៧. សប្បាណកវគ្គោ

១. សញ្ចិច្ចបាណសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨២. សប្បាណកវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ – ឥស្សាសោ ហោតីតិ គិហិកាលេ ធនុគ្គហាចរិយោ ហោតិ. ជីវិតា វោរោបិតាតិ ជីវិតា វិយោជិតា.

សិក្ខាបទេបិ វោរោបេយ្យាតិ វិយោជេយ្យ. យស្មា បន វោហារមត្តមេវេតំ; ន ហេត្ថ កិញ្ចិ វិយោជិតេ សីសាលង្ការេ សីសំ វិយ ជីវិតា វោរោបិតេ បាណេបិ ជីវិតំ នាម វិសុំ តិដ្ឋតិ, អញ្ញទត្ថុ អន្តរធានមេវ គច្ឆតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេតុំ បទភាជនេ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧបច្ឆិន្ទតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ តិរច្ឆានគតោយេវ ‘‘បាណោ’’តិ វេទិតព្ពោ. តំ ខុទ្ទកម្បិ មហន្តម្បិ មារេន្តស្ស អាបត្តិនានាករណំ នត្ថិ. មហន្តេ បន ឧបក្កមមហន្តត្តា អកុសលមហត្តំ ហោតិ. បាណេ បាណសញ្ញីតិ អន្តមសោ មញ្ចបីឋំ សោធេន្តោ មង្គុលពីជកេបិ បាណសញ្ញី និក្ការុណិកតាយ តំ ភិន្ទន្តោ អបនេតិ, បាចិត្តិយំ. តស្មា ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ការុញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា អប្បមត្តេន វត្តំ កាតព្ពំ. សេសំ មនុស្សវិគ្គហេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

សញ្ចិច្ចបាណសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨៧. ទុតិយេ – សប្បាណកន្តិ យេ បាណកា បរិភោគេន មរន្តិ, តេហិ បាណកេហិ សប្បាណកំ, តាទិសញ្ហិ ជានំ បរិភុញ្ជតោ បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ. បត្តបូរម្បិ អវិច្ឆិន្ទិត្វា ឯកបយោគេន បិវតោ ឯកា អាបត្តិ. តាទិសេន ឧទកេន សាមិសំ បត្តំ អាវិញ្ឆិត្វា ធោវតោបិ តាទិសេ ឧទកេ ឧណ្ហយាគុបត្តំ និព្ពាបយតោបិ តំ ឧទកំ ហត្ថេន វា ឧឡុង្កេន វា គហេត្វា ន្ហាយតោបិ បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ. ឧទកសោណ្ឌិំ វា បោក្ខរណិំ វា បវិសិត្វា ពហិនិក្ខមនត្ថាយ វីចិំ ឧដ្ឋាបយតោបិ. សោណ្ឌិំ វា បោក្ខរណិំ វា សោធេន្តេហិ តតោ គហិតឧទកំ ឧទកេយេវ អាសិញ្ចិតព្ពំ. សមីបម្ហិ ឧទកេ អសតិ កប្បិយឧទកស្ស អដ្ឋ វា ទស វា ឃដេ ឧទកសណ្ឋានកប្បទេសេ អាសិញ្ចិត្វា តត្ថ អាសិញ្ចិតព្ពំ. ‘‘បវដ្ដិត្វា ឧទកេ បតិស្សតី’’តិ ឧណ្ហបាសាណេ ឧទកំ នាសិញ្ចិតព្ពំ. កប្បិយឧទកេន បន បាសាណំ និព្ពាបេត្វា អាសិញ្ចិតុំ វដ្ដតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ,

វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ. ឯត្ថ ច បដង្គបាណកានំ បតនំ ញត្វាបិ សុទ្ធចិត្តតាយ ទីបជាលនេ វិយ សប្បាណកភាវំ ញត្វាបិ ឧទកសញ្ញាយ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ បណ្ណត្តិវជ្ជតា វេទិតព្ពាតិ.

សប្បាណកសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

៣. ឧក្កោដនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៩២. តតិយសិក្ខាបទេ – ឧក្កោដេន្តីតិ តស្ស តស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អកតំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ វទន្តា ឧច្ចាលេន្តិ; យថាបតិដ្ឋិតភាវេន បតិដ្ឋាតុំ ន ទេន្តិ.

