេនចិ ករណីយេន គន្ត្វា គតដ្ឋានេ បស្សតិ វា សុណាតិ វា, អនាបត្តិ. អាបទាសូតិ តាទិសេន ឧបទ្ទវេន ឧបទ្ទុតា សមជ្ជដ្ឋានំ បវិសតិ, ឯវំ បវិសិត្វា បស្សន្តិយា វា សុណន្តិយា វា អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ទសមសិក្ខាបទំ.

លសុណវគ្គោ បឋមោ.