២. គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២០៩. ទុតិយសិក្ខាបទេ – បរិហីនលាភសក្ការោតិ សោ កិរ អជាតសត្តុនា រាជានំ មារាបេត្វាបិ អភិមារេ យោជេត្វាបិ រុហិរុប្បាទំ កត្វាបិ គុឡ្ហបដិច្ឆន្នោ អហោសិ. យទា បន ទិវាយេវ ធនបាលកំ បយោជេសិ, តទា បាកដោ ជាតោ. ‘‘កថំ ទេវទត្តោ ហត្ថិំ បយោជេសី’’តិ បរិកថាយ ឧប្បន្នាយ ‘‘ន កេវលំ ហត្ថិំ បយោជេសិ, រាជានម្បិ មារាបេសិ, អភិមារេបិ បេសេសិ, សិលម្បិ បវិជ្ឈិ, បាបោ ទេវទត្តោ’’តិ បាកដោ អហោសិ. ‘‘កេន សទ្ធិំ ឥទំ កម្មមកាសី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘រញ្ញា អជាតសត្តុនា’’តិ អាហំសុ. តតោ នាគរា ‘‘កថញ្ហិ នាម រាជា ឯវរូបំ ចោរំ សាសនកណ្ដកំ គហេត្វា វិចរិស្សតី’’តិ ឧដ្ឋហិំសុ. រាជា នគរសង្ខោភំ ញត្វា ទេវទត្តំ នីហរិ. តតោ បដ្ឋាយ ចស្ស បញ្ចថាលិបាកសតានិ ឧបច្ឆិន្ទិ, ឧបដ្ឋានម្បិស្ស ន អគមាសិ, អញ្ញេបិស្ស មនុស្សា ន កិញ្ចិ ទាតព្ពំ វា កាតព្ពំ វា មញ្ញិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘បរិហីនលាភសក្ការោ’’តិ. កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតីតិ ‘‘មា មេ គណោ ភិជ្ជី’’តិ បរិសំ បោសេន្តោ ‘‘ត្វំ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ភត្តំ ទេហិ, ត្វំ ទ្វិន្ន’’ន្តិ ឯវំ វិញ្ញាបេត្វា សបរិសោ កុលេសុ ភុញ្ជតិ.

២១១. ចីវរំ បរិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ភត្តំ អគណ្ហន្តានំ ចីវរំ ន ទេន្តិ, តស្មា បរិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

២១២. ចីវរការកេ ភិក្ខូ ភត្តេន និមន្តេន្តីតិ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ចិរេន ចីវរំ និដ្ឋាបេន្តេ ទិស្វា ‘‘ឯវំ លហុំ និដ្ឋាបេត្វា ចីវរំ បរិភុញ្ជិស្សន្តី’’តិ បុញ្ញកាមតាយ និមន្តេន្តិ.

២១៥. នានាវេរជ្ជកេតិ នានាវិធេហិ អញ្ញរជ្ជេហិ អាគតេ. ‘‘នានាវិរជ្ជកេ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ.

២១៧-៨. គណភោជនេតិ គណស្ស ភោជនេ. ឥធ ច គណោ នាម ចត្តារោ ភិក្ខូ អាទិំ កត្វា តតុត្តរិំ ភិក្ខូ អធិប្បេតា, តេនេវ សព្ពន្តិមំ បរិច្ឆេទំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យត្ថ ចត្តារោ ភិក្ខូ…បេ… ឯតំ គណភោជនំ នាមា’’តិ. តំ បនេតំ គណភោជនំ ទ្វីហាការេហិ បសវតិ និមន្តនតោ វា វិញ្ញត្តិតោ វា. កថំ និមន្តនតោ បសវតិ? ចត្តារោ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, ឱទនេន និមន្តេមិ, ឱទនំ មេ គណ្ហថ អាកង្ខថ ឱលោកេថ អធិវាសេថ បដិមានេថា’’តិ ឯវំ យេន កេនចិ វេវចនេន វា ភាសន្តរេន វា បញ្ចន្នំ ភោជនានំ នាមំ គហេត្វា និមន្តេតិ. ឯវំ ឯកតោ និមន្តិតា បរិច្ឆិន្នកាលវសេន អជ្ជតនាយ វា ស្វាតនាយ វា ឯកតោ គច្ឆន្តិ, ឯកតោ គណ្ហន្តិ, ឯកតោ ភុញ្ជន្តិ, គណភោជនំ ហោតិ, សព្ពេសំ អាបត្តិ. ឯកតោ និមន្តិតា ឯកតោ វា នានតោ វា គច្ឆន្តិ, ឯកតោ គណ្ហន្តិ, នានតោ ភុញ្ជន្តិ, អាបត្តិយេវ. បដិគ្គហណមេវ ហិ ឯត្ថ បមាណំ. ឯកតោ និមន្តិតា ឯកតោ វា នានតោ វា គច្ឆន្តិ, នានតោ គណ្ហន្តិ, ឯកតោ វា នានតោ វា ភុញ្ជន្តិ, អនាបត្តិ. ចត្តារិ បរិវេណានិ វា វិហារេ វា គន្ត្វា នានតោ និមន្តិតា ឯកដ្ឋានេ ឋិតេសុយេវ វា ឯកោ បុត្តេន ឯកោ បិតរាតិ ឯវម្បិ នានតោ និមន្តិតា ឯកតោ វា នានតោ វា គច្ឆន្តុ, ឯកតោ វា នានតោ វា ភុញ្ជន្តុ, សចេ ឯកតោ គណ្ហន្តិ, គណភោជនំ ហោតិ, សព្ពេសំ អាបត្តិ. ឯវំ តាវ និមន្តនតោ បសវតិ.