៣៩៣. យថាធម្មន្តិ យោ យស្ស អធិករណស្ស វូបសមនាយ ធម្មោ វុត្តោ, តេនេវ ធម្មេនាតិ អត្ថោ. និហតាធិករណន្តិ និហតំ អធិករណំ; សត្ថារា វុត្តធម្មេនេវ វូបសមិតំ អធិករណន្តិ អត្ថោ.

៣៩៥. ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញីតិ យេន កម្មេន តំ អធិករណំ វូបសមិតំ, តញ្ចេ ធម្មកម្មំ ហោតិ, តស្មិំ ធម្មកម្មេ អយម្បិ ធម្មកម្មសញ្ញី ហុត្វា យទិ ឧក្កោដេតិ, បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯតេន នយេន សេសបទានិបិ វេទិតព្ពានិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ‘‘ឥមេសំ ចតុន្នំ អធិករណានំ កតិ ឧក្កោដនា’’តិអាទិនា នយេន បរិវារេ វុត្តោ. អដ្ឋកថាសុ តំ សព្ពំ អាហរិត្វា តស្សេវត្ថោ វណ្ណិតោ. មយំ បន តំ តត្ថេវ វណ្ណយិស្សាម. ឥធ អាហរិត្វា វណ្ណិយមានេ ហិ សុដ្ឋុតរំ សម្មោហោ ភវេយ្យាតិ ន វណ្ណយិម្ហ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ឧក្កោដនសិក្ខាបទំ តតិយំ.

៤. ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៩៩. ចតុត្ថេ – ទុដ្ឋុល្លា នាម អាបត្តីតិ ឯត្ថ ចត្តារិ បារាជិកានិ អត្ថុទ្ធារវសេន ទស្សិតានិ, សង្ឃាទិសេសាបត្តិ បន អធិប្បេតា, តំ ឆាទេន្តស្ស បាចិត្តិយំ. ធុរំ និក្ខិត្តមត្តេតិ ធុរេ និក្ខិត្តមត្តេ. សចេបិ ធុរំ និក្ខិបិត្វា បច្ឆា អារោចេតិ, ន រក្ខតិ; ធុរំ និក្ខិត្តមត្តេយេវ បាចិត្តិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សចេ បន ឯវំ ធុរំ និក្ខិបិត្វា បដិច្ឆាទនត្ថមេវ អញ្ញស្ស អារោចេតិ, សោបិ អញ្ញស្សាតិ ឯតេនុបាយេន សមណសតម្បិ សមណសហស្សម្បិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិយេវ តាវ, យាវ កោដិ ន ឆិជ្ជតិ. កទា បន កោដិ ឆិជ្ជតីតិ? មហាសុមត្ថេរោ តាវ វទតិ – ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោ ឯកស្ស អារោចេតិ, សោ បដិនិវត្តិត្វា តស្សេវ អារោចេតិ; ឯវំ កោដិ ឆិជ្ជតី’’តិ. មហាបទុមត្ថេរោ បនាហ – ‘‘អយញ្ហិ វត្ថុបុគ្គលោយេវ. អាបត្តិំ អាបន្នោ បន ឯកស្ស ភិក្ខុនោ អារោចេតិ, អយំ អញ្ញស្ស អារោចេតិ, សោ បដិនិវត្តិត្វា យេនស្ស អារោចិតំ, តស្សេវ អារោចេតិ; ឯវំ តតិយេន បុគ្គលេន ទុតិយស្ស អារោចិតេ កោដិ ឆិន្នា ហោតី’’តិ.

៤០០. អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិន្តិ អវសេសេ បញ្ចាបត្តិក្ខន្ធេ. អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ វា អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារន្តិ ឯត្ថ អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិ ច កាយសំសគ្គោ ចាតិ អយំ ទុដ្ឋុល្លអជ្ឈាចារោ នាម. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ. ធុរនិក្ខេបសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ.

៥. ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤០២. បញ្ចមសិក្ខាបទេ – អង្គុលិយោ ទុក្ខា ភវិស្សន្តីតិ អក្ខរានិ លិខន្តស្ស អង្គុលិយោ ទុក្ខា ភវិស្សន្តីតិ ចិន្តេសុំ. ឧរស្ស ទុក្ខោតិ គណនំ សិក្ខន្តេន ពហុំ ចិន្តេតព្ពំ ហោតិ, តេនស្ស ឧរោ ទុក្ខោ ភវិស្សតីតិ មញ្ញិំសុ. អក្ខីនិ ទុក្ខា ភវិស្សន្តីតិ រូបសុត្តំ សិក្ខន្តេន កហាបណា បរិវត្តេត្វា បរិវត្តេត្វា បស្សិតព្ពា ហោន្តិ, តេនស្ស អក្ខីនិ ទុក្ខានិ ភវិស្សន្តីតិ មញ្ញិំសុ. ឌំសាទីសុ ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកាយោ. ទុក្ខានន្តិ ទុក្ខមានំ. តិព្ពានន្តិ ពហលានំ. ខរានន្តិ តិខិណានំ. កដុកានន្តិ ផរុសានំ; អមនាបតាយ វា កដុករសសទិសានំ. អសាតានន្តិ អមធុរានំ. បាណហរានន្តិ ជីវិតហរានំ.

