១. បារាជិកកណ្ឌំ (ភិក្ខុនីវិភង្គវណ្ណនា)

យោ ភិក្ខូនំ វិភង្គស្ស, សង្គហិតោ អនន្តរំ;

ភិក្ខុនីនំ វិភង្គស្ស, តស្ស សំវណ្ណនាក្កមោ.

បត្តោ យតោ តតោ តស្ស, អបុព្ពបទវណ្ណនំ;

កាតុំ បារាជិកេ តាវ, ហោតិ សំវណ្ណនា អយំ.

១. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥៦. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… សាឡ្ហោ មិគារនត្តាតិ ឯត្ថ សាឡ្ហោតិ តស្ស នាមំ; មិគារមាតុយា បន នត្តា ហោតិ, តេន វុត្តំ – ‘‘មិគារនត្តា’’តិ. នវកម្មិកន្តិ នវកម្មាធិដ្ឋាយិកំ. បណ្ឌិតាតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា. ព្យត្តាតិ វេយ្យត្តិកេន សមន្នាគតា. មេធាវិនីតិ បាឡិគ្គហណេ សតិបុព្ពង្គមាយ បញ្ញាយ អត្ថគ្គហណេ បញ្ញាបុព្ពង្គមាយ សតិយា សមន្នាគតា. ទក្ខាតិ ឆេកា; អវិរជ្ឈិត្វា សីឃំ កត្តព្ពការិនីតិ អត្ថោ. អនលសាតិ អាលសិយវិរហិតា. តត្រុបាយាយាតិ តេសុ តេសុ កម្មេសុ ឧបាយភូតាយ. វីមំសាយាតិ កត្តព្ពកម្មុបបរិក្ខាយ. សមន្នាគតាតិ សម្បយុត្តា. អលំ កាតុន្តិ សមត្ថា តំ តំ កម្មំ កាតុំ. អលំ សំវិធាតុន្តិ ឯវញ្ច ឯវញ្ច ឥទំ ហោតូតិ ឯវំ សំវិទហិតុម្បិ សមត្ថា. កតាកតំ ជានិតុន្តិ កតញ្ច អកតញ្ច ជានិតុំ. តេតិ តេ ឧភោ; សា ច សុន្ទរីនន្ទា សោ ច សាឡ្ហោតិ អត្ថោ. ភត្តគ្គេតិ បរិវេសនដ្ឋានេ. និកូដេតិ កោណសទិសំ កត្វា ទស្សិតេ គម្ភីរេ. វិស្សរោ មេ ភវិស្សតីតិ វិរូបោ មេ សរោ ភវិស្សតិ; វិប្បការសទ្ទោ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. បតិមានេន្តីតិ អបេក្ខមានា. ក្យាហន្តិ កិំ អហំ. ជរាទុព្ពលាតិ ជរាយ ទុព្ពលា. ចរណគិលានាតិ បាទរោគេន សមន្នាគតា.

៦៥៧-៨. អវស្សុតាតិ កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា; តិន្តា កិលិន្នាតិ អត្ថោ. បទភាជនេ បនស្ស តមេវ រាគំ គហេត្វា ‘‘សារត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សារត្តាតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតេន កាយសំសគ្គរាគេន សុដ្ឋុ រត្តា. អបេក្ខវតីតិ តស្សេវ រាគស្ស វសេន តស្មិំ បុរិសេ បវត្តាយ អបេក្ខាយ សមន្នាគតា. បដិពទ្ធចិត្តាតិ តេន រាគេន តស្មិំ បុរិសេ ពន្ធិត្វា ឋបិតចិត្តា វិយ. ឯស នយោ ទុតិយបទវិភង្គេបិ. បុរិសបុគ្គលស្សាតិ បុរិសសង្ខាតស្ស បុគ្គលស្ស. អធក្ខកន្តិ អក្ខកានំ អធោ. ឧព្ភជាណុមណ្ឌលន្តិ ជាណុមណ្ឌលានំ ឧបរិ. បទភាជនេ បន បទបដិបាដិយា ឯវ ‘‘ហេដ្ឋក្ខកំ ឧបរិជាណុមណ្ឌល’’ន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ឧព្ភកប្បរម្បិ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលេនេវ សង្គហិតំ. សេសំ មហាវិភង្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. បុរិមាយោ ឧបាទាយាតិ សាធារណបារាជិកេហិ បារាជិកាយោ ចតស្សោ ឧបាទាយាតិ អត្ថោ. ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកាតិ ឥទំ បន ឥមិស្សា បារាជិកាយ នាមមត្តំ, តស្មា បទភាជនេ ន វិចារិតំ.