កថំ វិញ្ញត្តិតោ? ចត្តារោ ភិក្ខូ ឯកតោ ឋិតា វា និសិន្នា វា ឧបាសកំ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ ចតុន្នម្បិ ភត្តំ ទេហី’’តិ វា វិញ្ញាបេយ្យុំ, បាដេក្កំ វា បស្សិត្វា ‘‘មយ្ហំ ទេហិ, មយ្ហំ ទេហី’’តិ ឯវំ ឯកតោ វា នានតោ វា វិញ្ញាបេត្វា ឯកតោ វា គច្ឆន្តុ នានតោ វា, ភត្តំ គហេត្វាបិ ឯកតោ វា ភុញ្ជន្តុ នានតោ វា, សចេ ឯកតោ គណ្ហន្តិ, គណភោជនំ ហោតិ, សព្ពេសំ អាបត្តិ. ឯវំ វិញ្ញត្តិតោ បសវតិ.

បាទាបិ ផលិតាតិ យថា មហាចម្មស្ស បរតោ មំសំ ទិស្សតិ; ឯវំ ផាលិតា, វាលិកាយ វា សក្ខរាយ វា បហដមត្តេ ទុក្ខំ ឧប្បាទេន្តិ, ន សក្កា ហោតិ អន្តោគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ. ឦទិសេ គេលញ្ញេ គិលានសមយោតិ ភុញ្ជិតព្ពំ, ន លេសកប្បិយំ កាតព្ពំ.

ចីវរេ កយិរមានេតិ យទា សាដកញ្ច សុត្តញ្ច លភិត្វា ចីវរំ ករោន្តិ តទា; វិសុញ្ហិ ចីវរការសមយោ នាម នត្ថិ. តស្មា យោ តត្ថ ចីវរេ កត្តព្ពំ យំកិញ្ចិ កម្មំ ករោតិ, មហាបច្ចរិយញ្ហិ ‘‘អន្តមសោ សូចិវេធនកោ’’តិបិ វុត្តំ, តេន ចីវរការសមយោតិ ភុញ្ជិតព្ពំ. កុរុន្ទិយំ បន វិត្ថារេនេវ វុត្តំ. យោ ចីវរំ វិចារេតិ, ឆិន្ទតិ, មោឃសុត្តំ ឋបេតិ, អាគន្តុកបដ្ដំ ឋបេតិ, បច្ចាគតំ សិព្ពតិ, អាគន្តុកបដ្ដំ ពន្ធតិ, អនុវាតំ ឆិន្ទតិ ឃដ្ដេតិ អារោបេតិ, តត្ថ បច្ចាគតំ សិព្ពតិ, សុត្តំ ករោតិ វលេតិ, បិប្ផលិកំ និសេតិ, បរិវត្តនំ ករោតិ, សព្ពោបិ ចីវរំ ករោតិយេវាតិ វុច្ចតិ. យោ បន សមីបេ និសិន្នោ ជាតកំ វា ធម្មបទំ វា កថេតិ, អយំ ន ចីវរការកោ. ឯតំ ឋបេត្វា សេសានំ គណភោជនេ អនាបត្តីតិ.