៤០៤. សីមំ សម្មន្នតីតិ នវំ សីមំ ពន្ធតិ. កុរុន្ទិយំ បន ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆិន្ទនេបិ ទុក្កដំ វុត្តំ. បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោតិ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ; គព្ភវីសោបិ ហិ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោត្វេវ សង្ខ្យេ គច្ឆតិ. យថាហ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា កុមារកស្សបោ គព្ភវីសោ ឧបសម្បន្នោ ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មតោ កុមារកស្សបស្ស ឯតទហោសិ – ‘ភគវតា បញ្ញត្តំ, ន ឩនវីសតិវស្សោ បុគ្គលោ ឧបសម្បាទេតព្ពោតិ. អហញ្ចម្ហិ គព្ភវីសោ ឧបសម្បន្នោ. ឧបសម្បន្នោ នុខោម្ហិ, ននុ ខោ ឧបសម្បន្នោ’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. យំ ភិក្ខវេ មាតុកុច្ឆិម្ហិ បឋមំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, បឋមំ វិញ្ញាណំ បាតុភូតំ តទុបាទាយ សាវស្ស ជាតិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គព្ភវីសំ ឧបសម្បាទេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១២៤).

តត្ថ យោ ទ្វាទសមាសេ មាតុកុច្ឆិស្មិំ វសិត្វា មហាបវារណាយ ជាតោ, សោ តតោ បដ្ឋាយ យាវ ឯកូនវីសតិមេ វស្សេ មហាបវារណា, តំ អតិក្កមិត្វា បាដិបទេ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. ឯតេនុបាយេន ហាយនវឌ្ឍនំ វេទិតព្ពំ.

បោរាណកត្ថេរា បន ឯកូនវីសតិវស្សំ សាមណេរំ និក្ខមនីយបុណ្ណមាសិំ អតិក្កម្ម បាដិបទទិវសេ ឧបសម្បាទេន្តិ, តំ កស្មាតិ? វុច្ចតេ – ឯកស្មិំ វស្សេ ឆ ចាតុទ្ទសិកឧបោសថា ហោន្តិ. ឥតិ វីសតិយា វស្សេសុ ចត្តារោ មាសា បរិហាយន្តិ. រាជានោ តតិយេ តតិយេ វស្សេ វស្សំ ឧក្កឌ្ឍន្តិ. ឥតិ អដ្ឋារសសុ វស្សេសុ ឆ មាសា វឌ្ឍន្តិ, តតោ ឧបោសថវសេន បរិហីនេ ចត្តារោ មាសេ អបនេត្វា ទ្វេ មាសា អវសេសា ហោន្តិ, តេ ទ្វេ មាសេ គហេត្វា វីសតិវស្សានិ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តីតិ និក្កង្ខា ហុត្វា និក្ខមនីយបុណ្ណមាសិំ អតិក្កម្ម បាដិបទេ ឧបសម្បាទេន្តិ. ឯត្ថ បន យោ បវារេត្វា វីសតិវស្សោ ភវិស្សតិ, តំ សន្ធាយ ‘‘ឯកូនវីសតិវស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មា យោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ទ្វាទសមាសេ វសិ, សោ ឯកវីសតិវស្សោ ហោតិ. យោ សត្តមាសេ វសិ, សោ សត្តមាសាធិកវីសតិវស្សោ. ឆមាសជាតោ បន ន ជីវតិ.

៤០៦. អនាបត្តិ ឩនវីសតិវស្សំ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សសញ្ញីតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ឧបសម្បាទេន្តស្ស អនាបត្តិ, បុគ្គលោ បន អនុបសម្បន្នោវ ហោតិ. សចេ បន សោ ទសវស្សច្ចយេន អញ្ញំ ឧបសម្បាទេតិ, តញ្ចេ មុញ្ចិត្វា គណោ បូរតិ, សូបសម្បន្នោ. សោបិ ច យាវ ន ជានាតិ, តាវស្ស នេវ សគ្គន្តរាយោ ន មោក្ខន្តរាយោ, ញត្វា បន បុន ឧបសម្បជ្ជិតព្ពំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ,

វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.

