៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៨. ចតុត្ថសិក្ខាបទេ – ហេមន្តិកេ កាលេតិ ហេមន្តកាលេ ហិមបាតសមយេ. កាយំ ឱតាបេន្តាតិ មញ្ចបីឋាទីសុ និសិន្នា ពាលាតបេន កាយំ ឱតាបេន្តា. កាលេ អារោចិតេតិ យាគុភត្តាទីសុ យស្ស កស្សចិ កាលេ អារោចិតេ. ឱវដ្ឋំ ហោតីតិ ហិមវស្សេន ឱវដ្ឋំ តិន្តំ ហោតិ.

១១០. អវស្សិកសង្កេតេតិ វស្សិកវស្សានមាសាតិ ឯវំ អបញ្ញត្តេ ចត្តារោ ហេមន្តិកេ ចត្តារោ ច គិម្ហិកេ អដ្ឋ មាសេតិ អត្ថោ. មណ្ឌបេ វាតិ សាខាមណ្ឌបេ វា បទរមណ្ឌបេ វា. រុក្ខមូលេ វាតិ យស្ស កស្សចិ រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា. យត្ថ កាកា វា កុលលា វា ន ឩហទន្តីតិ យត្ថ ធុវនិវាសេន កុលាវកេ កត្វា វសមានា ឯតេ កាកកុលលា វា អញ្ញេ វា សកុន្តា តំ សេនាសនំ ន ឩហទន្តិ, តាទិសេ រុក្ខមូលេ និក្ខិបិតុំ អនុជានាមីតិ. តស្មា យត្ថ គោចរប្បសុតា សកុន្តា វិស្សមិត្វា គច្ឆន្តិ, តស្ស រុក្ខស្ស មូលេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. យស្មិំ បន ធុវនិវាសេន កុលាវកេ កត្វា វសន្តិ, តស្ស រុក្ខស្ស មូលេ ន និក្ខិបិតព្ពំ. ‘‘អដ្ឋ មាសេ’’តិ វចនតោ យេសុ ជនបទេសុ វស្សកាលេ ន វស្សតិ, តេសុបិ ចត្តារោ មាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិយេវ. ‘‘អវស្សិកសង្កេតេ’’តិ វចនតោ យត្ថ ហេមន្តេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ ហេមន្តេបិ អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ. គិម្ហេ បន សព្ពត្ថ វិគតវលាហកំ វិសុទ្ធំ នភំ ហោតិ, ឯវរូបេ កាលេ កេនចិទេវ ករណីយេន អជ្ឈោកាសេ មញ្ចបីឋំ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ.

អព្ភោកាសិកេនាបិ វត្តំ ជានិតព្ពំ, តស្ស ហិ សចេ បុគ្គលិកមញ្ចកោ អត្ថិ, តត្ថេវ សយិតព្ពំ. សង្ឃិកំ គណ្ហន្តេន វេត្តេន វា វាកេន វា វីតមញ្ចកោ គហេតព្ពោ. តស្មិំ អសតិ បុរាណមញ្ចកោ គហេតព្ពោ. តស្មិម្បិ អសតិ នវវាយិមោ វា ឱនទ្ធកោ វា គហេតព្ពោ. គហេត្វា ច បន ‘‘អហំ ឧក្កដ្ឋរុក្ខមូលិកោ ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកោ’’តិ ចីវរកុដិម្បិ អកត្វា អសមយេ អជ្ឈោកាសេ រុក្ខមូលេ វា បញ្ញបេត្វា និបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន ចតុគ្គុណេនបិ ចីវរេន កតកុដិ អតេមេន្តំ រក្ខិតុំ ន សក្កោតិ, សត្តាហវទ្ទលិកាទីនិ ភវន្តិ, ភិក្ខុនោ កាយានុគតិកត្តា វដ្ដតិ.

អរញ្ញេ បណ្ណកុដីសុ វសន្តានំ សីលសម្បទាយ បសន្នចិត្តា មនុស្សា នវំ មញ្ចបីឋំ ទេន្តិ ‘‘សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជថា’’តិ វសិត្វា គច្ឆន្តេហិ សាមន្តវិហារេ សភាគភិក្ខូនំ បេសេត្វា គន្តព្ពំ, សភាគានំ អភាវេ អនោវស្សកេ និក្ខិបិត្វា គន្តព្ពំ, អនោវស្សកេ អសតិ រុក្ខេ លគ្គេត្វា គន្តព្ពំ. ចេតិយង្គណេ សម្មជ្ជនិំ គហេត្វា ភោជនសាលង្គណំ វា ឧបោសថាគារង្គណំ វា បរិវេណទិវាដ្ឋានអគ្គិសាលាទីសុ វា អញ្ញតរំ សម្មជ្ជិត្វា ធោវិត្វា បុន សម្មជ្ជនីមាឡកេយេវ ឋបេតព្ពា. ឧបោសថាគារាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ គហេត្វា អវសេសានិ សម្មជ្ជន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ.