៦៥៩. ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋសិក្ខាបទំ បទានុក្កមេន វិភជិត្វា ឥទានិ អវស្សុតាទិភេទេន អាបត្តិភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភតោអវស្សុតេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧភតោអវស្សុតេតិ ឧភតោអវស្សវេ; ភិក្ខុនិយា ចេវ បុរិសស្ស ច កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតភាវេ សតីតិ អត្ថោ. កាយេន កាយំ អាមសតីតិ ភិក្ខុនី យថាបរិច្ឆិន្នេន កាយេន បុរិសស្ស យំកិញ្ចិ កាយំ បុរិសោ វា យេន កេនចិ កាយេន ភិក្ខុនិយា យថាបរិច្ឆិន្នំ កាយំ អាមសតិ, ឧភយថាបិ ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ. កាយេន កាយបដិពទ្ធន្តិ វុត្តប្បការេនេវ អត្តនោ កាយេន បុរិសស្ស កាយបដិពទ្ធំ. អាមសតីតិ ឯត្ថ សយំ វា អាមសតុ, តស្ស វា អាមសនំ សាទិយតុ, ថុល្លច្ចយមេវ. កាយបដិពទ្ធេន កាយន្តិ អត្តនោ វុត្តប្បការកាយបដិពទ្ធេន បុរិសស្ស កាយំ. អាមសតីតិ ឥធាបិ សយំ វា អាមសតុ, តស្ស វា អាមសនំ សាទិយតុ, ថុល្លច្ចយមេវ. អវសេសបទេសុបិ ឥមិនាវ នយេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

សចេ បន ភិក្ខុ ចេវ ភិក្ខុនី ច ហោតិ, តត្រ ចេ ភិក្ខុនី អាមសតិ, ភិក្ខុ និច្ចលោ ហុត្វា ចិត្តេន សាទិយតិ, ភិក្ខុ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ. សចេ ភិក្ខុ អាមសតិ, ភិក្ខុនី និច្ចលា ហុត្វា ចិត្តេនេវ អធិវាសេតិ, កាយង្គំ អចោបយមានាបិ បារាជិកក្ខេត្តេ បារាជិកេន, ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេ ថុល្លច្ចយេន, ទុក្កដក្ខេត្តេ ទុក្កដេន ការេតព្ពា. កស្មា? ‘‘កាយសំសគ្គំ សាទិយេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា. អយំ អដ្ឋកថាសុ វិនិច្ឆយោ. ឯវំ បន សតិ កិរិយាសមុដ្ឋានតា ន ទិស្សតិ, តស្មា តព្ពហុលនយេន សា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

៦៦០. ឧព្ភក្ខកន្តិ អក្ខកានំ ឧបរិ. អធោជាណុមណ្ឌលន្តិ ជាណុមណ្ឌលានំ ហេដ្ឋា. ឯត្ថ ច អធោកប្បរម្បិ អធោជាណុមណ្ឌលេនេវ សង្គហិតំ.

