៨. សហធម្មិកវគ្គោ

១. សហធម្មិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៣៤. សហធម្មិកវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ – ឯតស្មិំ សិក្ខាបទេតិ ឯតស្មិំ សិក្ខាបទេ យំ វុត្តំ, តំ ន តាវ សិក្ខិស្សាមិ. អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯត្ថ បន វាចាយ វាចាយ អាបត្តិ វេទិតព្ពា. សិក្ខមានេន ភិក្ខវេ ភិក្ខុនាតិ ឱវាទំ សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា សិក្ខិតុកាមេនេវ ហុត្វា អាជានិតព្ពញ្ចេវ បុច្ឆិតព្ពញ្ច ឧបបរិក្ខិតព្ពញ្ច. សេសមេត្ថ ទុព្ពចសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ បទត្ថតោ វេទិតព្ពំ. វិនិច្ឆយតោ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

សហធម្មិកសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២. វិលេខនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៣៨. ទុតិយេ – វិនយកថំ កថេតីតិ វិនយកថា នាម កប្បិយាកប្បិយអាបត្តានាបត្តិសំវរបហានបដិសំយុត្តកថា, តំ កថេតិ. វិនយស្ស វណ្ណំ ភាសតីតិ វិនយស្ស វណ្ណោ នាម បញ្ចន្នម្បិ សត្តន្នម្បិ អាបត្តិក្ខន្ធានំ វសេន មាតិកំ និក្ខិបិត្វា បទភាជនេន វណ្ណនា, តំ ភាសតិ. វិនយបរិយត្តិយា វណ្ណំ ភាសតីតិ វិនយំ បរិយាបុណន្តានំ វិនយបរិយត្តិមូលកំ វណ្ណំ គុណំ អានិសំសំ ភាសតិ. វិនយធរោ ហិ វិនយបរិយត្តិមូលកេ បញ្ចានិសំសេ ឆានិសំសេ សត្តានិសំសេ អដ្ឋានិសំសេ នវានិសំសេ ទសានិសំសេ ឯកាទសានិសំសេ ច លភតិ តេ សព្ពេ ភាសតីតិ អត្ថោ. កតមេ បញ្ចានិសំសេ លភតីតិ? អត្តនោ សីលក្ខន្ធសុគុត្តិអាទិកេ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អានិសំសា វិនយធរេ បុគ្គលេ – អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ សុគុត្តោ ហោតិ សុរក្ខិតោ, កុក្កុច្ចបកតានំ បដិសរណំ ហោតិ, វិសារទោ សង្ឃមជ្ឈេ វោហរតិ, បច្ចត្ថិកេ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហាតិ, សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា បដិបន្នោ ហោតី’’តិ (បរិ. ៣២៥).

កថមស្ស អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ សុគុត្តោ ហោតិ សុរក្ខិតោ? ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ ឆហាការេហិ អាបជ្ជតិ – អលជ្ជិតា, អញ្ញាណតា, កុក្កុច្ចបកតតា, អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា, កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតា, សតិសម្មោសាតិ.

កថំ អលជ្ជិតាយ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ? អកប្បិយភាវំ ជានន្តោយេវ មទ្ទិត្វា វីតិក្កមំ ករោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, អាបត្តិំ បរិគូហតិ;

អគតិគមនញ្ច គច្ឆតិ, ឯទិសោ វុច្ចតិ អលជ្ជិបុគ្គលោ’’តិ. (បរិ. ៣៥៩);