៦. ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤០៧. ឆដ្ឋេ – បដិយាលោកន្តិ សូរិយាលោកស្ស បដិមុខំ; បច្ឆិមទិសន្តិ អត្ថោ. កម្មិយាតិ សុង្កដ្ឋានេ កម្មិកា.

៤០៩. រាជានំ វា ថេយ្យំ គច្ឆន្តីតិ រាជានំ វា ថេនេត្វា វញ្ចេត្វា រញ្ញោ សន្តកំ កិញ្ចិ គហេត្វា ឥទានិ ន តស្ស ទស្សាមាតិ គច្ឆន្តិ.

៤១១. វិសង្កេតេនាតិ កាលវិសង្កេតេន ទិវសវិសង្កេតេន ច គច្ឆតោ អនាបត្តិ. មគ្គវិសង្កេតេន បន អដវិវិសង្កេតេន វា អាបត្តិយេវ. សេសមេត្ថ ភិក្ខុនិវគ្គេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ. ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទំ ឆដ្ឋំ.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤១២. សត្តមេ – បធូបេន្តោ និសីទីតិ បជ្ឈាយន្តោ អត្តានំយេវ បរិភាសន្តោ និសីទិ. នាយ្យោ សោ ភិក្ខុ មំ និប្បាតេសីតិ អយ្យោ អយំ ភិក្ខុ មំ ន និក្ខាមេសិ; ន មំ គហេត្វា អគមាសីតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិធានសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

សំវិធានសិក្ខាបទំ សត្តមំ.

៨. អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤១៧. អដ្ឋមេ – គទ្ធេ ពាធយិំសូតិ គទ្ធពាធិនោ; គទ្ធពាធិនោ បុព្ពបុរិសា អស្សាតិ គទ្ធពាធិបុព្ពោ, តស្ស គទ្ធពាធិបុព្ពស្ស គិជ្ឈឃាតកកុលប្បសុតស្សាតិ អត្ថោ.

សគ្គមោក្ខានំ អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា. តេ កម្មកិលេសវិបាកឧបវាទអាណាវីតិក្កមវសេន បញ្ចវិធា. តត្ថ បញ្ចានន្តរិយកម្មា កម្មន្តរាយិកា នាម. តថា ភិក្ខុនីទូសកកម្មំ, តំ បន មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោតិ, ន សគ្គស្ស. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា កិលេសន្តរាយិកា នាម. បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកានំ បដិសន្ធិធម្មា វិបាកន្តរាយិកា នាម. អរិយូបវាទា ឧបវាទន្តរាយិកា នាម, តេ បន យាវ អរិយេ ន ខមាបេន្តិ តាវទេវ, ន តតោ បរំ. សញ្ចិច្ច អាបន្នា អាបត្តិយោ អាណាវីតិក្កមន្តរាយិកា នាម, តាបិ យាវ ភិក្ខុភាវំ វា បដិជានាតិ, ន វុដ្ឋាតិ វា ន ទេសេតិ វា តាវទេវ, ន តតោ បរំ.

តត្រាយំ ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ សេសន្តរាយិកេ ជានាតិ, វិនយេ បន អកោវិទត្តា បណ្ណត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកេ ន ជានាតិ, តស្មា រហោគតោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ អាគារិកា បញ្ច កាមគុណេ បរិភុញ្ជន្តា សោតាបន្នាបិ សកទាគាមិនោបិ អនាគាមិនោបិ ហោន្តិ, ភិក្ខូបិ មនាបិកានិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ រូបានិ បស្សន្តិ…បេ… កាយវិញ្ញេយ្យេ ផោដ្ឋព្ពេ ផុសន្តិ, មុទុកានិ អត្ថរណបាវុរណាទីនិ បរិភុញ្ជន្តិ, ឯតំ សព្ពំ វដ្ដតិ. កស្មា ឥត្ថិរូបា…បេ… ឥត្ថិផោដ្ឋព្ពា ឯវ ន វដ្ដន្តិ, ឯតេបិ វដ្ដន្តី’’តិ. ឯវំ រសេន រសំ សំសន្ទិត្វា សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច និច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច ឯកំ កត្វា ថូលវាកេហិ សទ្ធិំ អតិសុខុមសុត្តំ ឃដេន្តោ វិយ សាសបេន សទ្ធិំ សិនេរុំ ឧបសំហរន្តោ វិយ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កិំ ភគវតា មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តេន វិយ មហតា ឧស្សាហេន បឋមបារាជិកំ បញ្ញត្តំ, នត្ថិ ឯត្ថ ទោសោ’’តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈន្តោ ភព្ពបុគ្គលានំ អាសំ ឆិន្ទន្តោ ជិនស្ស អាណាចក្កេ បហារមទាសិ. តេនាហ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមី’’តិអាទិ.

