៥. អចេលកវគ្គោ

១. អចេលកសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៦៩. អចេលកវគ្គស្ស ៩ បឋមសិក្ខាបទេ – បរិវេសនន្តិ បរិវិសនដ្ឋានំ. បរិព្ពាជកសមាបន្នោតិ បព្ពជ្ជំ សមាបន្នោ. ទេតិ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ សមតិត្តិកំ យាគុបត្តំ ឯកបយោគេន ទេតិ, ឯកំ បាចិត្តិយំ. អវច្ឆិន្ទិត្វា អវច្ឆិន្ទិត្វា ទេតិ, បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ. ឯសេវ នយោ បូវភត្តាទីសុ. តិត្ថិយេ អតិត្ថិយសញ្ញីតិ មាតា វា បិតា វា តិត្ថិយេសុ បព្ពជតិ, តេសំ មាតាបិតុសញ្ញាយ ទេន្តស្សាបិ បាចិត្តិយមេវ ហោតិ. ទាបេតីតិ អនុបសម្បន្នេន ទាបេតិ.

២៧៣. ឧបនិក្ខិបិត្វា ទេតីតិ តថារូបេ ភាជនេ ឋបេត្វា តំ ភាជនំ តេសំ សន្តិកេ ភូមិយំ និក្ខិបិត្វា ទេតិ, តេសំ វា ភាជនំ និក្ខិបាបេត្វា តត្ថ ទេតិ, បត្តំ អាធារកេ វា ភូមិយំ វា ឋបេត្វាបិ ‘‘ឥតោ គណ្ហថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. សចេ តិត្ថិយោ វទតិ ‘‘មយ្ហំ នាម ឥទំ សន្តកំ, ឥធ ន អាកិរថា’’តិ អាកិរិតព្ពំ. តស្ស សន្តកត្តា សហត្ថា ទានំ នាម ន ហោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

អចេលកសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២. ឧយ្យោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៧៤. ទុតិយសិក្ខាបទេ – បដិក្កមនេបីតិ អាសនសាលាយម្បិ. ភត្តវិស្សគ្គន្តិ ភត្តកិច្ចំ. ន សម្ភាវេសីតិ ន បាបុណិ.

២៧៦. អនាចារន្តិ វុត្តាវសេសំ កាយវចីទ្វារវីតិក្កមំ. ទស្សនូបចារំ វា សវនូបចារំ វា វិជហន្តស្សាតិ ឯត្ថ យទិ ឋិតោ វា និសិន្នោ វា ឧយ្យោជេតិ; យោ ឧយ្យោជិតោ, សោ វិជហតិ, តស្ស ច អាបត្តិ នាម នត្ថិ. តស្មិំ បន វិជហន្តេបិ អត្ថតោ ឥតរេន វិជហិតមេវ ហោតិ. តស្មា យោ ឧយ្យោជេតិ, តស្សេវាយំ អាបត្តិ. តត្ថ សចេ ឧបចារព្ភន្តរេ ឯកោ បាទោ ហោតិ, ទុក្កដំ. សីមាតិក្កមេ បាចិត្តិយំ. ឯត្ថ ច ទស្សនូបចារស្ស អព្ភោកាសេ ទ្វាទសហត្ថប្បមាណំ, តថា សវនូបចារស្ស. សចេ បន អន្តរា កុដ្ដទ្វារបាការាទយោ ហោន្តិ, តេហិ អន្តរិតភាវោ ទស្សនូបចារាតិក្កមោ, តស្ស វសេន អាបត្តិ វេទិតព្ពា. ន អញ្ញោ កោចិ បច្ចយោ ហោតីតិ ឋបេត្វា វុត្តប្បការមនាចារំ អញ្ញំ កិញ្ចិ ការណំ ន ហោតិ.

២៧៧. កលិសាសនំ អារោបេតីតិ ‘‘កលី’’តិ កោធោ; តស្ស សាសនំ អារោបេតិ; កោធស្ស អាណំ អារោបេតិ; កោធវសេន ឋាននិសជ្ជាទីសុ ទោសំ ទស្សេត្វា ‘‘បស្សថ ភោ ឥមស្ស ឋានំ, និសជ្ជំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ ខាណុកោ វិយ តិដ្ឋតិ, សុនខោ វិយ និសីទតិ, មក្កដោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេតី’’តិ ឯវំ អមនាបវចនំ វទតិ ‘‘អប្បេវ នាម ឥមិនាបិ ឧព្ពាឡ្ហោ បក្កមេយ្យា’’តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឧយ្យោជនសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

៣. សភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៧៩. តតិយសិក្ខាបទេ – សយនិឃរេតិ សយនិយឃរេ. យតោ អយ្យស្ស ភិក្ខា ទិន្នាតិ យស្មា ភិក្ខា ទិន្នា, យំ អាគតេន លទ្ធព្ពំ តំ វោ លទ្ធំ; គច្ឆថាតិ អធិប្បាយោ. បរិយុដ្ឋិតោតិ រាគបរិយុដ្ឋិតោ; មេថុនាធិប្បាយោតិ អត្ថោ.

