១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

យេសំ នវហិ វគ្គេហិ, សង្គហោ សុប្បតិដ្ឋិតោ;

ខុទ្ទកានំ អយំ ទានិ, តេសំ ភវតិ វណ្ណនា.

១. តត្ថ មុសាវាទវគ្គស្ស តាវ បឋមសិក្ខាបទេ ហត្ថកោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. សក្យានំ បុត្តោតិ សក្យបុត្តោ. ពុទ្ធកាលេ កិរ សក្យកុលតោ អសីតិ បុរិសសហស្សានិ បព្ពជិំសុ, តេសំ សោ អញ្ញតរោតិ. វាទក្ខិត្តោតិ ‘‘វាទំ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ បរិវិតក្កិតេន វាទេន បរវាទិសន្តិកំ ខិត្តោ បក្ខិត្តោ បហិតោ បេសិតោតិ អត្ថោ. វាទម្ហិ វា សកេន ចិត្តេន ខិត្តោ. យត្រ យត្រ វាទោ តត្រ តត្រេវ សន្ទិស្សតីតិបិ វាទក្ខិត្តោ. អវជានិត្វា អវជានាតីតិ អត្តនោ វាទេ កញ្ចិ ទោសំ សល្លក្ខេន្តោ ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ អវជានិត្វា បុន កថេន្តោ កថេន្តោ និទ្ទោសតំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘មមេវ អយំ វាទោ’’តិ បដិជានាតិ. បដិជានិត្វា អវជានាតីតិ កិស្មិញ្ចិទេវ វចនេ អានិសំសំ សល្លក្ខេន្តោ ‘‘អយំ មម វាទោ’’តិ បដិជានិត្វា បុន កថេន្តោ កថេន្តោ តត្ថ ទោសំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ អវជានាតិ. អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន ការណេន អញ្ញំ ការណំ បដិចរតិ បដិច្ឆាទេតិ អជ្ឈោត្ថរតិ, ‘‘រូបំ អនិច្ចំ ជានិតព្ពតោ’’តិ វត្វា បុន ‘‘ជាតិធម្មតោ’’តិអាទីនិ វទតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘ឯតស្ស បដិច្ឆាទនហេតុំ អញ្ញំ ពហុំ កថេតី’’តិ វុត្តំ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យំ តំ បដិជាននញ្ច អវជាននញ្ច, តស្ស បដិច្ឆាទនត្ថំ ‘‘កោ អាហ, កិំ អាហ, កិស្មិំ អាហា’’តិ ឯវមាទិ ពហុំ ភាសតីតិ. បុន មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘អវជានិត្វា បដិជានន្តោ បដិជានិត្វា អវជានន្តោ ឯវ ច អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតី’’តិ វុត្តំ. សម្បជានមុសា ភាសតីតិ ជានន្តោ មុសា ភាសតិ. សង្កេតំ កត្វា វិសំវាទេតីតិ បុរេភត្តាទីសុ ‘‘អសុកស្មិំ នាម កាលេ អសុកស្មិំ នាម បទេសេ វាទោ ហោតូ’’តិ សង្កេតំ កត្វា សង្កេតតោ បុរេ វា បច្ឆា វា គន្ត្វា ‘‘បស្សថ ភោ, តិត្ថិយា ន អាគតា បរាជិតា’’តិ បក្កមតិ.

២. សម្បជានមុសាវាទេតិ ជានិត្វា ជានន្តស្ស ច មុសា ភណនេ.

៣. វិសំវាទនបុរេក្ខារស្សាតិ វិសំវាទនចិត្តំ បុរតោ កត្វា វទន្តស្ស. វាចាតិ មិច្ឆាវាចាបរិយាបន្នវចនសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា. គិរាតិ តាយ ចេតនាយ សមុដ្ឋាបិតសទ្ទំ ទស្សេតិ. ព្យប្បថោតិ វចនបថោ; វាចាយេវ ហិ អញ្ញេសម្បិ ទិដ្ឋានុគតិមាបជ្ជន្តានំ បថភូតតោ ព្យប្បថោតិ វុច្ចតិ. វចីភេទោតិ វចីសញ្ញិតាយ វាចាយ ភេទោ; បភេទគតា វាចា ឯវ ឯវំ វុច្ចតិ. វាចសិកា វិញ្ញត្តីតិ វចីវិញ្ញត្តិ. ឯវំ បឋមបទេន សុទ្ធចេតនា, មជ្ឈេ តីហិ តំសមុដ្ឋាបិតសទ្ទសហិតា ចេតនា, អន្តេ ឯកេន វិញ្ញត្តិសហិតា ចេតនា ‘‘កថិតា’’តិ វេទិតព្ពា. អនរិយវោហារាតិ អនរិយានំ ពាលបុថុជ្ជនានំ វោហារា.