អទ្ធយោជនន្តិ ឯត្តកម្បិ អទ្ធានំ គន្តុកាមេន. យោ បន ទូរំ គន្តុកាមោ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. គច្ឆន្តេនាតិ អទ្ធានំ គច្ឆន្តេន, អទ្ធយោជនព្ភន្តរេ គាវុតេបិ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. គតេន ភុញ្ជិតព្ពន្តិ គតេន ឯកទិវសំ ភុញ្ជិតព្ពំ. នាវាភិរុហនេបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – អភិរុឡ្ហេន ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គន្ត្វាបិ យាវ ន ឱរោហតិ តាវ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. ចតុត្ថេ អាគតេតិ អយំ អន្តិមបរិច្ឆេទោ, ចតុត្ថេបិ អាគតេ យត្ថ ន យាបេន្តិ; សោ មហាសមយោ. យត្ថ បន សតំ វា សហស្សំ វា សន្និបតន្តិ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តស្មា តាទិសេ កាលេ ‘‘មហាសមយោ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ. យោ កោចិ បរិព្ពាជកសមាបន្នោតិ សហធម្មិកេសុ វា តិត្ថិយេសុ វា អញ្ញតរោ, ឯតេសញ្ហិ យេន កេនចិ កតេ ភត្តេ ‘‘សមណភត្តសមយោ’’តិ ភុញ្ជិតព្ពំ.

២២០. អនាបត្តិ សមយេតិ សត្តសុ សមយេសុ អញ្ញតរស្មិំ អនាបត្តិ. ទ្វេ តយោ ឯកតោតិ យេបិ អកប្បិយនិមន្តនំ សាទិយិត្វា ទ្វេ វា តយោ វា ឯកតោ គហេត្វា ភុញ្ជន្តិ, តេសម្បិ អនាបត្តិ.

តត្ថ អនិមន្តិតចតុត្ថំ, បិណ្ឌបាតិកចតុត្ថំ, អនុបសម្បន្នចតុត្ថំ, បត្តចតុត្ថំ, គិលានចតុត្ថន្តិ បញ្ចន្នំ ចតុក្កានំ វសេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. កថំ? ឥធេកច្ចោ ចត្តារោ ភិក្ខូ ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេតិ. តេសុ តយោ គតា, ឯកោ ន គតោ. ឧបាសកោ ‘‘ឯកោ ភន្តេ ថេរោ កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆតិ. នាគតោ ឧបាសកាតិ. សោ អញ្ញំ តង្ខណប្បត្តំ កញ្ចិ ‘‘ឯហិ ភន្តេ’’តិ បវេសេត្វា ចតុន្នម្បិ ភត្តំ ទេតិ, សព្ពេសំ អនាបត្តិ. កស្មា? គណបូរកស្ស អនិមន្តិតត្តា. តយោ ឯវ ហិ តត្ថ និមន្តិតា គណ្ហិំសុ, តេហិ គណោ ន បូរតិ, គណបូរកោ ច អនិមន្តិតោ, តេន គណោ ភិជ្ជតីតិ ឥទំ អនិមន្តិតចតុត្ថំ.

បិណ្ឌបាតិកចតុត្ថេ – និមន្តនកាលេ ឯកោ បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ, សោ នាធិវាសេតិ. គមនវេលាយ បន ‘‘ឯហិ ភន្តេ’’តិ វុត្តេ អនធិវាសិតត្តា អនាគច្ឆន្តម្បិ ‘‘ឯថ ភិក្ខំ លច្ឆថា’’តិ គហេត្វា គច្ឆន្តិ, សោ តំ គណំ ភិន្ទតិ. តស្មា សព្ពេសំ អនាបត្តិ.

អនុបសម្បន្នចតុត្ថេ – សាមណេរេន សទ្ធិំ និមន្តិតា ហោន្តិ, សោបិ គណំ ភិន្ទតិ.

បត្តចតុត្ថេ – ឯកោ សយំ អគន្ត្វា បត្តំ បេសេតិ; ឯវម្បិ គណោ ភិជ្ជតិ. តស្មា សព្ពេសំ អនាបត្តិ.

គិលានចតុត្ថេ – គិលានេន សទ្ធិំ និមន្តិតា ហោន្តិ, តត្ថ គិលានស្សេវ អនាបត្តិ, ឥតរេសំ បន គណបូរកោ ហោតិ. ន ហិ គិលានេន គណោ ភិជ្ជតិ. តស្មា តេសំ អាបត្តិយេវ. មហាបច្ចរិយំ បន អវិសេសេន វុត្តំ.

សមយលទ្ធកោ សយមេវ មុច្ចតិ, សេសានំ គណបូរកត្តា អាបត្តិករោ ហោតិ. តស្មា ចីវរទានសមយលទ្ធកាទីនម្បិ វសេន ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ. សចេ បន អធិវាសេត្វា គតេសុបិ ចតូសុ ជនេសុ ឯកោ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ គណំ ភិន្ទិស្សាមិ, និមន្តនំ សាទិយថា’’តិ វត្វា យាគុខជ្ជកាវសានេ ភត្តត្ថាយ បត្តំ គណ្ហន្តានំ អទត្វា ‘‘ឥមេ តាវ ភិក្ខូ ភោជេត្វា វិស្សជ្ជេថ, អហំ បច្ឆា អនុមោទនំ កត្វា គមិស្សាមី’’តិ និសិន្នោ. តេសុ ភុត្វា គតេសុ ‘‘ទេថ ភន្តេ បត្ត’’ន្តិ ឧបាសកេន បត្តំ គហេត្វា ភត្តេ ទិន្នេ ភុញ្ជិត្វា អនុមោទនំ កត្វា គច្ឆតិ, សព្ពេសំ អនាបត្តិ. បញ្ចន្នញ្ហិ ភោជនានំយេវ វសេន គណភោជនេ វិសង្កេតំ នត្ថិ. ឱទនេន និមន្តិតា កុម្មាសំ គណ្ហន្តាបិ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ. តានិ ច តេហិ ឯកតោ ន គហិតានិ. យាគុអាទីសុ បន វិសង្កេតំ ហោតិ, តានិ តេហិ ឯកតោ គហិតានីតិ. ឯវំ ឯកោ បណ្ឌិតោ អញ្ញេសម្បិ អនាបត្តិំ ករោតិ.

តស្មា សចេ កោចិ សង្ឃភត្តំ កត្តុកាមេន និមន្តនត្ថាយ បេសិតោ វិហារំ អាគម្ម ‘‘ភន្តេ, ស្វេ អម្ហាកំ ឃរេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អវត្វា ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វា ‘‘សង្ឃភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វា ‘‘សង្ឃោ ភត្តំ គណ្ហាតូ’’តិ វា វទតិ, ភត្តុទ្ទេសកេន បណ្ឌិតេន ភវិតព្ពំ, នេមន្តនិកា គណភោជនតោ បិណ្ឌបាតិកា ច ធុតង្គភេទតោ មោចេតព្ពា. កថំ? ឯវំ តាវ វត្តព្ពំ – ‘‘ស្វេ ន សក្កា ឧបាសកា’’តិ. ‘‘បុនទិវសេ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘បុនទិវសេបិ ន សក្កា’’តិ. ឯវំ យាវ អទ្ធមាសម្បិ ហរិត្វា បុន វត្តព្ពោ – ‘‘ត្វំ កិំ អវចា’’តិ? សចេ បុនបិ ‘‘សង្ឃភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តតោ ‘‘ឥមំ តាវ ឧបាសក បុប្ផំ កប្បិយំ ករោហិ, ឥមំ តិណ’’ន្តិ ឯវំ វិក្ខេបំ កត្វា បុន ‘‘កិំ កថយិត្ថា’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ. សចេ បុនបិ តថេវ វទតិ, ‘‘អាវុសោ, ត្វំ បិណ្ឌបាតិកេ វា មហាថេរេ វា ន លច្ឆសិ, សាមណេរេ លច្ឆសី’’តិ វត្តព្ពោ. ‘‘ននុ, ភន្តេ អសុកស្មិញ្ច អសុកស្មិញ្ច គាមេ ភទន្តេ ភោជេសុំ, អហំ កស្មា ន លភាមី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘តេ និមន្តេតុំ ជានន្តិ, ត្វំ ន ជានាសី’’តិ. តេ កថំ និមន្តេសុំ ភន្តេតិ? តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. សចេ សោបិ តថេវ វទតិ, វដ្ដតិ. អថ បុនបិ ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, ‘‘ន ទានិ ត្វំ, អាវុសោ, ពហូ ភិក្ខូ លច្ឆសិ, តយោ ឯវ លច្ឆសី’’តិ វត្តព្ពោ. ‘‘ននុ, ភន្តេ, អសុកស្មិញ្ច អសុកស្មិញ្ច គាមេ សកលំ ភិក្ខុសង្ឃំ ភោជេសុំ, អហំ កស្មា ន លភាមី’’តិ? ‘‘ត្វំ និមន្តេតុំ ន ជានាសី’’តិ. ‘‘តេ កថំ និមន្តេសុ’’ន្តិ? តេ ‘‘ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហំសូតិ. សចេ សោបិ ‘‘ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ. អថ បុនបិ ‘‘ភត្តមេវា’’តិ វទតិ, តតោ វត្តព្ពោ – ‘‘គច្ឆ ត្វំ, នត្ថម្ហាកំ តវ ភត្តេនត្ថោ, និពទ្ធគោចរោ ឯស អម្ហាកំ, មយមេត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមា’’តិ. តំ ‘‘ចរថ, ភន្តេ’’តិ វត្វា អាគតំ បុច្ឆន្តិ – ‘‘កិំ ភោ លទ្ធា ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘កិំ ឯតេន ពហុ ឯត្ថ វត្តព្ពំ, ‘ថេរា ស្វេ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមា’តិ អាហំសុ. មា ទានិ តុម្ហេ បមជ្ជិត្ថា’’តិ. ទុតិយទិវសេ ចេតិយវត្តំ កត្វា ឋិតា ភិក្ខូ សង្ឃត្ថេរេន វត្តព្ពា – ‘‘អាវុសោ, ធុរគាមេ សង្ឃភត្តំ អបណ្ឌិតមនុស្សោ បន អគមាសិ, គច្ឆាម ធុរគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមា’’តិ. ភិក្ខូហិ ថេរស្ស វចនំ កាតព្ពំ, ន ទុព្ពចេហិ ភវិតព្ពំ, គាមទ្វារេ អដ្ឋត្វាវ បិណ្ឌាយ ចរិតព្ពំ. តេសុ បត្តានិ គហេត្វា និសីទាបេត្វា ភោជេន្តេសុ ភុញ្ជិតព្ពំ. សចេ អាសនសាលាយ ភត្តំ ឋបេត្វា រថិកាសុ អាហិណ្ឌន្តា អារោចេន្តិ – ‘‘អាសនសាលាយ, ភន្តេ, ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ ន វដ្ដតិ.