២៨០. សហ ឧភោហិ ជនេហីតិ សភោជនំ; តស្មិំ សភោជនេ. អថ វា សភោជនេតិ សភោគេ. រាគបរិយុដ្ឋិតស្ស ហិ បុរិសស្ស ឥត្ថី ភោគោ ឥត្ថិយា ច បុរិសោ. តេនេវស្ស បទភាជនេ – ‘‘ឥត្ថី ចេវ ហោតិ បុរិសោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. មហល្លកេ ឃរេតិ មហល្លកេ សយនិឃរេ. បិដ្ឋសង្ឃាដស្ស ហត្ថបាសំ វិជហិត្វាតិ តស្ស សយនិឃរេ គព្ភស្ស យោ បិដ្ឋសង្ឃាដោ, តស្ស ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា; អន្តោសយនស្ស អាសន្នេ ឋានេ និសីទតីតិ អត្ថោ. ឦទិសញ្ច សយនិឃរំ មហាចតុស្សាលាទីសុ ហោតិ. បិដ្ឋិវំសំ អតិក្កមិត្វាតិ ឥមិនា មជ្ឈាតិក្កមំ ទស្សេតិ. តស្មា យថា វា តថា វា កតស្ស ខុទ្ទកស្ស សយនិឃរស្ស មជ្ឈាតិក្កមេ អាបត្តិ វេទិតព្ពា. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ.

សភោជនសិក្ខាបទំ តតិយំ.

២៨៤. ចតុត្ថបញ្ចមសិក្ខាបទេសុ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ អនិយតទ្វយេ វុត្តនយមេវ. យថា ច សភោជនសិក្ខាបទំ, ឯវមេតានិបិ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានានេវាតិ.

រហោបដិច្ឆន្នសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ, រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.

៦. ចារិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩៤. ឆដ្ឋសិក្ខាបទេ – ទេថាវុសោ ភត្តន្តិ ឯត្ថ តំ កិរ ភត្តំ អភិហដំ អហោសិ, តស្មា ឯវមាហំសុ. អនភិហដេ បន ឯវំ វត្តុំ ន លព្ភតិ, បយុត្តវាចា ហោតិ.

២៩៥. តេន ហិ ភិក្ខវេ បដិគ្គហេត្វា និក្ខិបថាតិ ឥទំ បន ភគវា កុលស្ស សទ្ធានុរក្ខណត្ថាយ អាហ. យទិ ‘‘ភាជេត្វា ខាទថា’’តិ វទេយ្យ, មនុស្សានំ បសាទញ្ញថត្តំ សិយា. ឧស្សារិយិត្ថាតិ បដិហរិយិត្ថ; ឃរំយេវ នំ គហេត្វា អគមំសូតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៩៨. សន្តំ ភិក្ខុន្តិ ឯត្ថ កិត្តាវតា សន្តោ ហោតិ, កិត្តាវតា អសន្តោតិ? អន្តោវិហារេ យត្ថ ឋិតស្ស កុលានិ បយិរុបាសនចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តតោ បដ្ឋាយ យំ បស្សេ វា អភិមុខេ វា បស្សតិ, យស្ស សក្កា ហោតិ បកតិវចនេន អារោចេតុំ, អយំ សន្តោ នាម. ឥតោ ចិតោ ច បរិយេសិត្វា អារោចនកិច្ចំ នាម នត្ថិ. យោ ហិ ឯវំ បរិយេសិតព្ពោ, សោ អសន្តោយេវ. អបិច អន្តោឧបចារសីមាយ ភិក្ខុំ ទិស្វា អាបុច្ឆិស្សាមីតិ គន្ត្វា តត្ថ យំ បស្សតិ, សោ អាបុច្ឆិតព្ពោ. នោ ចេ បស្សតិ, អសន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា បវិដ្ឋោ នាម ហោតិ.

៣០២. អន្តរារាមន្តិ អន្តោគាមេ វិហារោ ហោតិ, តំ គច្ឆតិ. ភត្តិយឃរន្តិ និមន្តិតឃរំ វា សលាកភត្តាទិទាយកានំ វា ឃរំ. អាបទាសូតិ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុ សតិ គន្តុំ វដ្ដតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

កថិនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយាកិរយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ចារិត្តសិក្ខាបទំ ឆដ្ឋំ.

៧. មហានាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣០៣. សត្តមសិក្ខាបទេ – មហានាមោ នាម ភគវតោ ចូឡបិតុបុត្តោ មាសមត្តេន មហល្លកតរោ ទ្វីសុ ផលេសុ បតិដ្ឋិតោ អរិយសាវកោ. ភេសជ្ជំ ឧស្សន្នំ ហោតីតិ វជតោ អាហរិត្វា ឋបិតសប្បិ ពហុ ហោតិ.

៣០៦. សាទិតព្ពាតិ តស្មិំ សមយេ រោគោ នត្ថីតិ ន បដិក្ខិបិតព្ពា; រោគេ សតិ វិញ្ញាបេស្សាមីតិ អធិវាសេតព្ពា. ឯត្តកេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារេមីតិ នាមវសេន សប្បិតេលាទីសុ ទ្វីហិ តីហិ វា បរិមាណវសេន បត្ថេន នាឡិយា អាឡ្ហកេនាតិ វា.អញ្ញំ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតីតិ សប្បិនា បវារិតោ តេលំ វិញ្ញាបេតិ, អាឡ្ហកេន បវារិតោ ទោណំ. ន ភេសជ្ជេន ករណីយេនាតិ មិស្សកភត្តេនបិ ចេ យាបេតុំ សក្កោតិ, ន ភេសជ្ជករណីយំ នាម ហោតិ.

៣១០. បវារិតានន្តិ យេ អត្តនោ បុគ្គលិកាយ បវារណាយ បវារិតា; តេសំ បវារិតានុរូបេន វិញ្ញត្តិយា អនាបត្តិ. សង្ឃវសេន បវារិតេសុ បន បមាណំ សល្លក្ខេតព្ពមេវាតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឆសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

មហានាមសិក្ខាបទំ សត្តមំ.

៨. ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣១១. អដ្ឋមេ – អព្ភុយ្យាតោតិ អភិឧយ្យាតោ; បរសេនំ អភិមុខោ គមិស្សាមីតិ នគរតោ និគ្គតោតិ អត្ថោ. ឧយ្យុត្តន្តិ កតឧយ្យោគំ; គាមតោ និក្ខន្តន្តិ អត្ថោ.

៣១៤. ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថីតិ ចត្តារោ អារោហកា ឯកេកបាទរក្ខកា ទ្វេ ទ្វេតិ ឯវំ ទ្វាទសបុរិសោ ហោតិ. តិបុរិសោ អស្សោតិ ឯកោ អារោហកោ ទ្វេ បាទរក្ខកាតិ ឯវំ តិបុរិសោ ហោតិ. ចតុបុរិសោ រថោតិ ឯកោ សារថិ ឯកោ យោធោ ទ្វេ អាណិរក្ខកាតិ ឯវំ ចតុបុរិសោ ហោតិ. ចត្តារោ បុរិសា សរហត្ថាតិ អាវុធហត្ថា ចត្តារោ បុរិសាតិ អយំ បច្ឆិមកោដិយា ចតុរង្គសមន្នាគតា សេនា នាម. ឦទិសំ សេនំ ទស្សនាយ គច្ឆតោ បទេ បទេ ទុក្កដំ. ទស្សនូបចារំ វិជហិត្វាតិ កេនចិ អន្តរិតា វា និន្នំ ឱរុឡ្ហា វា ន ទិស្សតិ; ឥធ ឋត្វា ន សក្កា ទដ្ឋុន្តិ អញ្ញំ ឋានំ គន្ត្វា បស្សតោ បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

៣១៥. ឯកមេកន្តិ ហត្ថិអាទីសុ ចតូសុ អង្គេសុ ឯកមេកំ; អន្តមសោ ឯកបុរិសារុឡ្ហកហត្ថិម្បិ ឯកម្បិ សរហត្ថំ បុរិសំ. អនុយ្យុត្តា នាម រាជា ឧយ្យានំ វា នទិំ វា គច្ឆតិ; ឯវំ អនុយ្យុត្តា ហោតិ.

៣១៦. អាបទាសូតិ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុ សតិ ឯត្ថ គតោ មុញ្ចិស្សាមីតិ គច្ឆតោ អនាបត្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទំ អដ្ឋមំ.

៩. សេនាវាសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣១៩. នវមេ – អត្ថង្គតេ សូរិយេ សេនាយ វសតីតិ តិដ្ឋតុ វា និសីទតុ វា សយតុ វា សចេបិ អាកាសេ ឥទ្ធិយា កញ្ចិ ឥរិយាបថំ កប្បេតិ, បាចិត្តិយមេវ. សេនា វា បដិសេនាយ រុទ្ធា ហោតីតិ យថា សញ្ចារោ ឆិជ្ជតិ; ឯវំ រុទ្ធា ហោតិ. បលិពុទ្ធោតិ វេរិកេន វា ឥស្សរេន វា រុទ្ធោ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សេនាវាសសិក្ខាបទំ នវមំ.

១០. ឧយ្យោធិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣២២. ទសមេ – ឧគ្គន្ត្វា ឧគ្គន្ត្វា ឯត្ថ យុជ្ឈន្តីតិ ឧយ្យោធិកំ; សម្បហារដ្ឋានស្សេតំ អធិវចនំ. ពលស្ស អគ្គំ ជានន្តិ ឯត្ថាតិ ពលគ្គំ; ពលគណនដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. សេនាយ វិយូហំ សេនាព្យូហំ; សេនានិវេសស្សេតំ អធិវចនំ. តយោ ហត្ថី បច្ឆិមំ ហត្ថានីកន្តិ យោ បុព្ពេ វុត្តោ ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថីតិ តេន ហត្ថិនា តយោ ហត្ថី. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសំ ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

ឧយ្យោធិកសិក្ខាបទំ ទសមំ.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន អចេលកវគ្គោ បញ្ចមោ.