ឯវំ សម្បជានមុសាវាទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អន្តេ វុត្តានំ សម្បជានមុសាវាទសង្ខាតានំ អនរិយវោហារានំ លក្ខណំ ទស្សេន្តោ ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេតិ ឯវំ វទតោ វចនំ តំសមុដ្ឋាបិកា វា ចេតនា ឯកោ អនរិយវោហារោតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អបិចេត្ថ ចក្ខុវសេន អគ្គហិតារម្មណំ អទិដ្ឋំ, សោតវសេន អគ្គហិតំ អសុតំ, ឃានាទិវសេន មុនិត្វា តីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ឯកាពទ្ធំ វិយ កត្វា បត្វា អគ្គហិតំ អមុតំ, អញ្ញត្រ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សុទ្ធេន វិញ្ញាណេនេវ អគ្គហិតំ អវិញ្ញាតន្តិ វេទិតព្ពំ. បាឡិយំ បន ‘‘អទិដ្ឋំ នាម ន ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ ឯវំ ឱឡារិកេនេវ នយេន ទេសនា កតាតិ. ទិដ្ឋាទីសុ ច អត្តនាបិ បរេនបិ ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋមេវ. ឯវំ សុតមុតវិញ្ញាតានីតិ អយមេកោ បរិយាយោ. អបរោ នយោ យំ អត្តនា ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋមេវ តំ. ឯស នយោ សុតាទីសុ. យំ បន បរេន ទិដ្ឋំ, តំ អត្តនា សុតដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. ឯវំ មុតាទីនិបិ.

៤. ឥទានិ តេសំ អនរិយវោហារានំ វសេន អាបត្តិំ អារោបេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តីហាការេហី’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ ‘‘តីហិ អាការេហិ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិន្តិ សម្បជានមុសា ភណន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ឯវមាទិចតុត្ថបារាជិកបាឡិវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិ ឥធ ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិ, តត្ថ ច ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ‘‘ឥធ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឯវំ វត្ថុមត្តេ អាបត្តិមត្តេ ច វិសេសោ, សេសំ ឯកលក្ខណមេវាតិ.

៩. តីហាការេហិ ទិដ្ឋេ វេមតិកោតិអាទីនម្បិ អត្ថោ ‘‘ទិដ្ឋស្ស ហោតិ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋេ វេមតិកោ’’តិ ឯវមាទិទុដ្ឋទោសបាឡិវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. បាឡិមត្តមេវ ហិ ឯត្ថ វិសេសោ, អត្ថេ បន សថេរវាទេ កិញ្ចិ នានាករណំ នត្ថិ.

១១. សហសា ភណតីតិ អវីមំសិត្វា អនុបធារេត្វា វា វេគេន ទិដ្ឋម្បិ ‘‘អទិដ្ឋំ មេ’’តិ ភណតិ. អញ្ញំ ភណិស្សាមីតិ អញ្ញំ ភណតីតិ មន្ទត្តា ជឡត្តា បក្ខលន្តោ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘ចីរ’’ន្តិ អាទិំ ភណតិ. យោ បន សាមណេរេន ‘‘អបិ ភន្តេ មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយំ បស្សិត្ថា’’តិ វុត្តោ កេឡិំ កុរុមានោ ‘‘តវ ឧបជ្ឈាយោ ទារុសកដំ យោជេត្វា គតោ ភវិស្សតី’’តិ វា សិង្គាលសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កស្សាយំ ភន្តេ សទ្ទោ’’តិ វុត្តោ ‘‘មាតុយា តេ យានេន គច្ឆន្តិយា កទ្ទមេ លគ្គចក្កំ ឧទ្ធរន្តានំ អយំ សទ្ទោ’’តិ វា ឯវំ នេវ ទវា ន រវា អញ្ញំ ភណតិ, សោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិយេវ. អញ្ញា បូរណកថា នាម ហោតិ, ឯកោ គាមេ ថោកំ តេលំ លភិត្វា វិហារំ អាគតោ សាមណេរំ ភណតិ – ‘‘ត្វំ អជ្ជ កុហិំ គតោ, គាមោ ឯកតេលោ អហោសី’’តិ វា បច្ឆិកាយ ឋបិតំ បូវខណ្ឌំ លភិត្វា ‘‘អជ្ជ គាមេ បច្ឆិកាហិ បូវេ ចារេសុ’’ន្តិ វា, អយំ មុសាវាទោវ ហោតិ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

មុសាវាទសិក្ខាបទំ បឋមំ.