ភិក្ខុនីវិភង្គវណ្ណនា
១. បារាជិកកណ្ឌំ (ភិក្ខុនីវិភង្គវណ្ណនា)
យោ ភិក្ខូនំ វិភង្គស្ស, សង្គហិតោ អនន្តរំ;
ភិក្ខុនីនំ វិភង្គស្ស, តស្ស សំវណ្ណនាក្កមោ.
បត្តោ យតោ តតោ តស្ស, អបុព្ពបទវណ្ណនំ;
កាតុំ បារាជិកេ តាវ, ហោតិ សំវណ្ណនា អយំ.
១. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៥៦. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… សាឡ្ហោ មិគារនត្តាតិ ឯត្ថ សាឡ្ហោតិ តស្ស នាមំ; មិគារមាតុយា បន នត្តា ហោតិ, តេន វុត្តំ – ‘‘មិគារនត្តា’’តិ. នវកម្មិកន្តិ នវកម្មាធិដ្ឋាយិកំ. បណ្ឌិតាតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា. ព្យត្តាតិ វេយ្យត្តិកេន សមន្នាគតា. មេធាវិនីតិ បាឡិគ្គហណេ សតិបុព្ពង្គមាយ បញ្ញាយ អត្ថគ្គហណេ បញ្ញាបុព្ពង្គមាយ សតិយា សមន្នាគតា. ទក្ខាតិ ឆេកា; អវិរជ្ឈិត្វា សីឃំ កត្តព្ពការិនីតិ អត្ថោ. អនលសាតិ អាលសិយវិរហិតា. តត្រុបាយាយាតិ តេសុ តេសុ កម្មេសុ ឧបាយភូតាយ. វីមំសាយាតិ កត្តព្ពកម្មុបបរិក្ខាយ. សមន្នាគតាតិ សម្បយុត្តា. អលំ កាតុន្តិ សមត្ថា តំ តំ កម្មំ កាតុំ. អលំ សំវិធាតុន្តិ ឯវញ្ច ឯវញ្ច ឥទំ ហោតូតិ ឯវំ សំវិទហិតុម្បិ សមត្ថា. កតាកតំ ជានិតុន្តិ កតញ្ច អកតញ្ច ជានិតុំ. តេតិ តេ ឧភោ; សា ច សុន្ទរីនន្ទា សោ ច សាឡ្ហោតិ អត្ថោ. ភត្តគ្គេតិ បរិវេសនដ្ឋានេ. និកូដេតិ កោណសទិសំ កត្វា ទស្សិតេ គម្ភីរេ. វិស្សរោ មេ ភវិស្សតីតិ វិរូបោ មេ សរោ ភវិស្សតិ; វិប្បការសទ្ទោ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. បតិមានេន្តីតិ អបេក្ខមានា. ក្យាហន្តិ កិំ អហំ. ជរាទុព្ពលាតិ ជរាយ ទុព្ពលា. ចរណគិលានាតិ បាទរោគេន សមន្នាគតា.
៦៥៧-៨. អវស្សុតាតិ កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា; តិន្តា កិលិន្នាតិ អត្ថោ. បទភាជនេ បនស្ស តមេវ រាគំ គហេត្វា ‘‘សារត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សារត្តាតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតេន កាយសំសគ្គរាគេន សុដ្ឋុ រត្តា. អបេក្ខវតីតិ តស្សេវ រាគស្ស វសេន តស្មិំ បុរិសេ បវត្តាយ អបេក្ខាយ សមន្នាគតា. បដិពទ្ធចិត្តាតិ តេន រាគេន តស្មិំ បុរិសេ ពន្ធិត្វា ឋបិតចិត្តា វិយ. ឯស នយោ ទុតិយបទវិភង្គេបិ. បុរិសបុគ្គលស្សាតិ បុរិសសង្ខាតស្ស បុគ្គលស្ស. អធក្ខកន្តិ អក្ខកានំ អធោ. ឧព្ភជាណុមណ្ឌលន្តិ ជាណុមណ្ឌលានំ ឧបរិ. បទភាជនេ បន បទបដិបាដិយា ឯវ ‘‘ហេដ្ឋក្ខកំ ឧបរិជាណុមណ្ឌល’’ន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ឧព្ភកប្បរម្បិ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលេនេវ សង្គហិតំ. សេសំ មហាវិភង្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. បុរិមាយោ ឧបាទាយាតិ សាធារណបារាជិកេហិ បារាជិកាយោ ចតស្សោ ឧបាទាយាតិ អត្ថោ. ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកាតិ ឥទំ បន ឥមិស្សា បារាជិកាយ នាមមត្តំ, តស្មា បទភាជនេ ន វិចារិតំ.
៦៥៩. ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋសិក្ខាបទំ បទានុក្កមេន វិភជិត្វា ឥទានិ អវស្សុតាទិភេទេន អាបត្តិភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភតោអវស្សុតេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧភតោអវស្សុតេតិ ឧភតោអវស្សវេ; ភិក្ខុនិយា ចេវ បុរិសស្ស ច កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតភាវេ សតីតិ អត្ថោ. កាយេន កាយំ អាមសតីតិ ភិក្ខុនី យថាបរិច្ឆិន្នេន កាយេន បុរិសស្ស យំកិញ្ចិ កាយំ បុរិសោ វា យេន កេនចិ កាយេន ភិក្ខុនិយា យថាបរិច្ឆិន្នំ កាយំ អាមសតិ, ឧភយថាបិ ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ. កាយេន កាយបដិពទ្ធន្តិ វុត្តប្បការេនេវ អត្តនោ កាយេន បុរិសស្ស កាយបដិពទ្ធំ. អាមសតីតិ ឯត្ថ សយំ វា អាមសតុ, តស្ស វា អាមសនំ សាទិយតុ, ថុល្លច្ចយមេវ. កាយបដិពទ្ធេន កាយន្តិ អត្តនោ វុត្តប្បការកាយបដិពទ្ធេន បុរិសស្ស កាយំ. អាមសតីតិ ឥធាបិ សយំ វា អាមសតុ, តស្ស វា អាមសនំ សាទិយតុ, ថុល្លច្ចយមេវ. អវសេសបទេសុបិ ឥមិនាវ នយេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.
សចេ បន ភិក្ខុ ចេវ ភិក្ខុនី ច ហោតិ, តត្រ ចេ ភិក្ខុនី អាមសតិ, ភិក្ខុ និច្ចលោ ហុត្វា ចិត្តេន សាទិយតិ, ភិក្ខុ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ. សចេ ភិក្ខុ អាមសតិ, ភិក្ខុនី និច្ចលា ហុត្វា ចិត្តេនេវ អធិវាសេតិ, កាយង្គំ អចោបយមានាបិ បារាជិកក្ខេត្តេ បារាជិកេន, ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេ ថុល្លច្ចយេន, ទុក្កដក្ខេត្តេ ទុក្កដេន ការេតព្ពា. កស្មា? ‘‘កាយសំសគ្គំ សាទិយេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា. អយំ អដ្ឋកថាសុ វិនិច្ឆយោ. ឯវំ បន សតិ កិរិយាសមុដ្ឋានតា ន ទិស្សតិ, តស្មា តព្ពហុលនយេន សា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.
៦៦០. ឧព្ភក្ខកន្តិ អក្ខកានំ ឧបរិ. អធោជាណុមណ្ឌលន្តិ ជាណុមណ្ឌលានំ ហេដ្ឋា. ឯត្ថ ច អធោកប្បរម្បិ អធោជាណុមណ្ឌលេនេវ សង្គហិតំ.