យោ បន ភិក្ខាចារមគ្គំ សម្មជ្ជន្តោវ គន្តុកាមោ ហោតិ, តេន សម្មជ្ជិត្វា សចេ អន្តរាមគ្គេ សាលា អត្ថិ, តត្ថ ឋបេតព្ពា. សចេ នត្ថិ, វលាហកានំ អនុដ្ឋិតភាវំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘យាវាហំ គាមតោ និក្ខមាមិ, តាវ ន វស្សិស្សតី’’តិ ជានន្តេន យត្ថ កត្ថចិ និក្ខិបិត្វា បុន បច្ចាគច្ឆន្តេន បាកតិកដ្ឋានេ ឋបេតព្ពា. សចេ វស្សិស្សតីតិ ជានន្តោ អជ្ឈោកាសេ ឋបេតិ, ទុក្កដន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. សចេ បន តត្រ តត្រេវ សម្មជ្ជនត្ថាយ សម្មជ្ជនី និក្ខិត្តា ហោតិ, តំ តំ ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា តត្រ តត្រេវ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. អាសនសាលំ សម្មជ្ជន្តេន វត្តំ ជានិតព្ពំ. តត្រិទំ វត្តំ – មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ បាទដ្ឋានាភិមុខា វាលិកា ហរិតព្ពា. កចវរំ ហត្ថេហិ គហេត្វា ពហិ ឆឌ្ឌេតព្ពំ.

១១១. មសារកោតិ មញ្ចបាទេ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ អដនិយោ បវេសេត្វា កតោ. ពុន្ទិកាពទ្ធោតិ អដនីហិ មញ្ចបាទេ ឌំសាបេត្វា បល្លង្កសង្ខេបេន កតោ. កុឡីរបាទកោតិ អស្សមេណ្ឌកាទីនំ បាទសទិសេហិ បាទេហិ កតោ. យោ វា បន កោចិ វង្កបាទកោ, អយំ វុច្ចតិ កុឡីរបាទកោ. អាហច្ចបាទកោតិ អយំ បន ‘‘អាហច្ចបាទកោ នាម មញ្ចោ អង្គេ វិជ្ឈិត្វា កតោ ហោតី’’តិ ឯវំ បរតោ បាឡិយំយេវ វុត្តោ, តស្មា អដនិយោ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ បាទសិខំ បវេសេត្វា ឧបរិ អាណិំ ទត្វា កតមញ្ចោ ‘‘អាហច្ចបាទកោ’’តិ វេទិតព្ពោ. បីឋេបិ ឯសេវ នយោ. អន្តោ សំវេឋេត្វា ពទ្ធំ ហោតីតិ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច វិត្ថតំ មជ្ឈេ សង្ខិត្តំ បណវសណ្ឋានំ កត្វា ពទ្ធំ ហោតិ, តំ កិរ មជ្ឈេ សីហព្យគ្ឃចម្មបរិក្ខិត្តម្បិ ករោន្តិ. អកប្បិយចម្មំ នាមេត្ថ នត្ថិ. សេនាសនញ្ហិ សោវណ្ណមយម្បិ វដ្ដតិ, តស្មា តំ មហគ្ឃំ ហោតិ. អនុបសម្បន្នំ សន្ថរាបេតិ តស្ស បលិពោធោតិ យេន សន្ថរាបិតំ, តស្ស បលិពោធោ. លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមន្តស្ស បាចិត្តិយំ.

អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – ថេរោ ភោជនសាលាយំ ភត្តកិច្ចំ កត្វា ទហរំ អាណាបេតិ ‘‘គច្ឆ ទិវាដ្ឋានេ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេហី’’តិ. សោ តថា កត្វា និសិន្នោ. ថេរោ យថារុចិំ វិចរិត្វា តត្ថ គន្ត្វា ថវិកំ វា ឧត្តរាសង្គំ វា ឋបេតិ, តតោ បដ្ឋាយ ថេរស្ស បលិពោធោ. និសីទិត្វា សយំ គច្ឆន្តោ នេវ ឧទ្ធរតិ, ន ឧទ្ធរាបេតិ, លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ បាចិត្តិយំ. សចេ បន ថេរោ តត្ថ ថវិកំ វា ឧត្តរាសង្គំ វា អដ្ឋបេត្វា ចង្កមន្តោវ ទហរំ ‘‘គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ ភណតិ, តេន ‘‘ឥទំ ភន្តេ មញ្ចបីឋ’’ន្តិ អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ ថេរោ វត្តំ ជានាតិ ‘‘ត្វំ គច្ឆ, អហំ បាកតិកំ ករិស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ ពាលោ ហោតិ អនុគ្គហិតវត្តោ ‘‘គច្ឆ, មា ឥធ តិដ្ឋ, នេវ និសីទិតុំ ន និបជ្ជិតុំ ទេមី’’តិ ទហរំ តជ្ជេតិយេវ. ទហរេន ‘‘ភន្តេ សុខំ សយថា’’តិ កប្បំ លភិត្វា វន្ទិត្វា គន្តព្ពំ. តស្មិំ គតេ ថេរស្សេវ បលិពោធោ. បុរិមនយេនេវ ចស្ស អាបត្តិ វេទិតព្ពា.