កថំ អញ្ញាណតាយ អាបជ្ជតិ? អញ្ញាណបុគ្គលោ ហិ មន្ទោ មោមូហោ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ អជានន្តោ អកត្តព្ពំ ករោតិ, កត្តព្ពំ វិរាធេតិ; ឯវំ អញ្ញាណតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ កុក្កុច្ចបកតតាយ អាបជ្ជតិ? កប្បិយាកប្បិយំ និស្សាយ កុក្កុច្ចេ ឧប្បន្នេ វិនយធរំ បុច្ឆិត្វា កប្បិយញ្ចេ កត្តព្ពំ សិយា, អកប្បិយញ្ចេ ន កត្តព្ពំ, អយំ បន ‘‘វដ្ដតី’’តិ មទ្ទិត្វា វីតិក្កមតិយេវ; ឯវំ កុក្កុច្ចបកតតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាយ អាបជ្ជតិ? អច្ឆមំសំ សូករមំសន្តិ ខាទតិ, ទីបិមំសំ មិគមំសន្តិ ខាទតិ, អកប្បិយភោជនំ កប្បិយភោជនន្តិ ភុញ្ជតិ, វិកាលេ កាលសញ្ញាយ ភុញ្ជតិ, អកប្បិយបានកំ កប្បិយបានកន្តិ បិវតិ; ឯវំ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតាយ អាបជ្ជតិ? សូករមំសំ អច្ឆមំសន្តិ ខាទតិ, មិគមំសំ ទីបិមំសន្តិ ខាទតិ, កប្បិយភោជនំ អកប្បិយភោជនន្តិ ភុញ្ជតិ, កាលេ វិកាលសញ្ញាយ ភុញ្ជតិ, កប្បិយបានកំ អកប្បិយបានកន្តិ បិវតិ; ឯវំ កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ សតិសម្មោសាយ អាបជ្ជតិ? សហសេយ្យចីវរវិប្បវាសភេសជ្ជចីវរកាលាតិក្កមនបច្ចយា អាបត្តិញ្ច សតិសម្មោសាយ អាបជ្ជតិ; ឯវមិធេកច្ចោ ភិក្ខុ ឥមេហិ ឆហាការេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ.

វិនយធរោ បន ឥមេហិ ឆហាការេហិ អាបត្តិំ នាបជ្ជតិ. កថំ លជ្ជិតាយ នាបជ្ជតិ? សោ ហិ ‘‘បស្សថ ភោ, អយំ កប្បិយាកប្បិយំ ជានន្តោយេវ បណ្ណត្តិវីតិក្កមំ ករោតី’’តិ ឥមំ បរូបវាទំ រក្ខន្តោបិ នាបជ្ជតិ; ឯវំ លជ្ជិតាយ នាបជ្ជតិ. សហសា អាបន្នម្បិ ទេសនាគាមិនិំ ទេសេត្វា វុដ្ឋានគាមិនិយា វុដ្ឋហិត្វា សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាតិ. តតោ –

‘‘សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ ន អាបជ្ជតិ, អាបត្តិំ ន បរិគូហតិ;

អគតិគមនញ្ច ន គច្ឆតិ, ឯទិសោ វុច្ចតិ លជ្ជិបុគ្គលោ’’តិ. (បរិ. ៣៥៩)

ឥមស្មិំ លជ្ជិភាវេ បតិដ្ឋិតោវ ហោតិ.

កថំ ញាណតាយ នាបជ្ជតិ? សោ ហិ កប្បិយាកប្បិយំ ជានាតិ, តស្មា កប្បិយមេវ ករោតិ, អកប្បិយំ ន ករោតិ; ឯវំ ញាណតាយ នាបជ្ជតិ.

កថំ អកុក្កុច្ចបកតតាយ នាបជ្ជតិ? សោ ហិ កប្បិយាកប្បិយំ និស្សាយ កុក្កុច្ចេ ឧប្បន្នេ វត្ថុំ ឱលោកេត្វា មាតិកំ បទភាជនំ អន្តរាបត្តិំ អាបត្តិំ អនាបត្តិញ្ច ឱលោកេត្វា កប្បិយញ្ចេ ហោតិ ករោតិ, អកប្បិយញ្ចេ ន ករោតិ; ឯវំ អកុក្កុច្ចបកតតាយ នាបជ្ជតិ.