៦៦២. ឯកតោអវស្សុតេតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ឯកតោតិ អវិសេសេន វុត្តំ, តថាបិ ភិក្ខុនិយា ឯវ អវស្សុតេ សតិ អយំ អាបត្តិភេទោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.
តត្រាយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ វិនិច្ឆយោ – ភិក្ខុនី កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា, បុរិសោបិ តថេវ. អធក្ខកេ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលេ កាយប្បទេសេ កាយសំសគ្គសាទិយនេ សតិ ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ. ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គរាគោ, បុរិសស្ស មេថុនរាគោ វា គេហស្សិតបេមំ វា សុទ្ធចិត្តំ វា ហោតុ, ថុល្លច្ចយមេវ. ភិក្ខុនិយា មេថុនរាគោ, បុរិសស្ស កាយសំសគ្គរាគោ វា មេថុនរាគោ វា គហេស្សិតបេមំ វា សុទ្ធចិត្តំ វា ហោតុ, ទុក្កដំ. ភិក្ខុនិយា គេហស្សិតបេមំ, បុរិសស្ស វុត្តេសុ ចតូសុ យំ វា តំ វា ហោតុ, ទុក្កដមេវ. ភិក្ខុនិយា សុទ្ធចិត្តំ, បុរិសស្ស វុត្តេសុ ចតូសុ យំ វា តំ វា ហោតុ, អនាបត្តិ.
សចេ បន ភិក្ខុ ចេវ ហោតិ ភិក្ខុនី ច ឧភិន្នំ កាយសំសគ្គរាគោ, ភិក្ខុស្ស សង្ឃាទិសេសោ, ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ. ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គរាគោ, ភិក្ខុស្ស មេថុនរាគោ វា គេហស្សិតបេមំ វា, ភិក្ខុនិយា ថុល្លច្ចយំ, ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ. ឧភិន្នំ មេថុនរាគោ វា គេហស្សិតបេមំ វា, ឧភិន្នម្បិ ទុក្កដមេវ. យស្ស យត្ថ សុទ្ធចិត្តំ, តស្ស តត្ថ អនាបត្តិ. ឧភិន្នម្បិ សុទ្ធចិត្តំ, ឧភិន្នម្បិ អនាបត្តិ.
៦៦៣. អនាបត្តិ អសញ្ចិច្ចាតិអាទីសុ វិរជ្ឈិត្វា វា អាមសន្តិយា អញ្ញវិហិតាយ វា ‘‘អយំ បុរិសោ វា ឥត្ថី វា’’តិ អជានន្តិយា វា តេន ផុដ្ឋាយបិ តំ ផស្សំ អសាទិយន្តិយា វា អាមសនេបិ សតិ អនាបត្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ.
បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ.
បឋមបារាជិកំ.
២. ទុតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៦៤. ទុតិយេ បារាជិកេ – កច្ចិ នោ សាតិ កច្ចិ នុ សា. អវណ្ណោតិ អគុណោ. អកិត្តីតិ និន្ទា. អយសោតិ បរិវារវិបត្តិ; បរម្មុខគរហា វា.
៦៦៥. វជ្ជបដិច្ឆាទិកាតិ ឥទម្បិ ឥមិស្សា បារាជិកាយ នាមមត្តមេវ, តស្មា បទភាជនេ ន វិចារិតំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.
៦៦៦. សា វា អារោចេតីតិ យា បារាជិកំ អាបន្នា, សា សយំ អារោចេតិ. អដ្ឋន្នំ បារាជិកានំ អញ្ញតរន្តិ ភិក្ខូហិ សាធារណានំ ចតុន្នំ អសាធារណានញ្ច ចតុន្នមេវ អញ្ញតរំ. ឥទញ្ច បារាជិកំ បច្ឆា បញ្ញត្តំ, តស្មា ‘‘អដ្ឋន្ន’’ន្តិ វិភង្គេ វុត្តំ. បុរិមេន បន សទ្ធិំ យុគឡត្តា ឥមស្មិំ ឱកាសេ ឋបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ធុរំ និក្ខិត្តមត្តេតិ ធុរេ និក្ខិត្តមត្តេ. វិត្ថារកថា បនេត្ថ សប្បាណកវគ្គម្ហិ ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. តត្រ ហិ បាចិត្តិយំ, ឥធ បារាជិកន្តិ អយមេវ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវ. វជ្ជបដិច្ឆាទិកាតិ ឥទម្បិឥមិស្សា បារាជិកាយ នាមមត្ថាមេវ, តស្មា បទភាជនេ ន វិចារិតំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.
ធុរនិក្ខេបសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.
ទុតិយបារាជិកំ.
៣. តតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៦៩. តតិយេ – ធម្មេនាតិ ភូតេន វត្ថុនា. វិនយេនាតិ ចោទេត្វា សារេត្វា. បទភាជនំ បនស្ស ‘‘យេន ធម្មេន យេន វិនយេន ឧក្ខិត្តោ សុឧក្ខិត្តោ ហោតី’’តិ ឥមំអធិប្បាយមត្តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សត្ថុសាសនេនាតិ ញត្តិសម្បទាយ ចេវ អនុសាវនសម្បទាយ ច. បទភាជនេ បនស្ស ‘‘ជិនសាសនេន ពុទ្ធសាសនេនា’’តិ វេវចនមត្តមេវ វុត្តំ. សង្ឃំ វា គណំ វាតិអាទីសុ យេន សង្ឃេន កម្មំ កតំ, តំ សង្ឃំ វា តត្ថ សម្ពហុលបុគ្គលសង្ខាតំ គណំ វា, ឯកបុគ្គលំ វា តំ កម្មំ វា ន អាទិយតិ, ន អនុវត្តតិ, ន តត្ថ អាទរំ ជនេតីតិ អត្ថោ. សមានសំវាសកា ភិក្ខូ វុច្ចន្តិ សហាយា, សោ តេហិ សទ្ធិំ នត្ថីតិ ឯត្ថ ‘‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតា’’តិ អយំ តាវ សំវាសោ; សមានោ សំវាសោ ឯតេសន្តិ សមានសំវាសកា.ឯវរូបា ភិក្ខូ ភិក្ខុស្ស តស្មិំ សំវាសេ សហ អយនភាវេន សហាយាតិ វុច្ចន្តិ. ឥទានិ យេន សំវាសេន តេ សមានសំវាសកាតិ វុត្តា, សោ សំវាសោ តស្ស ឧក្ខិត្តកស្ស តេហិ សទ្ធិំ នត្ថិ. យេហិ ច សទ្ធិំ តស្ស សោ សំវាសោ នត្ថិ, ន តេន តេ ភិក្ខូ អត្តនោ សហាយា កតា ហោន្តិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘សមានសំវាសកា ភិក្ខូ វុច្ចន្តិ សហាយា, សោ តេហិ សទ្ធិំ នត្ថិ, តេន វុច្ចតិ អកតសហាយោ’’តិ. សេសំ សង្ឃភេទសិក្ខាបទាទីសុ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ.
សមនុភាសនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.
តតិយបារាជិកំ.