អថ បន ភត្តំ អាទាយ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, បដិកច្ចេវ វា វិហារំ អភិហរិត្វា បតិរូបេ ឋានេ ឋបេត្វា អាគតាគតានំ ទេន្តិ, អយំ អភិហដភិក្ខា នាម វដ្ដតិ. សចេ បន ភត្តសាលាយ ទានំ សជ្ជេត្វា តំ តំ បរិវេណំ បហិណន្តិ ‘‘ភត្តសាលាយ ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ, ន វដ្ដតិ. យេ បន មនុស្សា បិណ្ឌចារិកេ ភិក្ខូ ទិស្វា អាសនសាលំ សម្មជ្ជិត្វា តត្ថ និសីទាបេត្វា ភោជេន្តិ, ន តេ បដិក្ខិបិតព្ពា. យេ បន គាមេ ភិក្ខំ អលភិត្វា គាមតោ និក្ខមន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘ភន្តេ ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, តេ បដិក្ខិបិតព្ពា, ន វា និវត្តិតព្ពំ. សចេ ‘‘និវត្តថ, ភន្តេ, ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, ‘‘និវត្តថា’’តិ វុត្តបទេ និវត្តិតុំ វដ្ដតិ. ‘‘និវត្តថ ភន្តេ, ឃរេ ភត្តំ កតំ, គាមេ ភត្តំ កត’’ន្តិ វទន្តិ, គេហេ ច គាមេ ច ភត្តំ នាម យស្ស កស្សចិ ហោតីតិ និវត្តិតុំ វដ្ដតិ. ‘‘និវត្តថ, ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ សម្ពន្ធំ កត្វា វទន្តិ, និវត្តិតុំ ន វដ្ដតិ. អាសនសាលតោ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ និក្ខមន្តេ ទិស្វា ‘‘និសីទថ ភន្តេ ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. និច្ចភត្តន្តិ ធុវភត្តំ វុច្ចតិ. ‘‘និច្ចភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, ពហូនម្បិ ឯកតោ គហេតុំ វដ្ដតិ. សលាកភត្តាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

គណភោជនសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.