៦៦២. ឯកតោអវស្សុតេតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ឯកតោតិ អវិសេសេន វុត្តំ, តថាបិ ភិក្ខុនិយា ឯវ អវស្សុតេ សតិ អយំ អាបត្តិភេទោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្រាយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ វិនិច្ឆយោ – ភិក្ខុនី កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា, បុរិសោបិ តថេវ. អធក្ខកេ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលេ កាយប្បទេសេ កាយសំសគ្គសាទិយនេ សតិ ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ. ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គរាគោ, បុរិសស្ស មេថុនរាគោ វា គេហស្សិតបេមំ វា សុទ្ធចិត្តំ វា ហោតុ, ថុល្លច្ចយមេវ. ភិក្ខុនិយា មេថុនរាគោ, បុរិសស្ស កាយសំសគ្គរាគោ វា មេថុនរាគោ វា គហេស្សិតបេមំ វា សុទ្ធចិត្តំ វា ហោតុ, ទុក្កដំ. ភិក្ខុនិយា គេហស្សិតបេមំ, បុរិសស្ស វុត្តេសុ ចតូសុ យំ វា តំ វា ហោតុ, ទុក្កដមេវ. ភិក្ខុនិយា សុទ្ធចិត្តំ, បុរិសស្ស វុត្តេសុ ចតូសុ យំ វា តំ វា ហោតុ, អនាបត្តិ.

សចេ បន ភិក្ខុ ចេវ ហោតិ ភិក្ខុនី ច ឧភិន្នំ កាយសំសគ្គរាគោ, ភិក្ខុស្ស សង្ឃាទិសេសោ, ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ. ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គរាគោ, ភិក្ខុស្ស មេថុនរាគោ វា គេហស្សិតបេមំ វា, ភិក្ខុនិយា ថុល្លច្ចយំ, ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ. ឧភិន្នំ មេថុនរាគោ វា គេហស្សិតបេមំ វា, ឧភិន្នម្បិ ទុក្កដមេវ. យស្ស យត្ថ សុទ្ធចិត្តំ, តស្ស តត្ថ អនាបត្តិ. ឧភិន្នម្បិ សុទ្ធចិត្តំ, ឧភិន្នម្បិ អនាបត្តិ.

៦៦៣. អនាបត្តិ អសញ្ចិច្ចាតិអាទីសុ វិរជ្ឈិត្វា វា អាមសន្តិយា អញ្ញវិហិតាយ វា ‘‘អយំ បុរិសោ វា ឥត្ថី វា’’តិ អជានន្តិយា វា តេន ផុដ្ឋាយបិ តំ ផស្សំ អសាទិយន្តិយា វា អាមសនេបិ សតិ អនាបត្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ.

បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ.

បឋមបារាជិកំ.

២. ទុតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៦៤. ទុតិយេ បារាជិកេ – កច្ចិ នោ សាតិ កច្ចិ នុ សា. អវណ្ណោតិ អគុណោ. អកិត្តីតិ និន្ទា. អយសោតិ បរិវារវិបត្តិ; បរម្មុខគរហា វា.

៦៦៥. វជ្ជបដិច្ឆាទិកាតិ ឥទម្បិ ឥមិស្សា បារាជិកាយ នាមមត្តមេវ, តស្មា បទភាជនេ ន វិចារិតំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

៦៦៦. សា វា អារោចេតីតិ យា បារាជិកំ អាបន្នា, សា សយំ អារោចេតិ. អដ្ឋន្នំ បារាជិកានំ អញ្ញតរន្តិ ភិក្ខូហិ សាធារណានំ ចតុន្នំ អសាធារណានញ្ច ចតុន្នមេវ អញ្ញតរំ. ឥទញ្ច បារាជិកំ បច្ឆា បញ្ញត្តំ, តស្មា ‘‘អដ្ឋន្ន’’ន្តិ វិភង្គេ វុត្តំ. បុរិមេន បន សទ្ធិំ យុគឡត្តា ឥមស្មិំ ឱកាសេ ឋបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ធុរំ និក្ខិត្តមត្តេតិ ធុរេ និក្ខិត្តមត្តេ. វិត្ថារកថា បនេត្ថ សប្បាណកវគ្គម្ហិ ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. តត្រ ហិ បាចិត្តិយំ, ឥធ បារាជិកន្តិ អយមេវ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវ. វជ្ជបដិច្ឆាទិកាតិ ឥទម្បិឥមិស្សា បារាជិកាយ នាមមត្ថាមេវ, តស្មា បទភាជនេ ន វិចារិតំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ធុរនិក្ខេបសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ទុតិយបារាជិកំ.

៣. តតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៦៩. តតិយេ – ធម្មេនាតិ ភូតេន វត្ថុនា. វិនយេនាតិ ចោទេត្វា សារេត្វា. បទភាជនំ បនស្ស ‘‘យេន ធម្មេន យេន វិនយេន ឧក្ខិត្តោ សុឧក្ខិត្តោ ហោតី’’តិ ឥមំអធិប្បាយមត្តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សត្ថុសាសនេនាតិ ញត្តិសម្បទាយ ចេវ អនុសាវនសម្បទាយ ច. បទភាជនេ បនស្ស ‘‘ជិនសាសនេន ពុទ្ធសាសនេនា’’តិ វេវចនមត្តមេវ វុត្តំ. សង្ឃំ វា គណំ វាតិអាទីសុ យេន សង្ឃេន កម្មំ កតំ, តំ សង្ឃំ វា តត្ថ សម្ពហុលបុគ្គលសង្ខាតំ គណំ វា, ឯកបុគ្គលំ វា តំ កម្មំ វា ន អាទិយតិ, ន អនុវត្តតិ, ន តត្ថ អាទរំ ជនេតីតិ អត្ថោ. សមានសំវាសកា ភិក្ខូ វុច្ចន្តិ សហាយា, សោ តេហិ សទ្ធិំ នត្ថីតិ ឯត្ថ ‘‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតា’’តិ អយំ តាវ សំវាសោ; សមានោ សំវាសោ ឯតេសន្តិ សមានសំវាសកា.ឯវរូបា ភិក្ខូ ភិក្ខុស្ស តស្មិំ សំវាសេ សហ អយនភាវេន សហាយាតិ វុច្ចន្តិ. ឥទានិ យេន សំវាសេន តេ សមានសំវាសកាតិ វុត្តា, សោ សំវាសោ តស្ស ឧក្ខិត្តកស្ស តេហិ សទ្ធិំ នត្ថិ. យេហិ ច សទ្ធិំ តស្ស សោ សំវាសោ នត្ថិ, ន តេន តេ ភិក្ខូ អត្តនោ សហាយា កតា ហោន្តិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘សមានសំវាសកា ភិក្ខូ វុច្ចន្តិ សហាយា, សោ តេហិ សទ្ធិំ នត្ថិ, តេន វុច្ចតិ អកតសហាយោ’’តិ. សេសំ សង្ឃភេទសិក្ខាបទាទីសុ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ.

សមនុភាសនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

តតិយបារាជិកំ.

៤. ចតុត្ថបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៧៥. ចតុត្ថេ – អវស្សុតាតិ លោកស្សាទមិត្តសន្ថវវសេន កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. បុរិសបុគ្គលស្ស ហត្ថគ្គហណំ វាតិអាទីសុ បន យំ បុរិសបុគ្គលេន ហត្ថេ គហណំ កតំ, តំ បុរិសបុគ្គលស្ស ហត្ថគ្គហណន្តិ វុត្តំ. ឯសេវ នយោ សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណេបិ. ហត្ថគ្គហណន្តិ ឯត្ថ ច ហត្ថគ្គហណញ្ច អញ្ញម្បិ អបារាជិកក្ខេត្តេ គហណញ្ច ឯកជ្ឈំ កត្វា ហត្ថគ្គហណន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘ហត្ថគ្គហណំ វា សាទិយេយ្យាតិ ហត្ថោ នាម កប្បរំ ឧបាទាយ យាវ អគ្គនខា, ឯតស្ស អសទ្ធម្មស្ស បដិសេវនត្ថាយ ឧព្ភក្ខកំ អធោជាណុមណ្ឌលំ គហណំ សាទិយតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច អសទ្ធម្មោតិ កាយសំសគ្គោ វេទិតព្ពោ, ន មេថុនធម្មោ. ន ហិ មេថុនស្ស សាមន្តា ថុល្លច្ចយំ ហោតិ. ‘‘វិញ្ញូ បដិពលោ កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជិតុន្តិ វចនម្បិ ចេត្ថ សាធកំ.

‘‘តិស្សិត្ថិយោ មេថុនំ តំ ន សេវេ,

តយោ បុរិសេ តយោ ច អនរិយបណ្ឌកេ;

ន ចាចរេ មេថុនំ ព្យញ្ជនស្មិំ,

ឆេជ្ជា សិយា មេថុនធម្មបច្ចយា;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨១);

ឥមាយ បរិវារេ វុត្តាយ សេទមោចកគាថាយ វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន; មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគត្តា. បរិវារេយេវ ហិ ‘‘មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគោ ជានិតព្ពោ’’តិ ‘‘វណ្ណាវណ្ណោ កាយសំសគ្គោ ទុដ្ឋុល្លវាចា អត្តកាមបារិចរិយាគមនុប្បាទន’’ន្តិ ឯវំ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគោតិ វុត្តានិ. តស្មា កាយសំសគ្គោ មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគត្តា បច្ចយោ ហោតិ. ឥតិ ឆេជ្ជា សិយា មេថុនធម្មបច្ចយាតិ ឯត្ថ ឥមិនា បរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯតេនុបាយេន សព្ពបទេសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អបិច ‘‘សង្កេតំ វា គច្ឆេយ្យា’’តិ ឯតស្ស បទភាជនេ ‘‘ឥត្ថន្នាមំ អាគច្ឆា’’តិ. ឯវំនាមកំ ឋានំ អាគច្ឆាតិ អត្ថោ.

៦៧៦. អដ្ឋមំ វត្ថុំ បរិបូរេន្តី អស្សមណី ហោតីតិ អនុលោមតោ វា បដិលោមតោ វា ឯកន្តរិកាយ វា យេន តេន នយេន អដ្ឋមំ វត្ថុំ បរិបូរេន្តីយេវ អស្សមណី ហោតិ. យា បន ឯកំ វា វត្ថុំ សត្ត វា វត្ថូនិ សតក្ខត្តុម្បិ បូរេតិ, នេវ អស្សមណី ហោតិ. អាបន្នា អាបត្តិយោ ទេសេត្វា មុច្ចតិ. អបិចេត្ថ គណនូបិកា អាបត្តិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អត្ថាបត្តិ ទេសិតា គណនូបិកា, អត្ថាបត្តិ ទេសិតា ន គណនូបិកា’’តិ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ឥទានិ នាបជ្ជិស្សាមីតិ ធុរនិក្ខេបំ កត្វា ទេសិតា គណនូបិកា ទេសិតគណនំ ឧបេតិ បារាជិកស្ស អង្គំ ន ហោតិ. តស្មា យា ឯកំ អាបន្នា ធុរនិក្ខេបំ កត្វា ទេសេត្វា បុន កិលេសវសេន អាបជ្ជតិ, បុន ទេសេតិ, ឯវំ អដ្ឋ វត្ថូនិ បូរេន្តីបិ បារាជិកា ន ហោតិ. យា បន អាបជ្ជិត្វា បុនបិ អញ្ញំ វត្ថុំ អាបជ្ជិស្សាមីតិ សឧស្សាហាវ ទេសេតិ, តស្សា សា អាបត្តិ នគណនូបិកា, ទេសិតាបិ អទេសិតា ហោតិ, ទេសិតគណនំ ន គច្ឆតិ, បារាជិកស្សេវ អង្គំ ហោតិ. អដ្ឋមេ វត្ថុម្ហិ បរិបុណ្ណមត្តេ បារាជិកា ហោតិ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

ធុរនិក្ខេបសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ.

ចតុត្ថបារាជិកំ.

ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អយ្យាយោ អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មាតិ ភិក្ខូ អារព្ភ បញ្ញត្តា សាធារណា ចត្តារោ ឥមេ ច ចត្តារោតិ ឯវំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសមគ្គេន ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អយ្យាយោ អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសំ មហាវិភង្គេ វុត្តនយមេវាតិ.

សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ ភិក្ខុនីវិភង្គេ

បារាជិកកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បារាជិកកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.