៤. ចតុត្ថបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៧៥. ចតុត្ថេ – អវស្សុតាតិ លោកស្សាទមិត្តសន្ថវវសេន កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. បុរិសបុគ្គលស្ស ហត្ថគ្គហណំ វាតិអាទីសុ បន យំ បុរិសបុគ្គលេន ហត្ថេ គហណំ កតំ, តំ បុរិសបុគ្គលស្ស ហត្ថគ្គហណន្តិ វុត្តំ. ឯសេវ នយោ សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណេបិ. ហត្ថគ្គហណន្តិ ឯត្ថ ច ហត្ថគ្គហណញ្ច អញ្ញម្បិ អបារាជិកក្ខេត្តេ គហណញ្ច ឯកជ្ឈំ កត្វា ហត្ថគ្គហណន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘ហត្ថគ្គហណំ វា សាទិយេយ្យាតិ ហត្ថោ នាម កប្បរំ ឧបាទាយ យាវ អគ្គនខា, ឯតស្ស អសទ្ធម្មស្ស បដិសេវនត្ថាយ ឧព្ភក្ខកំ អធោជាណុមណ្ឌលំ គហណំ សាទិយតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច អសទ្ធម្មោតិ កាយសំសគ្គោ វេទិតព្ពោ, ន មេថុនធម្មោ. ន ហិ មេថុនស្ស សាមន្តា ថុល្លច្ចយំ ហោតិ. ‘‘វិញ្ញូ បដិពលោ កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជិតុន្តិ វចនម្បិ ចេត្ថ សាធកំ.
‘‘តិស្សិត្ថិយោ មេថុនំ តំ ន សេវេ,
តយោ បុរិសេ តយោ ច អនរិយបណ្ឌកេ;
ន ចាចរេ មេថុនំ ព្យញ្ជនស្មិំ,
ឆេជ្ជា សិយា មេថុនធម្មបច្ចយា;
បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨១);
ឥមាយ បរិវារេ វុត្តាយ សេទមោចកគាថាយ វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន; មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគត្តា. បរិវារេយេវ ហិ ‘‘មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគោ ជានិតព្ពោ’’តិ ‘‘វណ្ណាវណ្ណោ កាយសំសគ្គោ ទុដ្ឋុល្លវាចា អត្តកាមបារិចរិយាគមនុប្បាទន’’ន្តិ ឯវំ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគោតិ វុត្តានិ. តស្មា កាយសំសគ្គោ មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគត្តា បច្ចយោ ហោតិ. ឥតិ ឆេជ្ជា សិយា មេថុនធម្មបច្ចយាតិ ឯត្ថ ឥមិនា បរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯតេនុបាយេន សព្ពបទេសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អបិច ‘‘សង្កេតំ វា គច្ឆេយ្យា’’តិ ឯតស្ស បទភាជនេ ‘‘ឥត្ថន្នាមំ អាគច្ឆា’’តិ. ឯវំនាមកំ ឋានំ អាគច្ឆាតិ អត្ថោ.
៦៧៦. អដ្ឋមំ វត្ថុំ បរិបូរេន្តី អស្សមណី ហោតីតិ អនុលោមតោ វា បដិលោមតោ វា ឯកន្តរិកាយ វា យេន តេន នយេន អដ្ឋមំ វត្ថុំ បរិបូរេន្តីយេវ អស្សមណី ហោតិ. យា បន ឯកំ វា វត្ថុំ សត្ត វា វត្ថូនិ សតក្ខត្តុម្បិ បូរេតិ, នេវ អស្សមណី ហោតិ. អាបន្នា អាបត្តិយោ ទេសេត្វា មុច្ចតិ. អបិចេត្ថ គណនូបិកា អាបត្តិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អត្ថាបត្តិ ទេសិតា គណនូបិកា, អត្ថាបត្តិ ទេសិតា ន គណនូបិកា’’តិ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ឥទានិ នាបជ្ជិស្សាមីតិ ធុរនិក្ខេបំ កត្វា ទេសិតា គណនូបិកា ទេសិតគណនំ ឧបេតិ បារាជិកស្ស អង្គំ ន ហោតិ. តស្មា យា ឯកំ អាបន្នា ធុរនិក្ខេបំ កត្វា ទេសេត្វា បុន កិលេសវសេន អាបជ្ជតិ, បុន ទេសេតិ, ឯវំ អដ្ឋ វត្ថូនិ បូរេន្តីបិ បារាជិកា ន ហោតិ. យា បន អាបជ្ជិត្វា បុនបិ អញ្ញំ វត្ថុំ អាបជ្ជិស្សាមីតិ សឧស្សាហាវ ទេសេតិ, តស្សា សា អាបត្តិ នគណនូបិកា, ទេសិតាបិ អទេសិតា ហោតិ, ទេសិតគណនំ ន គច្ឆតិ, បារាជិកស្សេវ អង្គំ ហោតិ. អដ្ឋមេ វត្ថុម្ហិ បរិបុណ្ណមត្តេ បារាជិកា ហោតិ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.
ធុរនិក្ខេបសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ.
ចតុត្ថបារាជិកំ.
ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អយ្យាយោ អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មាតិ ភិក្ខូ អារព្ភ បញ្ញត្តា សាធារណា ចត្តារោ ឥមេ ច ចត្តារោតិ ឯវំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសមគ្គេន ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អយ្យាយោ អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសំ មហាវិភង្គេ វុត្តនយមេវាតិ.
សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ ភិក្ខុនីវិភង្គេ
បារាជិកកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
បារាជិកកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.
២. សង្ឃាទិសេសកណ្ឌំ (ភិក្ខុនីវិភង្គវណ្ណនា)
១. បឋមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
បារាជិកានន្តរស្ស, អយំ ទានិ ភវិស្សតិ;
សង្ឃាទិសេសកណ្ឌស្ស, អនុត្តានត្ថវណ្ណនា.
៦៧៨. ឧទោសិតន្តិ ភណ្ឌសាលា. មាយ្យោ ឯវំ អវចាតិ អយ្យោ មា ឯវំ អវច. អបិនាយ្យាតិ អបិនុ អយ្យា. អច្ចាវទថាតិ អតិក្កមិត្វា វទថ; អក្កោសថាតិ វុត្តំ ហោតិ.
៦៧៩. ឧស្សយវាទិកាតិ មានុស្សយវសេន កោធុស្សយវសេន វិវទមានា. យស្មា បន សា អត្ថតោ អដ្ដការិកា ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧស្សយវាទិកា នាម អឌ្ឌការិកា វុច្ចតី’’តិ បទភាជនេ វុត្តំ. ឯត្ថ ច អឌ្ឌោតិ វោហារិកវិនិច្ឆយោ វុច្ចតិ, យំ បព្ពជិតា ‘‘អធិករណ’’ន្តិបិ វទន្តិ. ទុតិយំ វា បរិយេសតីតិ សក្ខិំ វា សហាយំ វា បរិយេសតិ, ទុក្កដំ. គច្ឆតិ វាតិ ឧបស្សយោ វា ហោតុ ភិក្ខាចារមគ្គោ វា, យត្ថ ឋិតាយ ‘‘អឌ្ឌំ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ វោហារិកានំ សន្តិកំ គច្ឆន្តិយា បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ. ឯកស្ស អារោចេតីតិ ទ្វីសុ ជនេសុ យស្ស កស្សចិ ឯកស្ស កថំ យោ កោចិ វោហារិកានំ អារោចេតិ. ទុតិយស្ស អារោចេតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.
