៩. រតនវគ្គោ

១. អន្តេបុរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩៤. រាជវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ – ឱរកោតិ បរិត្តកោ. ឧបរិបាសាទវរគតោតិ បាសាទវរស្ស ឧបរិគតោ. អយ្យានំ វាហសាតិ អយ្យានំ ការណា; តេហិ ជានាបិតត្តា ជានាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៤៩៧. បិតរំ បត្ថេតីតិ អន្តរំ បស្សិត្វា ឃាតេតុំ ឥច្ឆតិ. រាជន្តេបុរំ ហត្ថិសម្មទ្ទន្តិអាទីសុ ហត្ថីហិ សម្មទ្ទោ ឯត្ថាតិ ហត្ថិសម្មទ្ទំ; ហត្ថិសម្ពាធន្តិ អត្ថោ. អស្សរថសម្មទ្ទបទេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘សម្មត្ត’’ន្តិ កេចិ បឋន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ‘‘រញ្ញោ អន្តេបុរេ ហត្ថិសម្មទ្ទ’’ន្តិបិ បាឋោ, តត្ថ ហត្ថីនំ សម្មទ្ទំ ហត្ថិសម្មទ្ទន្តិ អត្ថោ, រញ្ញោ អន្តេបុរេ ហត្ថិសម្មទ្ទោ អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. រជនីយានីតិ តស្មិំ អន្តេបុរេ ឯទិសានិ រូបាទីនិ.

៤៩៨. មុទ្ធាវសិត្តស្សាតិ មុទ្ធនិ អវសិត្តស្ស. អនិក្ខន្តោ រាជា ឥតោតិ អនិក្ខន្តរាជកំ, តស្មិំ អនិក្ខន្តរាជកេ; សយនិឃរេតិ អត្ថោ. រតនំ វុច្ចតិ មហេសី, និគ្គតន្តិ និក្ខន្តំ, អនិគ្គតំ រតនំ ឥតោតិ អនិគ្គតរតនកំ, តស្មិំ អនិគ្គតរតនកេ; សយនិឃរេតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

កថិនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយាកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

អន្តេបុរសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២. រតនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០២-៣. ទុតិយេ – វិស្សរិត្វាតិ បមុស្សិត្វា. បុណ្ណបត្តំ នាម សតតោ បញ្ច កហាបណា. ក្យាហំ ករិស្សាមីតិ កិំ អហំ ករិស្សាមិ. អាភរណំ ឱមុញ្ចិត្វាតិ មហាលតំ នាម នវកោដិអគ្ឃនកំ អលង្ការំ អបនេត្វា.

៥០៤. អន្តេវាសីតិ បរិចារកោ.

៥០៦. អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោតិ ឯត្ថ ឧបចារោ នាម អារាមស្ស ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតា – ‘‘អាវសថស្ស បន សុប្បបាតោ វា មុសលបាតោ វា’’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. ឧគ្គណ្ហាតិ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ឯត្ថ ជាតរូបរជតំ អត្តនោ អត្ថាយ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស វា ឧគ្គណ្ហាបេន្តស្ស វា និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, សង្ឃគណបុគ្គលចេតិយនវកម្មានំ អត្ថាយ ទុក្កដំ, អវសេសំ មុត្តាទិរតនំ អត្តនោ វា សង្ឃាទីនំ វា អត្ថាយ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស វា ឧគ្គណ្ហាបេន្តស្ស វា ទុក្កដំ. កប្បិយវត្ថុ វា អកប្បិយវត្ថុ វា ហោតុ, អន្តមសោ មាតុ កណ្ណបិឡន្ធនតាឡបណ្ណម្បិ គិហិសន្តកំ ភណ្ឌាគារិកសីសេន បដិសាមេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ.

សចេ បន មាតាបិតូនំ សន្តកំ អវស្សំ បដិសាមេតព្ពំ កប្បិយភណ្ឌំ ហោតិ, អត្តនោ អត្ថាយ គហេត្វា បដិសាមេតព្ពំ. ‘‘ឥទំ បដិសាមេត្វា ទេហី’’តិ វុត្តេ បន ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពំ. សចេ ‘‘បដិសាមេហី’’តិ បាតេត្វា គច្ឆន្តិ, បលិពោធោ នាម ហោតិ, បដិសាមេតុំ វដ្ដតិ. វិហារេ កម្មំ ករោន្តា វឌ្ឍកីអាទយោ វា រាជវល្លភា វា អត្តនោ ឧបករណភណ្ឌំ វា សយនភណ្ឌំ វា ‘‘បដិសាមេត្វា ទេថា’’តិ វទន្តិ, ឆន្ទេនបិ ភយេនបិ ន កាតព្ពមេវ, គុត្តដ្ឋានំ បន ទស្សេតុំ វដ្ដតិ. ពលក្ការេន បាតេត្វា គតេសុ ច បដិសាមេតុំ វដ្ដតិ.

អជ្ឈារាមេ វា អជ្ឈាវសថេ វាតិ ឯត្ថ សចេ មហាវិហារសទិសោ មហារាមោ ហោតិ, តត្ថ បាការបរិក្ខិត្តេ បរិវេណេ យត្ថ ភិក្ខូហិ វា សាមណេរេហិ វា គហិតំ ភវិស្សតីតិ សង្កា ឧប្បជ្ជតិ, តាទិសេ ឯវ ឋានេ ឧគ្គណ្ហិត្វា វា ឧគ្គណ្ហាបេត្វា វា ឋបេតព្ពំ. មហាពោធិទ្វារកោដ្ឋកអម្ពង្គណសទិសេសុ បន មហាជនសញ្ចរណដ្ឋានេសុ ន គហេតព្ពំ, បលិពោធោ ន ហោតិ. កុរុន្ទិយំ បន វុត្តំ ‘‘ឯកោ មគ្គំ គច្ឆន្តោ និមនុស្សដ្ឋានេ កិញ្ចិ ភណ្ឌំ បស្សតិ, អាកិណ្ណមនុស្សេបិ ជាតេ មនុស្សា តមេវ ភិក្ខុំ អាសង្កន្តិ, តស្មា មគ្គា ឱក្កម្ម និសីទិតព្ពំ. សាមិកេសុ អាគតេសុ តំ អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ សាមិកេ ន បស្សតិ បតិរូបំ ករិស្សតី’’តិ.

រូបេន វា និមិត្តេន វា សញ្ញាណំ កត្វាតិ ឯត្ថ រូបំ នាម អន្តោភណ្ឌិកាយ ភណ្ឌំ; តស្មា ភណ្ឌិកំ មុញ្ចិត្វា គណេត្វា ឯត្តកា កហាបណា វា ជាតរូបរជតំ វាតិ សល្លក្ខេតព្ពំ. និមិត្តន្តិ លញ្ឆនាទិ; តស្មា លញ្ឆិតាយ ភណ្ឌិកាយ មត្តិកាលញ្ឆនន្តិ វា លាខាលញ្ឆនន្តិ វា នីលបិលោតិកាយ ភណ្ឌិកា កតាតិ វា សេតបិលោតិកាយ កតាតិ វា ឯវមាទិ សព្ពំ សល្លក្ខេតព្ពំ.

ភិក្ខូ បតិរូបាតិ លជ្ជិនោ កុក្កុច្ចកា. លោលជាតិកានញ្ហិ ហត្ថេ ឋបេតុំ ន លភតិ. យោ បន នេវ តម្ហា អាវាសា បក្កមតិ, ន សាមិកេ បស្សតិ, តេនាបិ អត្តនោ ចីវរាទិមូលំ ន កាតព្ពំ; ថាវរំ បន សេនាសនំ វា ចេតិយំ វា បោក្ខរណី វា ការេតព្ពា. សចេ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន សាមិកោ អាគច្ឆតិ, ‘‘ឧបាសក តវ សន្តកេន ឥទំ នាម កតំ, អនុមោទាហី’’តិ វត្តព្ពោ. សចេ អនុមោទតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ អនុមោទតិ, ‘‘មម ធនំ ទេថា’’តិ ចោទេតិយេវ, អញ្ញំ សមាទបេត្វា ទាតព្ពំ.

៥០៧. រតនសម្មតំ វិស្សាសំ គណ្ហាតីតិអាទីសុ អាមាសមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អនាមាសំ ន វដ្ដតិយេវ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

រតនសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

៣. វិកាលគាមប្បវិសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៨. តតិយេ – តិរច្ឆានកថន្តិ អរិយមគ្គស្ស តិរច្ឆានភូតំ កថំ. រាជកថន្តិ រាជបដិសំយុត្ត កថំ. ចោរកថាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

៥១២. សន្តំ ភិក្ខុន្តិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ចារិត្តសិក្ខាបទេ វុត្តមេវ. សចេ សម្ពហុលា កេនចិ កម្មេន គាមំ បវិសន្តិ, ‘‘វិកាលេ គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆាមី’’តិ សព្ពេហិ អញ្ញមញ្ញំ អាបុច្ឆិតព្ពំ. តស្មិំ គាមេ តំ កម្មំ ន សម្បជ្ជតីតិ អញ្ញំ គាមំ គច្ឆន្តិ, គាមសតម្បិ ហោតុ, បុន អាបុច្ឆនកិច្ចំ នត្ថិ. សចេ បន ឧស្សាហំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា វិហារំ គច្ឆន្តា អន្តរា អញ្ញំ គាមំ បវិសិតុកាមា ហោន្តិ, បុន អាបុច្ឆិតព្ពមេវ.

កុលឃរេ វា អាសនសាលាយ វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា តេលភិក្ខាយ វា សប្បិភិក្ខាយ វា ចរិតុកាមោ ហោតិ, សចេ បស្សេ ភិក្ខុ អត្ថិ, អាបុច្ឆិត្វា គន្តព្ពំ. អសន្តេ នត្ថីតិ គន្តព្ពំ. វីថិំ ឱតរិត្វា ភិក្ខុំ បស្សតិ, អាបុច្ឆនកិច្ចំ នត្ថិ, អនាបុច្ឆិត្វាបិ ចរិតព្ពមេវ. គាមមជ្ឈេន មគ្គោ ហោតិ, តេន គច្ឆន្តស្ស តេលាទិភិក្ខាយ ចរិស្សាមីតិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ សចេ បស្សេ ភិក្ខុ អត្ថិ, អាបុច្ឆិត្វា ចរិតព្ពំ. មគ្គា អនោក្កម្ម ភិក្ខាយ ចរន្តស្ស បន អាបុច្ឆនកិច្ចំ នត្ថិ, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ អទិន្នាទានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៥១៥. អន្តរារាមន្តិអាទីសុ ន កេវលំ អនាបុច្ឆា កាយពន្ធនំ អពន្ធិត្វា សង្ឃាដិំ អបារុបិត្វា គច្ឆន្តស្សបិ អនាបត្តិ. អាបទាសូតិ សីហោ វា ព្យគ្ឃោ វា អាគច្ឆតិ, មេឃោ វា ឧដ្ឋេតិ, អញ្ញោ វា កោចិ ឧបទ្ទវោ ឧប្បជ្ជតិ, អនាបត្តិ. ឯវរូបាសុ អាបទាសុ ពហិគាមតោ អន្តោគាមំ បវិសិតុំ វដ្ដតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

វិកាលគាមប្បវិសនសិក្ខាបទំ តតិយំ.

៤. សូចិឃរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥១៧-២០. ចតុត្ថេ – ភេទនមេវ ភេទនកំ; តំ អស្ស អត្ថីតិ ភេទនកមេវ. អរណិកេតិ អរណិធនុកេ. វិធេតិ វេធកេ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សូចិឃរសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ.

៥. មញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២២. បញ្ចមេ – ឆេទនកំ វុត្តនយមេវ.

៥២៥. ឆិន្ទិត្វា បរិភុញ្ជតីតិ ឯត្ថ សចេ ន ឆិន្ទិតុកាមោ ហោតិ, ភូមិយំ និខណិត្វា បមាណំ ឧបរិ ទស្សេតិ, ឧត្តានំ វា កត្វា បរិភុញ្ជតិ, ឧក្ខិបិត្វា វា តុលាសង្ឃាដេ ឋបេត្វា អដ្ដំ កត្វា បរិភុញ្ជតិ, សព្ពំ វដ្ដតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ.

មញ្ចសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.

៦. តូលោនទ្ធសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២៦. ឆដ្ឋេ – តូលំ ឱនទ្ធមេត្ថាតិ តូលោនទ្ធំ; តូលំ បក្ខិបិត្វា ឧបរិ ចិមិលិកាយ ឱនទ្ធន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ.

តូលោនទ្ធសិក្ខាបទំ ឆដ្ឋំ.

៧. និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣១-៤. សត្តមេ – និសីទនំ អនុញ្ញាតំ ហោតីតិ កត្ថ អនុញ្ញាតំ? ចីវរក្ខន្ធកេ បណីតភោជនវត្ថុស្មិំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កាយគុត្តិយា ចីវរគុត្តិយា សេនាសនគុត្តិយា និសីទន’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៣). សេយ្យថាបិ បុរាណាសិកោដ្ឋោតិ យថា នាម បុរាណចម្មការោតិ អត្ថោ. យថា ហិ ចម្មការោ ចម្មំ វិត្ថតំ ករិស្សាមីតិ ឥតោ ចិតោ ច សមញ្ឆតិ, កឌ្ឍតិ; ឯវំ សោបិ តំ និសីទនំ. តេន តំ ភគវា ឯវមាហ – ‘‘និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតី’’តិ សន្ថតសទិសំ សន្ថរិត្វា ឯកស្មិំ អន្តេ សុគតវិទត្ថិយា វិទត្ថិមត្តេ បទេសេ ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលេត្វា តិស្សោ ទសា ករិយន្តិ, តាហិ ទសាហិ សទសំ នាម វុច្ចតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ.

និសីទនសិក្ខាបទំ សត្តមំ.

៨. កណ្ឌុបដិច្ឆាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៧. អដ្ឋមេ – កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ អនុញ្ញាតា ហោតីតិ កត្ថ អនុញ្ញាតា? ចីវរក្ខន្ធកេ ពេលដ្ឋសីសវត្ថុស្មិំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យស្ស កណ្ឌុ វា បិឡកា វា អស្សាវោ វា ថុល្លកច្ឆុ វា អាពាធោ តស្ស កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៤).

៥៣៩. យស្ស អធោនាភិ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលន្តិ យស្ស ភិក្ខុនោ នាភិយា ហេដ្ឋា ជាណុមណ្ឌលានំ ឧបរិ. កណ្ឌូតិ កច្ឆុ. បិឡកាតិ លោហិតតុណ្ឌិកា សុខុមបិឡកា. អស្សាវោតិ អរិសភគន្ទរមធុមេហាទីនំ វសេន អសុចិបគ្ឃរណកំ. ថុល្លកច្ឆុ វា អាពាធោតិ មហាបិឡកាពាធោ វុច្ចតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ.

កណ្ឌុបដិច្ឆាទិសិក្ខាបទំ អដ្ឋមំ.

៩. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៤២. នវមេ – វស្សិកសាដិកា អនុញ្ញាតា ហោតីតិ កត្ថ អនុញ្ញាតា? ចីវរក្ខន្ធកេ វិសាខាវត្ថុស្មិំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សិកសាដិក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥២). សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ.

វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទំ នវមំ.

១០. នន្ទត្ថេរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៤៧. ទសមេ – ចតុរង្គុលោមកោតិ ចតូហិ អង្គុលេហិ ឩនកប្បមាណោ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឆសមុដ្ឋានំ.

នន្ទត្ថេរសិក្ខាបទំ ទសមំ.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន រតនវគ្គោ នវមោ.

ឧទ្ទិដ្ឋា ខោតិអាទិ វុត្តនយមេវាតិ.

សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ

ខុទ្ទកវណ្ណនា សមត្តា.

បាចិត្តិយកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.