អដ្ឋិកង្កលូបមាតិអាទិម្ហិ អដ្ឋិកង្កលូបមា អប្បស្សាទដ្ឋេន. មំសបេសូបមា ពហុសាធារណដ្ឋេន. តិណុក្កូបមា អនុទហនដ្ឋេន. អង្គារកាសូបមា មហាភិតាបនដ្ឋេន. សុបិនកូបមា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន. យាចិតកូបមា តាវកាលិកដ្ឋេន. រុក្ខផលូបមា សព្ពង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនដ្ឋេន. អសិសូនូបមា អធិកុដ្ដនដ្ឋេន. សត្តិសូលូបមា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន. សប្បសិរូបមា សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេនាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បបញ្ចសូទនិយំ មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ (ម. និ. ១.២៣៤ អាទយោ; ២.៤២ អាទយោ) គហេតព្ពោ. ឯវំ ព្យាខោតិ ឯវំ វិយ ខោ. សេសមេត្ថ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

សមនុភាសនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ អដ្ឋមំ.

៩. ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤២៤-៥. នវមេ – អកដានុធម្មេនាតិ អនុធម្មោ វុច្ចតិ អាបត្តិយា អទស្សនេ វា អប្បដិកម្មេ វា បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ វា ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន ឧក្ខិត្តកស្ស អនុលោមវត្តំ ទិស្វា កតា ឱសារណា; សោ ឱសារណសង្ខាតោ អនុធម្មោ យស្ស ន កតោ, អយំ អកដានុធម្មោ នាម, តាទិសេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘អកដានុធម្មោ នាម ឧក្ខិត្តោ អនោសារិតោ’’តិ វុត្តំ.

ទេតិ វា បដិគ្គណ្ហាតិ វាតិ ឯកបយោគេន ពហុម្បិ ទទតោ វា គណ្ហតោ វា ឯកំ បាចិត្តិយំ. វិច្ឆិន្ទិត្វា វិច្ឆិន្ទិត្វា ទេន្តស្ស ច គណ្ហន្តស្ស ច បយោគគណនាយ បាចិត្តិយានិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. តិសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទំ នវមំ.

១០. កណ្ដកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤២៨. ទសមេ – ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នន្តិ អរិដ្ឋស្ស វិយ ឯតស្សាបិ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តស្ស ឧប្បន្នំ. នាសេតូតិ ឯត្ថ តិវិធា នាសនា – សំវាសនាសនា, លិង្គនាសនា, ទណ្ឌកម្មនាសនាតិ. តត្ថ អាបត្តិយា អទស្សនាទីសុ ឧក្ខេបនា សំវាសនាសនា នាម. ‘‘ទូសកោ នាសេតព្ពោ (បារា. ៦៦) មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ (បារា. ៣៨៤) អយំ លិង្គនាសនា នាម. ‘‘អជ្ជតគ្គេ តេ អាវុសោ សមណុទ្ទេស ន ចេវ សោ ភគវា សត្ថា អបទិសិតព្ពោ’’តិ អយំ ទណ្ឌកម្មនាសនា នាម. អយំ ឥធ អធិប្បេតា. តេនាហ – ‘‘ឯវញ្ច បន ភិក្ខវេ នាសេតព្ពោ…បេ… វិនស្សា’’តិ. តត្ថ ចរាតិ គច្ឆ. បិរេតិ បរ អមាមក. វិនស្សាតិ នស្ស; យត្ថ តេ ន បស្សាម, តត្ថ គច្ឆាតិ.

៤២៩. ឧបលាបេយ្យាតិ សង្គណ្ហេយ្យ. ឧបដ្ឋាបេយ្យាតិ តេន អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ ការាបេយ្យ. សេសំ អរិដ្ឋសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

កណ្ដកសិក្ខាបទំ ទសមំ.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន សប្បាណកវគ្គោ សត្តមោ.