កថំ អកប្បិយាទិសញ្ញិតាយ នាបជ្ជតិ? សោ ហិ កប្បិយាកប្បិយំ ជានាតិ, តស្មា អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញី ន ហោតិ, កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញី ន ហោតិ; សុប្បតិដ្ឋិតា ចស្ស សតិ ហោតិ, អធិដ្ឋាតព្ពំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតព្ពំ វិកប្បេតិ. ឥតិ ឥមេហិ ឆហាការេហិ អាបត្តិំ នាបជ្ជតិ. អាបត្តិំ អនាបជ្ជន្តោ អខណ្ឌសីលោ ហោតិ បរិសុទ្ធសីលោ; ឯវមស្ស អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ សុគុត្តោ ហោតិ សុរក្ខិតោ.

កថំ កុក្កុច្ចបកតានំ បដិសរណំ ហោតិ? តិរោរដ្ឋេសុ តិរោជនបទេសុ ច ឧប្បន្នកុក្កុច្ចា ភិក្ខូ ‘‘អសុកស្មិំ កិរ វិហារេ វិនយធរោ វសតី’’តិ ទូរតោបិ តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា កុក្កុច្ចំ បុច្ឆន្តិ, សោ តេហិ កតស្ស កម្មស្ស វត្ថុំ ឱលោកេត្វា អាបត្តានាបត្តិគរុកលហុកាទិភេទំ សល្លក្ខេត្វា ទេសនាគាមិនិំ ទេសាបេត្វា វុដ្ឋានគាមិនិយា វុដ្ឋាបេត្វា សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាបេតិ; ឯវំ កុក្កុច្ចបកតានំ បដិសរណំ ហោតិ.

វិសារទោ សង្ឃមជ្ឈេ វោហរតីតិ អវិនយធរស្ស ហិ សង្ឃមជ្ឈេ កថេន្តស្ស ភយំ សារជ្ជំ ឱក្កមតិ, វិនយធរស្ស តំ ន ហោតិ. កស្មា? ‘‘ឯវំ កថេន្តស្ស ទោសោ ហោតិ; ឯវំ ន ទោសោ’’តិ ញត្វា កថនតោ.

បច្ចត្ថិកេ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហាតីតិ ឯត្ថ ទ្វិធា បច្ចត្ថិកា នាម – អត្តបច្ចត្ថិកា ច សាសនបច្ចត្ថិកា ច. តត្ថ មេត្តិយភុម្មជកា ច ភិក្ខូ វឌ្ឍោ ច លិច្ឆវី អមូលកេន អន្តិមវត្ថុនា ចោទេសុំ, ឥមេ អត្តបច្ចត្ថិកា នាម. យេ វា បនញ្ញេបិ ទុស្សីលា បាបធម្មា, សព្ពេ តេ អត្តបច្ចត្ថិកា. វិបរីតទស្សនា បន អរិដ្ឋភិក្ខុកណ្ដកសាមណេរវេសាលិកវជ្ជិបុត្តកា បរូបហារអញ្ញាណកង្ខាបរវិតរណាទិវាទា មហាសង្ឃិកាទយោ ច អពុទ្ធសាសនំ ‘‘ពុទ្ធសាសន’’ន្តិ វត្វា កតបគ្គហា សាសនបច្ចត្ថិកា នាម. តេ សព្ពេបិ សហធម្មេន សការណេន វចនេន យថា តំ អសទ្ធម្មំ បតិដ្ឋាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, ឯវំ សុនិគ្គហិតំ កត្វា និគ្គណ្ហាតិ.

សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា បដិបន្នោ ហោតីតិ ឯត្ថ បន តិវិធោ សទ្ធម្មោ បរិយត្តិបដិបត្តិអធិគមវសេន. តត្ថ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ នាម. តេរស ធុតង្គគុណា ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិ ទ្វេអសីតិ មហាវត្តានីតិ អយំ បដិបត្តិសទ្ធម្មោ នាម. ចត្តារោ មគ្គា ច ផលានិ ចាតិ អយំ អធិគមសទ្ធម្មោ នាម.

តត្ថ កេចិ ថេរា ‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦) ឥមិនា សុត្តេន ‘‘សាសនស្ស បរិយត្តិ មូល’’ន្តិ វទន្តិ. កេចិ ថេរា ‘‘ឥមេ ច សុភទ្ទ ភិក្ខូ សម្មា វិហរេយ្យុំ, អសុញ្ញោ លោកោ អរហន្តេហិ អស្សា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤) ឥមិនា សុត្តេន ‘‘សាសនស្ស បដិបត្តិមូល’’ន្តិ វត្វា ‘‘យាវ បញ្ច ភិក្ខូ សម្មា បដិបន្នា សំវិជ្ជន្តិ, តាវ សាសនំ ឋិតំ ហោតី’’តិ អាហំសុ. ឥតរេ បន ថេរា បរិយត្តិយា អន្តរហិតាយ សុប្បដិបន្នស្សបិ ធម្មាភិសមយោ នត្ថី’’តិ អាហំសុ. សចេ បញ្ច ភិក្ខូ ចត្តារិ បារាជិកានិ រក្ខណកា ហោន្តិ, តេ សទ្ធេ កុលបុត្តេ បព្ពាជេត្វា បច្ចន្តិមេ ជនបទេ ឧបសម្បាទេត្វា ទសវគ្គំ គណំ បូរេត្វា មជ្ឈិមេ ជនបទេបិ ឧបសម្បទំ ករិស្សន្តិ, ឯតេនុបាយេន វីសតិវគ្គគណំ សង្ឃំ បូរេត្វា អត្តនោបិ អព្ភានកម្មំ កត្វា សាសនំ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ គមយិស្សន្តិ. ឯវមយំ វិនយធរោ តិវិធស្សាបិ សទ្ធម្មស្ស ចិរដ្ឋិតិយា បដិបន្នោ ហោតីតិ ឯវមយំ វិនយធរោ ឥមេ តាវ បញ្ចានិសំសេ បដិលភតីតិ វេទិតព្ពោ.

កតមេ ឆ អានិសំសេ លភតីតិ? តស្សាធេយ្យោ ឧបោសថោ, បវារណា, សង្ឃកម្មំ, បព្ពជ្ជា, ឧបសម្បទា, និស្សយំ ទេតិ សាមណេរំ ឧបដ្ឋាបេតិ.

យេ ឥមេ ចាតុទ្ទសិកោ, បន្នរសិកោ, សាមគ្គិឧបោសថោ, សង្ឃេ ឧបោសថោ, គណេ បុគ្គលេ ឧបោសថោ, សុត្តុទ្ទេសោ, បារិសុទ្ធិ, អធិដ្ឋានឧបោសថោតិ នវ ឧបោសថា, សព្ពេ តេ វិនយធរាយត្តា.

យាបិ ច ឥមា ចាតុទ្ទសិកា បន្នរសិកា, សាមគ្គិបវារណា, សង្ឃេ បវារណា គណេ បុគ្គលេ បវារណា, តេវាចិកា, ទ្វេវាចិកា, សមានវស្សិកា បវារណាតិ នវ បវារណាយោ, តាបិ វិនយធរាយត្តា ឯវ, តស្ស សន្តកា, សោ តាសំ សាមី.

យានិបិ ឥមានិ អបលោកនកម្មំ ញត្តិកម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ ញត្តិចតុត្ថកម្មន្តិ ចត្តារិ សង្ឃកម្មានិ, តានិ វិនយធរាយត្តានិ.

យាបិ ចាយំ ឧបជ្ឈាយេន ហុត្វា កុលបុត្តានំ បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច កាតព្ពា, អយម្បិ វិនយធរាយត្តាវ. ន ហិ អញ្ញោ ទ្វិបិដកធរោបិ ឯតំ កាតុំ លភតិ. សោ ឯវ និស្សយំ ទេតិ, សាមណេរំ ឧបដ្ឋាបេតិ. អញ្ញោ នេវ និស្សយំ ទាតុំ លភតិ, ន សាមណេរំ ឧបដ្ឋាបេតុំ. សាមណេរូបដ្ឋានំ បច្ចាសីសន្តោ បន វិនយធរស្ស សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គាហាបេត្វា វត្តបដិបត្តិំ សាទិតុំ លភតិ. ឯត្ថ ច និស្សយទានញ្ចេវ សាមណេរូបដ្ឋានញ្ច ឯកមង្គំ.

ឥតិ ឥមេសុ ឆសុ អានិសំសេសុ ឯកេន សទ្ធិំ បុរិមា បញ្ច ឆ ហោន្តិ, ទ្វីហិ សទ្ធិំ សត្ត, តីហិ សទ្ធិំ អដ្ឋ, ចតូហិ សទ្ធិំ នវ, បញ្ចហិ សទ្ធិំ ទស, សព្ពេហិ បេតេហិ សទ្ធិំ ឯកាទសាតិ ឯវំ វិនយធរោ បុគ្គលោ បញ្ច ឆ សត្ត អដ្ឋ នវ ទស ឯកាទស ច អានិសំសេ លភតីតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ ភគវា ឥមេ អានិសំសេ ទស្សេន្តោ វិនយបរិយត្តិយា វណ្ណំ ភាសតីតិ វេទិតព្ពោ.

អាទិស្ស អាទិស្សាតិ បុនប្បុនំ វវត្ថបេត្វា វិសុំ វិសុំ កត្វា. អាយស្មតោ ឧបាលិស្ស វណ្ណំ ភាសតីតិ វិនយបរិយត្តិំ និស្សាយ ឧបាលិត្ថេរស្ស គុណំ ភាសតិ ថោមេតិ បសំសតិ. កស្មា? អប្បេវ នាម មម វណ្ណនំ សុត្វាបិ ភិក្ខូ ឧបាលិស្ស សន្តិកេ វិនយំ ឧគ្គហេតព្ពំ បរិយាបុណិតព្ពំ មញ្ញេយ្យុំ, ឯវមិទំ សាសនំ អទ្ធនិយំ ភវិស្សតិ, បញ្ចវស្សសហស្សានិ បវត្តិស្សតីតិ.

តេធ ពហូ ភិក្ខូតិ តេ ឥមំ ភគវតោ វណ្ណនំ សុត្វា ‘‘ឥមេ កិរានិសំសេ នេវ សុត្តន្តិកា ន អាភិធម្មិកា លភន្តី’’តិ យថាបរិកិត្តិតានិសំសាធិគមេ ឧស្សាហជាតា ពហូ ភិក្ខូ ថេរា ច នវា ច មជ្ឈិមា ច អាយស្មតោ ឧបាលិស្ស សន្តិកេ វិនយំ បរិយាបុណន្តីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥធាតិ និបាតមត្តមេវ.

៤៣៩-៤០. ឧទ្ទិស្សមានេតិ អាចរិយេន អន្តេវាសិកស្ស ឧទ្ទិស្សមានេ, សោ បន យស្មា អាចរិយេ អត្តនោ រុចិយា ឧទ្ទិសន្តេ វា អាចរិយំ យាចិត្វា អន្តេវាសិកេន ឧទ្ទិសាបេន្តេ វា យោ នំ ធារេតិ, តស្មិំ សជ្ឈាយំ ករោន្តេ វា ឧទ្ទិស្សមានោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧទ្ទិសន្តេ វា ឧទ្ទិសាបេន្តេ វា សជ្ឈាយំ វា ករោន្តេ’’តិ បទភាជនំ វុត្តំ. ខុទ្ទានុខុទ្ទកេហីតិ ខុទ្ទកេហិ ច អនុខុទ្ទកេហិ ច. យាវទេវាតិ តេសំ សំវត្តនមរិយាទបរិច្ឆេទវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯតានិ ហិ យេ ឧទ្ទិសន្តិ, ឧទ្ទិសាបេន្តិ សជ្ឈាយន្តិ វា, តេសំ តាវ សំវត្តន្តិ យាវ ‘‘កប្បតិ នុ ខោ, ន កប្បតិ នុ ខោ’’តិ កុក្កុច្ចសង្ខាតោ វិប្បដិសារោ វិហេសា វិចិកិច្ឆាសង្ខាតោ មនោវិលេខោ ច ឧប្បជ្ជតិយេវ. អថ វា យាវទេវាតិ អតិសយវវត្ថាបនំ; តស្ស សំវត្តន្តីតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, កុក្កុច្ចាយ វិហេសាយ វិលេខាយ អតិវិយ សំវត្តន្តិយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសម្បន្នស្ស វិនយំ វិវណ្ណេតីតិ ឧបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ តស្ស តស្មិំ វិមតិំ ឧប្បាទេតុកាមោ វិនយំ វិវណ្ណេតិ និន្ទតិ គរហតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

វិលេខនសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

៣. មោហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៤៤. តតិយេ – អន្វទ្ធមាសន្តិ អនុបដិបាដិយា អទ្ធមាសេ អទ្ធមាសេ; យស្មា បន សោ ឧបោសថទិវសេ ឧទ្ទិសិយតិ, តស្មា ‘‘អនុបោសថិក’’ន្តិ បទភាជនេ វុត្តំ. ឧទ្ទិស្សមានេតិ ឧទ្ទិសិយមានេ. យស្មា បន សោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេ ឧទ្ទិសន្តេ ឧទ្ទិសិយមានោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧទ្ទិសន្តេ’’តិ បទភាជនេ វុត្តំ. យញ្ច តត្ថ អាបត្តិំ អាបន្នោតិ តស្មិំ អនាចារេ ចិណ្ណេ យំ អាបត្តិំ អាបន្នោ. យថាធម្មោ ការេតព្ពោតិ អញ្ញាណេន អាបន្នត្តា តស្សា អាបត្តិយា មោក្ខោ នត្ថិ, យថា បន ធម្មោ ច វិនយោ ច ឋិតោ, តថា ការេតព្ពោ. ទេសនាគាមិនិញ្ចេ អាបន្នោ ហោតិ, ទេសាបេតព្ពោ, វុដ្ឋានគាមិនិញ្ចេ, វុដ្ឋាបេតព្ពោតិ អត្ថោ. សាធុកន្តិ សុដ្ឋុ. អដ្ឋិំកត្វាតិ អត្ថិកភាវំ កត្វា; អត្ថិកោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៤៤៧. ធម្មកម្មេតិអាទីសុ មោហារោបនកម្មំ អធិប្បេតំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

មោហនសិក្ខាបទំ តតិយំ.

៤. បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៤៩. ចតុត្ថេ – បហារំ ទេន្តីតិ ‘‘អាវុសោ បីឋកំ បញ្ញបេថ, បាទធោវនំ អាហរថា’’តិអាទីនិ វត្វា តថា អករោន្តានំ បហារំ ទេន្តិ.

៤៥១. បហារំ ទេតិ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯត្ថ បហរិតុកាមតាយ បហារេ ទិន្នេ សចេបិ មរតិ បាចិត្តិយមេវ. បហារេន ហត្ថោ វា បាទោ វា ភិជ្ជតិ, សីសំ វា ភិន្នំ ហោតិ, បាចិត្តិយមេវ. ‘‘យថាយំ សង្ឃមជ្ឈេ ន វិរោចតិ, តថា នំ ករោមី’’តិ ឯវំ វិរូបករណាធិប្បាយេន កណ្ណំ វា នាសំ វា ឆិន្ទតិ, ទុក្កដំ.

៤៥២. អនុបសម្បន្នស្សាតិ គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា អន្តមសោ តិរច្ឆានគតស្សាបិ បហារំ ទេតិ, ទុក្កដំ. សចេ បន រត្តចិត្តោ ឥត្ថិំ បហរតិ, សង្ឃាទិសេសោ.

៤៥៣. កេនចិ វិហេឋិយមានោតិ មនុស្សេន វា តិរច្ឆានគតេន វា វិហេឋិយមានោ. មោក្ខាធិប្បាយោតិ តតោ អត្តនោ មោក្ខំ បត្ថយមានោ. បហារំ ទេតីតិ កាយកាយបដិពទ្ធនិស្សគ្គិយានំ អញ្ញតរេន បហារំ ទេតិ, អនាបត្តិ. សចេបិ អន្តរាមគ្គេ ចោរំ វា បច្ចត្ថិកំ វា វិហេឋេតុកាមំ ទិស្វា ‘‘ឧបាសក, ឯត្ថេវ តិដ្ឋ, មា អាគមី’’តិ វត្វា វចនំ អនាទិយិត្វា អាគច្ឆន្តំ ‘‘គច្ឆ រេ’’តិ មុគ្គរេន វា សត្ថកេន វា បហរិត្វា យាតិ, សោ ចេ តេន បហារេន មរតិ, អនាបត្តិយេវ. វាឡមិគេសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. សមុដ្ឋានាទីនិ បនស្ស បឋមបារាជិកសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

បហារសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ.

៥. តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៤. បញ្ចមេ – តលសត្តិកំ ឧគ្គិរន្តីតិ បហារទានាការំ ទស្សេត្វា កាយម្បិ កាយបដិពទ្ធម្បិ ឧច្ចារេន្តិ. តេ បហារសមុច្ចិតា រោទន្តីតិ តេ បហារបរិចិតា បុព្ពេបិ លទ្ធបហារត្តា ឥទានិ ច បហារំ ទស្សន្តីតិ មញ្ញមានា រោទន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘បហារស្ស មុច្ចិតា’’តិបិ សជ្ឈាយន្តិ, តត្ថ ‘‘បហារស្ស ភីតា’’តិ អត្ថោ.

៤៥៧. ឧគ្គិរតិ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯត្ថ សចេ ឧគ្គិរិត្វា វិរទ្ធោ បហារំ ទេតិ, អវស្សំ ធារេតុំ អសក្កោន្តស្ស បហារោ សហសា បតតិ, ន បហរិតុកាមតាយ ទិន្នត្តា ទុក្កដំ. តេន បហារេន ហត្ថាទីសុ យំកិញ្ចិ ភិជ្ជតិ, ទុក្កដមេវ.

៤៥៨. មោក្ខាធិប្បាយោ តលសត្តិកំ ឧគ្គិរតីតិ ឯត្ថ បុព្ពេ វុត្តេសុ វត្ថូសុ បុរិមនយេនេវ តលសត្តិកំ ឧគ្គិរន្តស្ស អនាបត្តិ. សចេបិ វិរជ្ឈិត្វា បហារំ ទេតិ, អនាបត្តិយេវ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

តលសត្តិកសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.

៦. អមូលកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៩. ឆដ្ឋេ – អនុទ្ធំសេន្តីតិ តេ កិរ សយំ អាកិណ្ណទោសត្តា ‘‘ឯវំ ភិក្ខូ អម្ហេ នេវ ចោទេស្សន្តិ, ន សារេស្សន្តី’’តិ អត្តបរិត្តាណំ ករោន្តា បដិកច្ចេវ ភិក្ខូ អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេន ចោទេន្តិ. សេសមេត្ថ តេរសកម្ហិ អមូលកសិក្ខាបទេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

អមូលកសិក្ខាបទំ ឆដ្ឋំ.

៧. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៦៤. សត្តមេ – ឧបទហន្តីតិ ឧប្បាទេន្តិ. កុក្កុច្ចំ ឧបទហតិ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ វាចាយ វាចាយ អាបត្តិ. អនុបសម្បន្នស្សាតិ សាមណេរស្ស. មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ មញ្ញេ តយា និសិន្នំ និបន្នំ ភុត្តំ បីតំ, សង្ឃមជ្ឈេ ឥទញ្ចិទញ្ច កតន្តិអាទិនា នយេន កុក្កុច្ចំ ឧបទហតិ, វាចាយ វាចាយ ទុក្កដំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. សមុដ្ឋានាទីនិបិ អមូលកសទិសានេវាតិ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទំ សត្តមំ.

៨. ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧១. អដ្ឋមេ – អធិករណជាតានន្តិ ឯតេហិ ភណ្ឌនាទីហិ ឧប្បន្នវិវាទាធិករណានំ. ឧបស្សុតិន្តិ សុតិសមីបំ; យត្ថ ឋត្វា សក្កា ហោតិ តេសំ វចនំ សោតុំ, តត្ថាតិ អត្ថោ. គច្ឆតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ. មន្តេន្តន្តិ អញ្ញេន សទ្ធិំ អញ្ញស្មិំ មន្តយមានេ; ‘‘មន្តេន្តេ’’តិ វា បាឋោ, អយមេវត្ថោ.

៤៧៣. វូបសមិស្សាមីតិ ឧបសមំ គមិស្សាមិ, កលហំ ន ករិស្សាមិ. អត្តានំ បរិមោចេស្សាមីតិ មម អការកភាវំ កថេត្វា អត្តានំ មោចេស្សាមិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, សិយា កិរិយំ សោតុកាមតាយ គមនវសេន, សិយា អកិរិយំ ឋិតដ្ឋានំ អាគន្ត្វា មន្តយមានានំ អជានាបនវសេន, រូបិយំ អញ្ញវាទកំ ឧបស្សុតីតិ ឥមានិ ហិ តីណិ សិក្ខាបទានិ ឯកបរិច្ឆេទានិ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ឧបស្សុតិសិក្ខាបទំ អដ្ឋមំ.

៩. កម្មបដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧៤. នវមេ – សចេ ច មយំ ជានេយ្យាមាតិ សចេ មយំ ជានេយ្យាម; ចការោ បន និបាតមត្តមេវ. ធម្មិកានន្តិ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន កតត្តា ធម្មា ឯតេសុ អត្ថីតិ ធម្មិកានិ; តេសំ ធម្មិកានំ ចតុន្នំ សង្ឃកម្មានំ. ខិយ្យតិ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯត្ថ វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

កម្មបដិពាហនសិក្ខាបទំ នវមំ.

១០. ឆន្ទំអទត្វាគមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៨១. ទសមេ – វត្ថុ វា អារោចិតន្តិ ចោទកេន ច ចុទិតកេន ច អត្តនោ កថា កថិតា, អនុវិជ្ជកោ សម្មតោ, ឯត្តាវតាបិ វត្ថុមេវ អារោចិតំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ធុរនិក្ខេបសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, កិរិយាកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ឆន្ទំ អទត្វា គមនសិក្ខាបទំ ទសមំ.

១១. ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៨៤. ឯកាទសមេ – យថាមិត្តតាតិ យថាមិត្តតាយ; យោ យោ មិត្តោ, តស្ស តស្ស ទេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពបទេសុ. សេសំ ឧជ្ឈាបនកាទីសុ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ទុព្ពលសិក្ខាបទំ ឯកាទសមំ.

១២. បរិណាមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៨៩. ទ្វាទសមេ – យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ តិំសកេ បរិណាមនសិក្ខាបទេ វុត្តនយមេវ. អយមេវ ហិ វិសេសោ – តត្ថ អត្តនោ បរិណាមិតត្តា និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, ឥធ បុគ្គលស្ស បរិណាមិតត្តា សុទ្ធិកបាចិត្តិយន្តិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បរិណាមនសិក្ខាបទំ ទ្វាទសមំ.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន សហធម្មិកវគ្គោ អដ្ឋមោ.