អយំ បនេត្ថ អសម្មោហត្ថាយ វិត្ថារកថា – យត្ថ កត្ថចិ អន្តមសោ ភិក្ខុនុបស្សយំ អាគតេបិ វោហារិកេ ទិស្វា ភិក្ខុនី អត្តនោ កថំ អារោចេតិ, ភិក្ខុនិយា ទុក្កដំ. ឧបាសកោ អត្តនោ កថំ អារោចេតិ, ភិក្ខុនិយា ថុល្លច្ចយំ. បឋមំ ឧបាសកោ អត្តនោ កថំ អារោចេតិ, ភិក្ខុនិយា ទុក្កដំ. អថ សា អត្តនោ កថំ អារោចេតិ, ថុល្លច្ចយំ. ភិក្ខុនី ឧបាសកំ វទតិ – ‘‘មម ច តវ ច កថំ ត្វំយេវ អារោចេហី’’តិ, សោ អត្តនោ វា កថំ បឋមំ អារោចេតុ ភិក្ខុនិយា វា, បឋមារោចនេ ទុក្កដំ, ទុតិយារោចនេ ថុល្លច្ចយំ. ឧបាសកោ ភិក្ខុនិំ វទតិ – ‘‘មម ច តវ ច កថំ ត្វំយេវ អារោចេហី’’តិ, ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.
ភិក្ខុនី កប្បិយការកេន កថាបេតិ, តត្ថ កប្បិយការកោ វា ភិក្ខុនិយា កថំ បឋមំ អារោចេតុ, ឥតរោ វា អត្តនោ កថំ, កប្បិយការកោ វា ឧភិន្នម្បិ កថំ, ឥតរោ វា ឧភិន្នម្បិ កថំ អារោចេតុ, យថា វា តថា វា អារោចិយមានេ បឋមេ អារោចនេ ភិក្ខុនិយា ទុក្កដំ, ទុតិយេ ថុល្លច្ចយំ. យថា វា តថា វា អារោចិតំ បន ឧភិន្នម្បិ កថំ សុត្វា វោហារិកេហិ វិនិច្ឆយេ កតេ អឌ្ឌបរិយោសានំ នាម ហោតិ, តស្មិំ អឌ្ឌបរិយោសានេ ភិក្ខុនិយា ជយេបិ បរាជយេបិ សង្ឃាទិសេសោ. សចេ បន គតិគតំ អធិករណំ ហោតិ, សុតបុព្ពំ វោហារិកេហិ. អថ តេ ភិក្ខុនិញ្ច អឌ្ឌការកញ្ច ទិស្វាវ ‘‘តុម្ហាកំ កថនកិច្ចំ នត្ថិ, ជានាម មយំ ឯត្ថ បវត្តិ’’ន្តិ សយមេវ វិនិច្ឆិនិត្វា ទេន្តិ, ឯវរូបេ អឌ្ឌបរិយោសានេបិ ភិក្ខុនិយា អនាបត្តិ.
បឋមំ អាបត្តិ ឯតស្សាតិ បឋមាបត្តិកោ; វីតិក្កមក្ខណេយេវ អាបជ្ជិតព្ពោតិ អត្ថោ, តំ បឋមាបត្តិកំ. បទភាជនេ បន អធិប្បាយមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘សហ វត្ថុជ្ឈាចារា អាបជ្ជតិ អសមនុភាសនាយា’’តិ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – សហ វត្ថុជ្ឈាចារា យំ ភិក្ខុនី អាបជ្ជតិ, ន តតិយាយ សមនុភាសនាយ, អយំ បឋមមេវ សហ វត្ថុជ្ឈាចារេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា បឋមាបត្តិកោតិ. ភិក្ខុនិសង្ឃតោ និស្សារេតីតិ និស្សារណីយោ; តំ និស្សារណីយំ. បទភាជនេ បន អធិប្បាយមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ឃម្ហា និស្សារីយតីតិ វុត្តំ. តត្ថ យំ អាបន្នា ភិក្ខុនី សង្ឃតោ និស្សារីយតិ, សោ និស្សារណីយោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ សោ ឯវ ធម្មោ សង្ឃម្ហា កេនចិ និស្សារីយតិ. តេន បន ធម្មេន ភិក្ខុនី និស្សារីយតិ, តស្មា សោ និស្សារេតីតិ និស្សារណីយោ.
អាកឌ្ឍិយមានា គច្ឆតីតិ អឌ្ឌការកមនុស្សេហិ សយំ វា អាគន្ត្វា ទូតំ វា បេសេត្វា ឯហីតិ វុច្ចមានា វោហារិកានំ សន្តិកំ គច្ឆតិ, តតោ អឌ្ឌការកោ អត្តនោ វា កថំ បឋមំ អារោចេតុ ភិក្ខុនិយា វា, នេវ បឋមារោចនេ ទុក្កដំ, ន ទុតិយារោចនេ ថុល្លច្ចយំ. អមច្ចេហិ វិនិច្ឆិនិត្វា កតេ អឌ្ឌបរិយោសានេបិ អនាបត្តិយេវ. សចេបិ អឌ្ឌការកោ ភិក្ខុនិំ វទតិ ‘‘មម ច តវ ច កថំ ត្វមេវ កថេហី’’តិ; កថេន្តិយាបិ កថំ សុត្វា កតេ អឌ្ឌបរិយោសានេបិ អនាបត្តិយេវ.
រក្ខំ យាចតីតិ ធម្មិកំ រក្ខំ យាចតិ, អនាបត្តិ. ឥទានិ យថាយាចិតា រក្ខា ធម្មិកា ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ អនោទិស្ស អាចិក្ខតីតិ អាហ. តត្ថ អតីតំ អារព្ភ អត្ថិ ឱទិស្សអាចិក្ខនា, អត្ថិ អនោទិស្សអាចិក្ខនា, អនាគតំ អារព្ភាបិ អត្ថិ ឱទិស្សអាចិក្ខនា, អត្ថិ អនោទិស្សអាចិក្ខនា.
កថំ អតីតំ អារព្ភ ឱទិស្សអាចិក្ខនា ហោតិ? ភិក្ខុនុបស្សយេ គាមទារកា ធុត្តាទយោ វា យេ កេចិ អនាចារំ វា អាចរន្តិ, រុក្ខំ វា ឆិន្ទន្តិ, ផលាផលំ វា ហរន្តិ, បរិក្ខារេ វា អច្ឆិន្ទន្តិ. ភិក្ខុនី វោហារិកេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អម្ហាកំ ឧបស្សយេ ឥទំ នាម កត’’ន្តិ វទតិ. ‘‘កេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘អសុកេន ច អសុកេន ចា’’តិ អាចិក្ខតិ. ឯវំ អតីតំ អារព្ភ ឱទិស្សអាចិក្ខនា ហោតិ, សា ន វដ្ដតិ. តញ្ចេ សុត្វា តេ វោហារិកា តេសំ ទណ្ឌំ ករោន្តិ, សព្ពំ ភិក្ខុនិយា គីវា ហោតិ. ទណ្ឌំ គណ្ហិស្សន្តីតិ អធិប្បាយេបិ សតិ គីវាយេវ ហោតិ. សចេ បន តស្ស ទណ្ឌំ គណ្ហថាតិ វទតិ, បញ្ចមាសកមត្តេ គហិតេ បារាជិកំ ហោតិ.
‘‘កេនា’’តិ វុត្តេ បន ‘‘អសុកេនាតិ វត្តុំ អម្ហាកំ ន វដ្ដតិ, តុម្ហេយេវ ជានិស្សថ. កេវលញ្ហិ មយំ រក្ខំ យាចាម, តំ នោ ទេថ, អវហដភណ្ឌញ្ច អាហរាបេថា’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ អនោទិស្ស អាចិក្ខនា ហោតិ, សា វដ្ដតិ. ឯវំ វុត្តេ សចេបិ តេ វោហារិកា ការកេ គវេសិត្វា តេសំ ទណ្ឌំ ករោន្តិ, សព្ពំ សាបតេយ្យម្បិ គហិតំ ភិក្ខុនិយា, នេវ គីវា ន អាបត្តិ.
បរិក្ខារំ ហរន្តេ ទិស្វា តេសំ អនត្ថកាមតាយ ចោរោ ចោរោតិ វត្តុម្បិ ន វដ្ដតិ. ឯវំ វុត្តេបិ ហិ យំ តេសំ ទណ្ឌំ ករោន្តិ, សព្ពម្បិ ភិក្ខុនិយា គីវា ហោតិ. អត្តនោ វចនករំ បន ‘‘ឥមិនា មេ បរិក្ខារោ គហិតោ, តំ អាហរាបេហិ, មា ចស្ស ទណ្ឌំ ករោហី’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ទាសទាសីវាបិអាទីនំ អត្ថាយ អឌ្ឌំ ករោន្តិ, អយំ អកប្បិយអឌ្ឌោ នាម, ន វដ្ដតិ.
កថំ អនាគតំ អារព្ភ ឱទិស្សអាចិក្ខនា ហោតិ? វុត្តនយេនេវ បរេហិ អនាចារាទីសុ កតេសុ ភិក្ខុនី វោហារិកេ ឯវំ វទតិ ‘‘អម្ហាកំ ឧបស្សយេ ឥទញ្ចិទញ្ច ករោន្តិ, រក្ខំ នោ ទេថ អាយតិំ អករណត្ថាយា’’តិ. ‘‘កេន ឯវំ កត’’ន្តិ វុត្តេ ច ‘‘អសុកេន អសុកេន ចា’’តិ អាចិក្ខតិ. ឯវំ អនាគតំ អារព្ភ ឱទិស្សអាចិក្ខនា ហោតិ, សាបិ ន វដ្ដតិ. តេសញ្ហិ ទណ្ឌេ កតេ បុរិមនយេនេវ សព្ពំ ភិក្ខុនិយា គីវា. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.
សចេ បន វោហារិកា ‘‘ភិក្ខុនុបស្សយេ ឯវរូបំ អនាចារំ ករោន្តានំ ឥមំ នាម ទណ្ឌំ ករោមា’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា អាណាយ អតិដ្ឋមានេ បរិយេសិត្វា ទណ្ឌំ ករោន្តិ, ភិក្ខុនិយា នេវ គីវា ន អាបត្តិ.
យោ ចាយំ ភិក្ខុនីនំ វុត្តោ, ភិក្ខូនម្បិ ឯសេវ នយោ. ភិក្ខុនោបិ ហិ ឱទិស្សអាចិក្ខនា ន វដ្ដតិ. យំ តថា អាចិក្ខិតេ ទណ្ឌំ ករោន្តិ, សព្ពំ គីវា ហោតិ. វុត្តនយេនេវ ទណ្ឌំ គណ្ហាបេន្តស្ស បារាជិកំ. យោ បន ‘‘ទណ្ឌំ ករិស្សន្តី’’តិ ជានន្តោបិ អនោទិស្ស កថេតិ, តេ ច បរិយេសិត្វា ទណ្ឌំ ករោន្តិយេវ, ន ទោសោ. វិហារសីមាយ រុក្ខាទីនិ ឆិន្ទន្តានំ វាសិផរសុអាទីនិ គហេត្វា បាសាណេហិ កោដ្ដេន្តិ, ន វដ្ដតិ. សចេ ធារា ភិជ្ជតិ, ការាបេត្វា ទាតព្ពា. ឧបធាវិត្វា តេសំ បរិក្ខារេ គណ្ហន្តិ, តម្បិ ន កាតព្ពំ, លហុបរិវត្តញ្ហិ ចិត្តំ, ថេយ្យចេតនាយ ឧប្បន្នាយ មូលច្ឆេជ្ជម្បិ គច្ឆេយ្យ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
កថិនសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.
សត្តរសកេ បឋមសិក្ខាបទំ.
២. ទុតិយសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៨២. ទុតិយេ – វរភណ្ឌន្តិ មុត្តាមណិវេឡុរិយាទិ មហគ្ឃភណ្ឌំ.
៦៨៣. អនបលោកេត្វាតិ អនាបុច្ឆិត្វា. គណំ វាតិ មល្លគណភដិបុត្តគណាទិកំ. បូគន្តិ ធម្មគណំ. សេណិន្តិ គន្ធិកសេណិទុស្សិកសេណិអាទិកំ. យត្ថ យត្ថ ហិ រាជានោ គណាទីនំ គាមនិគមេ និយ្យាតេន្តិ ‘‘តុម្ហេវ ឯត្ថ អនុសាសថា’’តិ, តត្ថ តត្ថ តេ ឯវ ឥស្សរា ហោន្តិ. តស្មា តេ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច រាជានំ វា គណាទិកេ វា អាបុច្ឆិត្វាបិ ភិក្ខុនិសង្ឃោ អាបុច្ឆិតព្ពោវ. ឋបេត្វា កប្បន្តិ តិត្ថិយេសុ វា អញ្ញភិក្ខុនីសុ វា បព្ពជិតបុព្ពំ កប្បគតិកំ ឋបេត្វាតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
ចោរីវុដ្ឋាបនសមុដ្ឋានំ – កេនចិ ករណីយេន បក្កន្តាសុ ភិក្ខុនីសុ អគន្ត្វា ខណ្ឌសីមំ យថានិសិន្នដ្ឋានេយេវ អត្តនោ និស្សិតកបរិសាយ សទ្ធិំ វុដ្ឋាបេន្តិយា វាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, ខណ្ឌសីមំ វា នទិំ វា គន្ត្វា វុដ្ឋាបេន្តិយា កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, អនាបុច្ឆា វុដ្ឋាបនវសេន កិរិយាកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.
ទុតិយសិក្ខាបទំ.
៣. តតិយសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៩២. តតិយេ – បរិក្ខេបំ អតិក្កាមេន្តិយាតិ ឯត្ថ ឯកំ បាទំ អតិក្កាមេន្តិយា ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយេន អតិក្កន្តមត្តេ សង្ឃាទិសេសោ. អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារន្តិ ឯត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ ឯកេន បាទេន អតិក្កមតិ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយេន អតិក្កន្តមត្តេ សង្ឃាទិសេសោ. អបិចេត្ថ សកគាមតោ និក្ខមន្តិយា គាមន្តរបច្ចយា អនាបត្តិ, និក្ខមិត្វា បន គាមន្តរំ គច្ឆន្តិយា បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ, ឯកេន បាទេន ឥតរស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបេ វា ឧបចារេ វា អតិក្កន្តមត្តេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយេន អតិក្កន្តមត្តេ សង្ឃាទិសេសោ. តតោ និក្ខមិត្វា បុន សកគាមំ បវិសន្តិយាបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន ខណ្ឌបាការេន វា វតិឆិទ្ទេន វា ភិក្ខុនិវិហារភូមិយេវ សក្កា ហោតិ បវិសិតុំ, ឯវំ បវិសមានាយ កប្បិយភូមិំ នាម បវិដ្ឋា ហោតិ, តស្មា វដ្ដតិ. សចេបិ ហត្ថិបិដ្ឋិអាទីហិ វា ឥទ្ធិយា វា បវិសតិ, វដ្ដតិយេវ. បទសា គមនមេវ ហិ ឥធាធិប្បេតំ. តេនេវ ‘‘បឋមំ បាទំ អតិក្កាមេន្តិយា’’តិអាទិមាហ.
ទ្វេ គាមា ភិក្ខុនិវិហារេន សម្ពទ្ធវតិកា ហោន្តិ, យស្មិំ គាមេ ភិក្ខុនិវិហារោ, តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បុន វិហារំ បវិសិត្វា សចេ វិហារមជ្ឈេន ឥតរស្ស គាមស្ស មគ្គោ អត្ថិ, គន្តុំ វដ្ដតិ. តតោ បន គាមតោ តេនេវ មគ្គេន បច្ចាគន្តព្ពំ. សចេ គាមទ្វារេន និក្ខមិត្វា អាគច្ឆតិ, បុរិមនយេនេវ អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ. សកគាមតោ កេនចិ ករណីយេន ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ និក្ខន្តាយ បុន បវិសនកាលេ ហត្ថិ វា មុច្ចតិ, ឧស្សារណា វា ហោតិ, ឥតរា ភិក្ខុនិយោ សហសា គាមំ បវិសន្តិ, យាវ អញ្ញា ភិក្ខុនី អាគច្ឆតិ, តាវ ពហិគាមទ្វារេ ឋាតព្ពំ. សចេ ន អាគច្ឆតិ, ទុតិយិកា ភិក្ខុនី បក្កន្តា នាម ហោតិ, បវិសិតុំ វដ្ដតិ.
បុព្ពេ មហាគាមោ ហោតិ, មជ្ឈេ ភិក្ខុនិវិហារោ. បច្ឆា តំ គាមំ ចត្តារោ ជនា លភិត្វា វិសុំ វិសុំ វតិបរិក្ខេបំ កត្វា វិភជិត្វា ភុញ្ជន្តិ, វិហារតោ ឯកំ គាមំ គន្តុំ វដ្ដតិ. តតោ អបរំ គាមំ ទ្វារេន វា វតិឆិទ្ទេន វា បវិសិតុំ ន វដ្ដតិ. បុន វិហារមេវ បច្ចាគន្តុំ វដ្ដតិ. កស្មា? វិហារស្ស ចតុគាមសាធារណត្តា.
អន្តរវាសកោ តេមិយតីតិ យត្ថ យថា តិមណ្ឌលបដិច្ឆាទនំ ហោតិ; ឯវំ និវត្ថាយ ភិក្ខុនិយា វស្សកាលេ តិត្ថេន វា អតិត្ថេន វា ឱតរិត្វា យត្ថ កត្ថចិ ឧត្តរន្តិយា ឯកទ្វង្គុលមត្តម្បិ អន្តរវាសកោ តេមិយតិ. សេសំ នទីលក្ខណំ នទីនិមិត្តកថាយ អាវិ ភវិស្សតិ. ឯវរូបំ នទិំ តិត្ថេន វា អតិត្ថេន វា ឱតរិត្វា ឧត្តរណកាលេ បឋមំ បាទំ ឧទ្ធរិត្វា តីរេ ឋបេន្តិយា ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយបាទុទ្ធារេ សង្ឃាទិសេសោ. សេតុនា គច្ឆតិ, អនាបត្តិ. បទសា ឱតរិត្វា ឧត្តរណកាលេ សេតុំ អារោហិត្វា ឧត្តរន្តិយាបិ អនាបត្តិ. សេតុនា បន គន្ត្វា ឧត្តរណកាលេ បទសា គច្ឆន្តិយា អាបត្តិយេវ. យាននាវាអាកាសគមនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឱរិមតីរតោ បន បរតីរមេវ អក្កមន្តិយា អនាបត្តិ. រជនកម្មត្ថំ គន្ត្វា ទារុសង្កឌ្ឍនាទិកិច្ចេន ទ្វេ តិស្សោ ឧភយតីរេសុ វិចរន្តិ, វដ្ដតិ. សចេ បនេត្ថ កាចិ កលហំ កត្វា ឥតរំ តីរំ គច្ឆតិ, អាបត្តិ. ទ្វេ ឯកតោ ឧត្តរន្តិ, ឯកា មជ្ឈេ នទិយា កលហំ កត្វា និវត្តិត្វា ឱរិមតីរមេវ អាគច្ឆតិ, អាបត្តិ. ឥតរិស្សា បន អយំ បក្កន្តដ្ឋានេ ឋិតា ហោតិ, តស្មា បរតីរំ គច្ឆន្តិយាបិ អនាបត្តិ. ន្ហាយិតុំ វា បាតុំ វា ឱតិណ្ណា តមេវ តីរំ បច្ចុត្តរតិ, អនាបត្តិ.
សហ អរុណុគ្គមនាតិ ឯត្ថ សចេ សជ្ឈាយំ វា បធានំ វា អញ្ញំ វា កិញ្ចិ កម្មំ កុរុមានា បុរេអរុណេយេវ ទុតិយិកាយ សន្តិកំ គមិស្សាមីតិ អាភោគំ ករោតិ, អជានន្តិយា ឯវ ចស្សា អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, អនាបត្តិ. អថ បន ‘‘យាវ អរុណុគ្គមនា ឥធេវ ភវិស្សាមី’’តិ វា អនាភោគេន វា វិហារស្ស ឯកទេសេ អច្ឆតិ, ទុតិយិកាយ ហត្ថបាសំ ន ឱតរតិ, អរុណុគ្គមនេ សង្ឃាទិសេសោ. ហត្ថបាសោយេវ ហិ ឥធ បមាណំ, ហត្ថបាសាតិក្កមេ ឯកគព្ភោបិ ន រក្ខតិ.
អគាមកេ អរញ្ញេតិ ឯត្ថ ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តលក្ខណមេវ អរញ្ញំ. តំ បនេតំ កេវលំ គាមាភាវេន ‘‘អគាមក’’ន្តិ វុត្តំ, ន វិញ្ឈាដវិសទិសតាយ. តាទិសេ អរញ្ញេ ឱក្កន្តេ ទស្សនូបចារេ វិជហិតេ សចេបិ សវនូបចារោ អត្ថិ, អាបត្តិ. តេនេវ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ ភិក្ខុនីសុ មហាពោធិអង្គណំ បវិសន្តីសុ ឯកា ពហិ តិដ្ឋតិ, តស្សាបិ អាបត្តិ. លោហបាសាទំ បវិសន្តីសុបិ បរិវេណំ បវិសន្តីសុបិ ឯសេវ នយោ. មហាចេតិយំ វន្ទមានាសុ ឯកា ឧត្តរទ្វារេន និក្ខមិត្វា គច្ឆតិ, តស្សាបិ អាបត្តិ. ថូបារាមំ បវិសន្តីសុ ឯកា ពហិ តិដ្ឋតិ, តស្សាបិ អាបត្តី’’តិ. ឯត្ថ ច ទស្សនូបចារោ នាម យត្ថ ឋិតំ ទុតិយិកា បស្សតិ. សចេ បន សាណិបាការន្តរិកាបិ ហោតិ, ទស្សនូបចារំ វិជហតិ នាម. សវនូបចារោ នាម យត្ថ ឋិតា មគ្គមូឡ្ហសទ្ទេន វិយ ធម្មសវនារោចនសទ្ទេន វិយ ច ‘‘អយ្យេ’’តិ សទ្ទាយន្តិយា សទ្ទំ សុណាតិ. អជ្ឈោកាសេ ទូរេបិ ទស្សនូបចារោ នាម ហោតិ. សោ ឯវរូបេ សវនូបចារេ វិជហិតេ ន រក្ខតិ, វិជហិតមត្តេវ អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស.
ឯកា មគ្គំ គច្ឆន្តី ឱហីយតិ. សឧស្សាហា ចេ ហុត្វា ឥទានិ បាបុណិស្សាមីតិ អនុពន្ធតិ, អនាបត្តិ. សចេ បុរិមាយោ អញ្ញេន មគ្គេន គច្ឆន្តិ, បក្កន្តា នាម ហោន្តិ, អនាបត្តិយេវ. ទ្វិន្នំ គច្ឆន្តីនំ ឯកា អនុពន្ធិតុំ អសក្កោន្តី ‘‘គច្ឆតុ អយ’’ន្តិ ឱហីយតិ, ឥតរាបិ ‘‘ឱហីយតុ អយ’’ន្តិ, គច្ឆតិ, ទ្វិន្នម្បិ អាបត្តិ. សចេ បន គច្ឆន្តីសុ បុរិមាបិ អញ្ញំ មគ្គំ គណ្ហាតិ, បច្ឆិមាបិ អញ្ញំ, ឯកា ឯកិស្សា បក្កន្តដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ.
៦៩៣. បក្ខសង្កន្តា វាតិ តិត្ថាយតនំ សង្កន្តា, សេសំ ឧត្តានមេវ. បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.
តតិយសិក្ខាបទំ.
៤. ចតុត្ថសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៩៤-៨. ចតុត្ថេ – បាទបីឋំ នាម ធោតបាទដ្ឋបនកំ. បាទកឋលិកា នាម អធោតបាទដ្ឋបនកំ. អនញ្ញាយ គណស្ស ឆន្ទន្តិ តស្សេវ ការកគណស្ស ឆន្ទំ អជានិត្វា. វត្តេ វត្តន្តិន្តិ តេចត្តាលីសប្បភេទេ នេត្ថារវត្តេ វត្តមានំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
ធុរនិក្ខេបសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, កិរិយាកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.
ចតុត្ថសិក្ខាបទំ.
៥. បញ្ចមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧០១. បញ្ចមេ – ឯកតោ អវស្សុតេតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុនិយា អវស្សុតភាវោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បនេតំ ន វុត្តំ, តំ បាឡិយា សមេតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ.
បញ្ចមសិក្ខាបទំ.
៦. ឆដ្ឋសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧០៥-៦. ឆដ្ឋេ – យតោ ត្វន្តិ យស្មា ត្វំ. ឧយ្យោជេតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិអាទិកា សង្ឃាទិសេសបរិយោសានា អាបត្តិយោ កស្សា ហោន្តីតិ? ឧយ្យោជិកាយ. វុត្តញ្ចេតំ បរិវារេបិ –
‘‘ន ទេតិ ន បដិគ្គណ្ហាតិ, បដិគ្គហោ តេន ន វិជ្ជតិ;
អាបជ្ជតិ គរុកំ ន លហុកំ, តញ្ច បរិភោគបច្ចយា;
បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨១);
អយញ្ហិ គាថា ឥមំ ឧយ្យោជិកំ សន្ធាយ វុត្តា. ឥតរិស្សា បន អាបត្តិភេទោ បឋមសិក្ខាបទេ វិភត្តោតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.
ឆដ្ឋសិក្ខាបទំ.
៧. សត្តមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧០៩. សត្តមេ – យាវតតិយកបទត្ថោ មហាវិភង្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.
សមនុភាសនសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.
សត្តមសិក្ខាបទំ.
៨. អដ្ឋមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧១៥. អដ្ឋមេ – កិស្មិញ្ចិទេវ អធិករណេតិ ចតុន្នំ អញ្ញតរស្មិំ. បទភាជនេ បន កេវលំ អធិករណវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘អធិករណំ នាម ចត្តារិ អធិករណានី’’តិអាទិ វុត្តំ. សេសំ ឧត្តានមេវ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.
អដ្ឋមសិក្ខាបទំ.
៩. នវមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧២៣. នវមេ – សំសដ្ឋាតិ មិស្សីភូតា. អននុលោមិកេនាតិ បព្ពជិតានំ អននុលោមេន កាយិកវាចសិកេន. សំសដ្ឋាតិ គិហីនំ កោដ្ដនបចនគន្ធបិសនមាលាគន្ថនាទិនា កាយិកេន សាសនបដិសាសនាហរណសញ្ចរិត្តាទិនា វាចសិកេន ច សំសដ្ឋា. បាបោ កិត្តិសទ្ទោ ឯតាសន្តិ បាបសទ្ទា. បាបោ អាជីវសង្ខាតោ សិលោកោ ឯតាសន្តិ បាបសិលោកា. សេសំ ឧត្តានមេវ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.
នវមសិក្ខាបទំ.
១០. ទសមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧២៧. ទសមេ – ឯវាចារាតិ ឯវំអាចារា. យាទិសោ តុម្ហាកំ អាចារោ, តាទិសា អាចារាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឧញ្ញាយាតិ អវញ្ញាយ នីចំ កត្វា ជាននាយ. បរិភវេនាតិ កិំ ឥមា ករិស្សន្តីតិ ឯវំ បរិភវិត្វា ជាននេន. អក្ខន្តិយាតិ អសហនតាយ; កោធេនាតិ អត្ថោ. វេភស្សិយាតិ ពលវភស្សភាវេន; អត្តនោ ពលប្បកាសនេន សមុត្រាសនេនាតិ អត្ថោ. ទុព្ពល្យាតិ តុម្ហាកំ ទុព្ពលភាវេន. សព្ពត្ថ ឧញ្ញាយ ច បរិភវេន ចាតិ ឯវំ សមុច្ចយត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វិវិច្ចថាតិ វិនា ហោថ. សេសំ ឧត្តានមេវ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.
ទសមសិក្ខាបទំ.
ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អយ្យាយោ សត្តរស សង្ឃាទិសេសាតិ ឯត្ថ ឆន្នំ បឋមាបត្តិកានំ អនន្តរា សញ្ចរិត្តំ, ទ្វេ ទុដ្ឋទោសាតិ ឥមានិ តីណិ សិក្ខាបទានិ មហាវិភង្គតោ បក្ខិបិត្វា នវ បឋមាបត្តិកា, ចតុន្នំ យាវតតិយកានំ អនន្តរា មហាវិភង្គតោបិ ចត្តារោ យាវតតិយកេ បក្ខិបិត្វា អដ្ឋ យាវតតិយកា វេទិតព្ពា. ឯវំ សព្ពេបិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសមគ្គេន ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អយ្យាយោ សត្តរស សង្ឃាទិសេសា ធម្មាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសំ ឧត្តានមេវ អញ្ញត្រ បក្ខមានត្តា. តំ បន ខន្ធកេ វិត្ថារេន វណ្ណយិស្សាមាតិ.
សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ ភិក្ខុនីវិភង្គេ
សត្តរសកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
សង្ឃាទិសេសកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.
៣. និស្សគ្គិយកណ្ឌំ (ភិក្ខុនីវិភង្គវណ្ណនា)
បឋមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា
តិំស និស្សគ្គិយា ធម្មា, ភិក្ខុនីនំ បកាសិតា;
យេ តេសំ ទានិ ភវតិ, អយំ សំវណ្ណនាក្កមោ.
៧៣៣. អាមត្តិកាបណន្តិ អមត្តានិ វុច្ចន្តិ ភាជនានិ; តានិ យេ វិក្កិណន្តិ, តេ វុច្ចន្តិ អាមត្តិកា; តេសំ អាបណោ អាមត្តិកាបណោ; តំ វា បសារេស្សន្តីតិ អត្ថោ.
៧៣៤. បត្តសន្និចយំ ករេយ្យាតិ បត្តសន្និធិំ ករេយ្យ; ឯកាហំ អនធិដ្ឋហិត្វា វា អវិកប្បេត្វា វា បត្តំ ឋបេយ្យាតិ អត្ថោ. សេសំ មហាវិភង្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយមេវ ហិ វិសេសោ – តត្ថ ទសាហំ បរិហារោ, ឥធ ឯកាហម្បិ នត្ថិ. សេសំ តាទិសមេវ.
ឥទម្បិ កថិនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, អកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.
បឋមសិក្ខាបទំ.
ទុតិយនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៣៨. ទុតិយេ – ទុច្ចោឡាតិ វិរូបចោឡា; ជិណ្ណចោឡាតិ អត្ថោ. អបយ្យាហីតិ អបិ អយ្យាហិ.
៧៤០. អាទិស្ស ទិន្នន្តិ សម្បត្តា ភាជេន្តូតិ វត្វាបិ ឥទំ គណស្ស ឥទំ តុម្ហាកំ ទម្មីតិ វត្វា វា ទាតុកម្យតាយ បាទមូលេ ឋបេត្វា វា ទិន្នម្បិ អាទិស្ស ទិន្នំ នាម ហោតិ. ឯតំ សព្ពម្បិ អកាលចីវរំ. អយ្យាយ ទម្មីតិ ឯវំ បដិលទ្ធំ បន យថាទានេយេវ ឧបនេតព្ពំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.
ទុតិយសិក្ខាបទំ.
តតិយនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៤៣-៥. តតិយេ – ហន្ទាតិ គណ្ហ. សយំ អច្ឆិន្ទតីតិ ឯកំ ទត្វា ឯកំ អច្ឆិន្ទន្តិយា ឯកំ និស្សគ្គិយំ, ពហូសុ ពហូនិ. សចេ សំហរិត្វា ឋបិតានិ ឯកតោ អច្ឆិន្ទតិ, វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. ពន្ធិត្វា ឋបិតេសុ បន ឯកាវ អាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.
តតិយសិក្ខាបទំ.
ចតុត្ថនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៤៨. ចតុត្ថេ – កយេនាតិ មូលេន. ន មេ អាវុសោ សប្បិនា អត្ថោ; តេលេន មេ អត្ថោតិ ឥទំ កិរ សា អាហដសប្បិំ ទត្វា តេលម្បិ អាហរិស្សតីតិ មញ្ញមានា អាហ. វិញ្ញាបេត្វាតិ ជានាបេត្វា; ឥទំ នាម អាហរាតិ យាចិត្វា វា.
៧៥២. តញ្ញេវ វិញ្ញាបេតីតិ យំ បឋមំ វិញ្ញត្តំ តំ ថោកំ នប្បហោតិ, តស្មា បុន តញ្ញេវ វិញ្ញាបេតីតិ អត្ថោ. អញ្ញញ្ច វិញ្ញាបេតីតិ សចេ បឋមំ សប្បិវិញ្ញត្តំ, យមកំ បចិតព្ពន្តិ ច វេជ្ជេន វុត្តត្តា តេលេន អត្ថោ ហោតិ, តតោ តេលេនាបិ មេ អត្ថោតិ ឯវំ អញ្ញញ្ច វិញ្ញាបេតិ. អានិសំសំ ទស្សេត្វាតិ សចេ កហាបណស្ស សប្បិ អាភតំ ហោតិ, ឥមិនា មូលេន ទិគុណំ តេលំ លព្ភតិ, តេនាបិ ច ឥទំ កិច្ចំ និប្ផជ្ជតិ, តស្មា តេលំ អាហរាតិ ឯវំ អានិសំសំ ទស្សេត្វា វិញ្ញាបេតីតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
ឆសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.
ចតុត្ថសិក្ខាបទំ.
បញ្ចមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៥៣. បញ្ចមេ – ន មេ សិក្ខមានេតិ ឥទំ កិរ សា កុលធីតា ‘‘អយំ អទ្ធា ឯវំ វុត្តា ឥទំ តេលំ ឋបេត្វា សប្បិម្បិ មេ អត្តនោ កុលឃរា អាហរិស្សតី’’តិ មញ្ញមានា អាហ. ចេតាបេត្វាតិ ជានាបេត្វា ឥច្ចេវ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ចតុត្ថសទិសមេវាតិ.
បញ្ចមសិក្ខាបទំ.
ឆដ្ឋនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៥៨. ឆដ្ឋេ – ឆន្ទកន្តិ ‘‘ឥទំ នាម ធម្មកិច្ចំ ករិស្សាម, យំ សក្កោថ; តំ ទេថា’’តិ ឯវំ បរេសំ ឆន្ទញ្ច រុចិញ្ច ឧប្បាទេត្វា គហិតបរិក្ខារស្សេតំ អធិវចនំ. អញ្ញទត្ថិកេនាតិ អញ្ញស្សត្ថាយ ទិន្នេន. អញ្ញុទ្ទិសិកេនាតិ អញ្ញំ ឧទ្ទិសិត្វា ទិន្នេន. សង្ឃិកេនាតិ សង្ឃស្ស បរិច្ចត្តេន.
៧៦២. សេសកំ ឧបនេតីតិ យទត្ថាយ ទិន្នោ, តំ ចេតាបេត្វា អវសេសំ អញ្ញស្សត្ថាយ ឧបនេតិ. សាមិកេ អបលោកេត្វាតិ ‘‘តុម្ហេហិ ចីវរត្ថាយ ទិន្នោ, អម្ហាកញ្ច ចីវរំ អត្ថិ, តេលាទីហិ បន អត្ថោ’’តិ ឯវំ អាបុច្ឆិត្វា ឧបនេតិ. អាបទាសូតិ តថារូបេសុ ឧបទ្ទវេសុ; ភិក្ខុនិយោ វិហារំ ឆឌ្ឌេត្វា បក្កមន្តិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសុ យំ វា តំ វា ចេតាបេតុំ វដ្ដតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.
ឆសមុដ្ឋានំ – កិរិយាកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.
ឆដ្ឋសិក្ខាបទំ.
សត្តមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៦៤. សត្តមេ – សញ្ញាចិកេនាតិ សយំ យាចិតកេន. ឯតទេវេត្ថ នានាករណំ. សេសំ ឆដ្ឋសទិសមេវាតិ.
សត្តមសិក្ខាបទំ.
អដ្ឋមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៦៩. អដ្ឋមេ – មហាជនិកេនាតិ គណស្ស បរិច្ចត្តេន. ឯតទេវេត្ថ នានាករណំ.
អដ្ឋមសិក្ខាបទំ.
នវមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា
៧៧៤. នវមសិក្ខាបទេ – សញ្ញាចិកេនាតិ ឥទំ បទំ ឥតោ អធិកតរំ.
នវមសិក្ខាបទំ.