អថ បន អាណត្តិក្ខណេយេវ ទហរោ ‘‘មយ្ហំ ភន្តេ ភណ្ឌកធោវនាទិ កិញ្ចិ ករណីយំ អត្ថី’’តិ វទតិ, ថេរោ ច នំ ‘‘ត្វំ បញ្ញបេត្វា គច្ឆាហី’’តិ វត្វា ភោជនសាលតោ និក្ខមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ, បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ. សចេ តត្ថេវ គន្ត្វា និសីទតិ បុរិមនយេនេវ ចស្ស លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ អាបត្តិ. សចេ បន ថេរោ សាមណេរំ អាណាបេតិ, សាមណេរេ តត្ថ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេត្វា និសិន្នេបិ ភោជនសាលតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោ បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ. គន្ត្វា និសិន្នោ បុន គមនកាលេ លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. សចេ បន អាណាបេន្តោ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេត្វា តត្ថេវ និសីទាតិ អាណាបេតិ, យត្រិច្ឆតិ តត្រ គន្ត្វា អាគន្តុំ លភតិ. សយំ បន បាកតិកំ អកត្វា គច្ឆន្តស្ស លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ បាចិត្តិយំ. អន្តរសន្និបាតេ មញ្ចបីឋានិ បញ្ញបេត្វា និសិន្នេហិ គមនកាលេ អារាមិកានំ ឥមំ បដិសាមេថាតិ វត្តព្ពំ, អវត្វា គច្ឆន្តានំ លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ អាបត្តិ.

មហាធម្មសវនំ នាម ហោតិ តត្ថ ឧបោសថាគារតោបិ ភោជនសាលតោបិ អាហរិត្វា មញ្ចបីឋានិ បញ្ញបេន្តិ. អាវាសិកានំយេវ បលិពោធោ. សចេ អាគន្តុកា ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយស្ស ឥទំ អាចរិយស្សា’’តិ គណ្ហន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ តេសំយេវ បលិពោធោ. គមនកាលេ បាកតិកំ អកត្វា លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមន្តានំ អាបត្តិ. មហាបច្ចរិយំ បុន វុត្តំ – ‘‘យាវ អញ្ញេ ន និសីទន្តិ, តាវ យេហិ បញ្ញត្តំ, តេសំ ភារោ. អញ្ញេសុ អាគន្ត្វា និសិន្នេសុ និសិន្នកានំ ភារោ. សចេ តេ អនុទ្ធរិត្វា វា អនុទ្ធរាបេត្វា វា គច្ឆន្តិ, ទុក្កដំ. កស្មា? អនាណត្តិយា បញ្ញបិតត្តា’’តិ. ធម្មាសនេ បញ្ញត្តេ យាវ ឧស្សារកោ វា ធម្មកថិកោ វា នាគច្ឆតិ, តាវ បញ្ញាបកានំ បលិពោធោ, តស្មិំ អាគន្ត្វា និសិន្នេ តស្ស បលិពោធោ. សកលំ អហោរត្តំ ធម្មសវនំ ហោតិ, អញ្ញោ ឧស្សារកោ វា ធម្មកថិកោ វា ឧដ្ឋហតិ, អញ្ញោ និសីទតិ, យោ យោ អាគន្ត្វា និសីទតិ, តស្ស តស្ស ភារោ. ឧដ្ឋហន្តេន បន ‘‘ឥទមាសនំ តុម្ហាកំ ភារោ’’តិ វត្វា គន្តព្ពំ. សចេបិ ឥតរស្មិំ អនាគតេយេវ បឋមំ និសិន្នោ ឧដ្ឋាយ គច្ឆតិ, តស្មិញ្ច អន្តោឧបចារដ្ឋេយេវ ឥតរោ អាគន្ត្វា និសីទតិ, ឧដ្ឋាយ គតោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ. សចេ បន ឥតរស្មិំ អនាគតេយេវ បឋមំ និសិន្នោ ឧដ្ឋាយាសនា លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមតិ, អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. សព្ពត្ថ ច ‘‘លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ បឋមបាទេ ទុក្កដំ, ទុតិយេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ អយំ នយោ មហាបច្ចរិយំ វុត្តោ.

១១២. ចិមិលិកំ វាតិអាទីសុ ចិមិលិកា នាម សុធាទិបរិកម្មកតាយ ភូមិយា វណ្ណានុរក្ខណត្ថំ កតា ហោតិ, តំ ហេដ្ឋា បត្ថរិត្វា ឧបរិ កដសារកំ បត្ថរន្តិ. ឧត្តរត្ថរណំ នាម មញ្ចបីឋានំ ឧបរិ អត្ថរិតព្ពកំ បច្ចត្ថរណំ. ភូមត្ថរណំ នាម ភូមិយំ អត្ថរិតព្ពា កដសារកាទិវិកតិ. តដ្ដិកំ នាម តាលបណ្ណេហិ វា វាកេហិ វា កតតដ្ដិកា. ចម្មខណ្ឌោ នាម សីហព្យគ្ឃទីបិតរច្ឆចម្មាទីសុបិ យំកិញ្ចិ ចម្មំ. អដ្ឋកថាសុ ហិ សេនាសនបរិភោគេ បដិក្ខិត្តចម្មំ នាម ន ទិស្សតិ, តស្មា សីហចម្មាទីនំ បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. បាទបុញ្ឆនី នាម រជ្ជុកេហិ វា បិលោតិកាហិ វា បាទបុញ្ឆនត្ថំ កតា. ផលកបីឋំ នាម ផលកមយំ បីឋំ. អថ វា ផលកញ្ចេវ ទារុមយបីឋញ្ច; ឯតេន សព្ពម្បិ ទារុភណ្ឌាទិ សង្គហិតំ. មហាបច្ចរិយំ បន វិត្ថារេនេវ វុត្តំ – ‘‘អាធារកំ បត្តបិធានំ បាទកថលិកំ តាលវណ្ដំ ពីជនីបត្តកំ យំកិញ្ចិ ទារុភណ្ឌំ អន្តមសោ បានីយឧឡុង្កំ បានីយសង្ខំ អជ្ឈោកាសេ និក្ខិបិត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ឯស នយោ ទុតិយសិក្ខាបទេ ទស្សិតោ. អជ្ឈោកាសេ រជនំ បចិត្វា រជនភាជនំ រជនឧឡុង្កោ រជនទោណិកាតិ សព្ពំ អគ្គិសាលាយ បដិសាមេតព្ពំ. សចេ អគ្គិសាលា នត្ថិ, អនោវស្សកេ បព្ភារេ និក្ខិបិតព្ពំ. តស្មិម្បិ អសតិ យត្ថ ឱលោកេន្តា ភិក្ខូ បស្សន្តិ, តាទិសេ ឋានេ ឋបេត្វាបិ គន្តុំ វដ្ដតិ.

អញ្ញស្ស បុគ្គលិកេតិ យស្មិំ វិស្សាសគ្គាហោ ន រុហតិ, តស្ស សន្តកេ ទុក្កដំ. យស្មិំ បន វិស្សាសោ រុហតិ, តស្ស សន្តកំ អត្តនោ បុគ្គលិកមិវ ហោតីតិ មហាបច្ចរិយាទីសុ វុត្តំ.

១១៣. អាបុច្ឆំ គច្ឆតីតិ យោ ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតិ, អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតិ, យោ តថារូបំ អាបុច្ឆិត្វា គច្ឆតិ, តស្ស អនាបត្តិ. ឱតាបេន្តោ គច្ឆតីតិ អាតបេ ឱតាបេន្តោ អាគន្ត្វា ឧទ្ធរិស្សាមីតិ គច្ឆតិ; ឯវំ គច្ឆតោ អនាបត្តិ. កេនចិ បលិពុទ្ធំ ហោតីតិ សេនាសនំ កេនចិ ឧបទ្ទុតំ ហោតីតិ អត្ថោ. សចេបិ ហិ វុឌ្ឍតរោ ភិក្ខុ ឧដ្ឋាបេត្វា គណ្ហាតិ, សចេបិ យក្ខោ វា បេតោ វា អាគន្ត្វា និសីទតិ, កោចិ វា ឥស្សរោ អាគន្ត្វា គណ្ហាតិ, សេនាសនំ បលិពុទ្ធំ ហោតិ, សីហព្យគ្ឃាទីសុ វា បន តំ បទេសំ អាគន្ត្វា ឋិតេសុបិ សេនាសនំ បលិពុទ្ធំ ហោតិយេវ. ឯវំ កេនចិ បលិពុទ្ធេ អនុទ្ធរិត្វាបិ គច្ឆតោ អនាបត្តិ. អាបទាសូតិ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

កថិនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយាកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បឋមសេនាសនសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ.