៧. ចិត្តសំយុត្តំ

១. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

៣៤៣. ចិត្តសំយុត្តស្ស បឋមេ មច្ឆិកាសណ្ឌេតិ ឯវំនាមកេ វនសណ្ឌេ. អយមន្តរាកថា ឧទបាទីតិ បោរាណកត្ថេរា អតិរច្ឆានកថា ហោន្តិ, និសិន្ននិសិន្នដ្ឋានេ បញ្ហំ សមុដ្ឋាបេត្វា អជានន្តា បុច្ឆន្តិ, ជានន្តា វិស្សជ្ជេន្តិ, តេន នេសំ អយំ កថា ឧទបាទិ. មិគបថកន្តិ ឯវំនាមកំ អត្តនោ ភោគគាមំ. សោ កិរ អម្ពាដការាមស្ស បិដ្ឋិភាគេ ហោតិ. តេនុបសង្កមីតិ ‘‘ថេរានំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា ផាសុវិហារំ កត្វា ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ. គម្ភីរេ ពុទ្ធវចនេតិ អត្ថគម្ភីរេ ចេវ ធម្មគម្ភីរេ ច ពុទ្ធវចនេ. បញ្ញាចក្ខុ កមតីតិ ញាណចក្ខុ វហតិ បវត្តតិ.

២. បឋមឥសិទត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៤៤. ទុតិយេ អាយស្មន្តំ ថេរន្តិ តេសុ ថេរេសុ ជេដ្ឋកំ មហាថេរំ. តុណ្ហី អហោសីតិ ជានន្តោបិ អវិសារទត្តា ន កិញ្ចិ ព្យាហរិ. ព្យាករោមហំ ភន្តេតិ ‘‘អយំ ថេរោ នេវ អត្តនា ព្យាករោតិ, ន អញ្ញេ អជ្ឈេសតិ, ឧបាសកោបិ ភិក្ខុសង្ឃំ វិហេសេតិ, អហមេតំ ព្យាករិត្វា ផាសុវិហារំ កត្វា ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាសនតោ វុដ្ឋាយ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯវំ ឱកាសមកាសិ, កតាវកាសោ បន អត្តនោ អាសនេ និសីទិត្វា ព្យាកាសិ.

សហត្ថាតិ សហត្ថេន. សន្តប្បេសីតិ យាវទិច្ឆកំ ទេន្តោ សុដ្ឋុ តប្បេសិ. សម្បវារេសីតិ ‘‘អលំ អល’’ន្តិ ហត្ថសញ្ញាយ ចេវ វាចាយ ច បដិក្ខិបាបេសិ. ឱនីតបត្តបាណិនោតិ បាណិតោ អបនីតបត្តា ធោវិត្វា ថវិកាយ ឱសាបេត្វា អំសេ លគ្គិតបត្តាតិ អត្ថោ.

៣. ទុតិយឥសិទត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៤៥. តតិយេ អវន្តិយាតិ ទក្ខិណាបថេ អវន្តិរដ្ឋេ. កល្យាណំ វុច្ចតីតិ ‘‘ចតូហិ បច្ចយេហិ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ វចនំ និទ្ទោសំ អនវជ្ជំ វុច្ចតិ តយា ឧបាសកាតិ អធិប្បាយេន វទតិ.

៤. មហកបាដិហារិយសុត្តវណ្ណនា

៣៤៦. ចតុត្ថេ សេសកំ វិស្សជ្ជេថាតិ តស្ស កិរ ថេរេហិ សទ្ធិំយេវ កំសថាលំ បមជ្ជិត្វា បាយាសំ វឌ្ឍេត្វា អទំសុ. សោ ភុត្តបាយាសោ ថេរេហិយេវ សទ្ធិំ គន្តុកាមោ ចិន្តេសិ ‘‘ឃរេ តាវ ឧបាសិកា សេសកំ វិចារេតិ, ឥធ បនិមេ ទាសកម្មការា មយា អវុត្តា ន វិចារេស្សន្តិ, ឯវាយំ បណីតបាយាសោ នស្សិស្សតី’’តិ តេសំ អនុជានន្តោ ឯវមាហ. កុថិតន្តិ កុធិតំ, ហេដ្ឋា សន្តត្តាយ វាលិកាយ ឧបរិ អាតបេន ច អតិតិខិណន្តិ អត្ថោ. ឥទំ បន តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ អសម្ភិន្នបទំ. បវេលិយមានេនាតិ បដិលិយមានេន សាធុ ខ្វស្ស ភន្តេតិ ‘‘ផាសុវិហារំ ករិស្សាមិ នេស’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ.

ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរីតិ អធិដ្ឋានិទ្ធិំ អកាសិ. ឯត្ថ ច ‘‘មន្ទមន្ទោ សីតកវាតោ វាយតុ, អព្ភមណ្ឌបំ កត្វា ទេវោ ឯកមេកំ ផុសាយតូ’’តិ ឯវំ នានាបរិកម្មំ – ‘‘សវាតោ ទេវោ វស្សតូ’’តិ ឯវំ អធិដ្ឋានំ ឯកតោបិ ហោតិ. ‘‘សវាតោ ទេវោ វស្សតូតិ ឯកតោបរិកម្មំ, មន្ទមន្ទោ សីតកវាតោ វាយតុ, អព្ភមណ្ឌបំ កត្វា ទេវោ ឯកមេកំ ផុសាយតូ’’តិ ឯវំ នានាអធិដ្ឋានំ ហោតិ. វុត្តនយេនេវ នានាបរិកម្មំ នានាធិដ្ឋានំ, ឯកតោ បរិកម្មំ ឯកតោ អធិដ្ឋានម្បិ ហោតិយេវ. យថា តថា ករោន្តស្ស បន បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ កតបរិកម្មស្ស បរិកម្មានន្តរេន មហគ្គតអធិដ្ឋានចិត្តេនេវ តំ ឥជ្ឈតិ. ឱកាសេសីតិ វិប្បកិរិ.

៥. បឋមកាមភូសុត្តវណ្ណនា

៣៤៧. បញ្ចមេ នេលង្គោតិ និទ្ទោសោ. សេតបច្ឆាទោតិ សេតបដិច្ឆាទនោ. អនីឃន្តិ និទ្ទុក្ខំ. មុហុត្តំ តុណ្ហី ហុត្វាតិ តស្ស អត្ថបេក្ខនត្ថំ តីណិ បិដកានិ កណ្ណេ កុណ្ឌលំ វិយ សញ្ចាលេន្តោ ‘‘អយំ ឥមស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស អត្ថោ’’តិ ឧបបរិក្ខណត្ថំ មុហុត្តំ តុណ្ហី ហុត្វា. វិមុត្តិយាតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា. ឥមំ បន បញ្ហំ កថេន្តោ ឧបាសកោ ទុក្ករំ អកាសិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតំ ភិក្ខុំ អាគច្ឆន្តំ ឱទាតកំ តនុកំ តុង្គនាសិក’’ន្តិ (សំ. និ. ២.២៤៥) អត្តនោ ទិដ្ឋេន កថេសិ. អយំ បន នយគ្គាហេន ‘‘អរហតោ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ អាហ.

៦. ទុតិយកាមភូសុត្តវណ្ណនា

៣៤៨. ឆដ្ឋេ កតិ នុ ខោ ភន្តេ សង្ខារាតិ អយំ កិរ, គហបតិ, និរោធំ វលញ្ជេតិ, តស្មា ‘‘និរោធបាទកេ សង្ខារេ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ. ថេរោបិស្ស អធិប្បាយំ ញត្វា បុញ្ញាភិសង្ខារាទីសុ អនេកេសុ សង្ខារេសុ វិជ្ជមានេសុបិ កាយសង្ខារាទយោវ អាចិក្ខន្តោ តយោ ខោ គហបតីតិអាទិមាហ. តត្ថ កាយប្បដិពទ្ធត្តា កាយេន សង្ខរីយតិ និព្ពត្តីយតីតិ កាយសង្ខារោ. វាចាយ សង្ខរោតិ និព្ពត្តេតីតិ វចីសង្ខារោ. ចិត្តប្បដិពទ្ធត្តា ចិត្តេន សង្ខរីយតិ និព្ពត្តីយតីតិ ចិត្តសង្ខារោ.

កតមោ បន ភន្តេតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? ‘‘ឥមេ សង្ខារា អញ្ញមញ្ញំ មិស្សា អាលុឡិតា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា. តថា ហិ កាយទ្វារេ អាទានគ្គហណមុញ្ចនចោបនានិ បាបេត្វា ឧប្បន្នា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា ទ្វាទស អកុសលចេតនាតិ ឯវំ កុសលាកុសលា វីសតិ ចេតនាបិ, អស្សាសបស្សាសាបិ កាយសង្ខារោត្វេវ វុច្ចន្តិ. វចីទ្វារេ ហនុសញ្ចោបនំ វចីភេទំ បាបេត្វា ឧប្បន្នា វុត្តប្បការាវ វីសតិ ចេតនាបិ វិតក្កវិចារាបិ វចីសង្ខារោត្វេវ វុច្ចន្តិ. កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ អបត្វា រហោ និសិន្នស្ស ចិន្តយតោ ឧប្បន្នា កុសលាកុសលា ឯកូនតិំសចេតនាបិ, សញ្ញា ច វេទនា ចាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មាបិ ចិត្តសង្ខារោត្វេវ វុច្ចន្តិ. ឯវំ ឥមេ សង្ខារា អញ្ញមញ្ញំ មិស្សា អាលុឡិតា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា, តេ បាកដេ វិភូតេ កត្វា កថាបេស្សាមី’’តិ បុច្ឆិ.

កស្មា បន ភន្តេតិ ឥធ កាយសង្ខារាទិនាមស្ស បទត្ថំ បុច្ឆតិ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ កាយប្បដិពទ្ធាតិ កាយនិស្សិតា. កាយេ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ. ចិត្តប្បដិពទ្ធាតិ ចិត្តនិស្សិតា. ចិត្តេ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ.

ឥទានិ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯស សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ វលញ្ជេតិ, នោ វលញ្ជេតិ, ចិណ្ណវសី វា តត្ថ នោ ចិណ្ណវសី’’តិ ជាននត្ថំ បុច្ឆន្តោ កថំ បន ភន្តេ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ ហោតីតិ អាហ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ សមាបជ្ជិស្សន្តិ វា សមាបជ្ជាមីតិ វា បទទ្វយេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិកាលោ កថិតោ. សមាបន្នោតិ បទេន អន្តោនិរោធោ. តថា បុរិមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ សចិត្តកកាលោ កថិតោ, បច្ឆិមេន អចិត្តកកាលោ.

បុព្ពេវ តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ និរោធសមាបត្តិតោ បុព្ពេ អទ្ធានបរិច្ឆេទកាលេយេវ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ អចិត្តកោ ភវិស្សាមី’’តិ អទ្ធានបរិច្ឆេទំ ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ. យំ តំ តថត្តាយ ឧបនេតីតិ យំ បន ឯវំ ភាវិតំ ចិត្តំ, តំ បុគ្គលំ តថត្តាយ អចិត្តកភាវាយ ឧបនេតិ. វចីសង្ខារោ បឋមំ និរុជ្ឈតីតិ សេសសង្ខារេហិ បឋមំ ទុតិយជ្ឈានេយេវ និរុជ្ឈតិ. តតោ កាយសង្ខារោតិ តតោ បរំ កាយសង្ខារោ ចតុត្ថជ្ឈានេ និរុជ្ឈតិ. តតោ ចិត្តសង្ខារោតិ តតោ បរំ ចិត្តសង្ខារោ អន្តោនិរោធេ និរុជ្ឈតិ. អាយូតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ. វិបរិភិន្នានីតិ ឧបហតានិ វិនដ្ឋានិ.

តត្ថ កេចិ ‘‘និរោធសមាបន្នស្ស ‘ចិត្តសង្ខារោ ច និរុទ្ធោ’តិ វចនតោ ចិត្តំ អនិរុទ្ធំ ហោតិ, តស្មា សចិត្តកាបិ អយំ សមាបត្តី’’តិ វទន្តិ. តេ វត្តព្ពា – ‘‘វចីសង្ខារោបិស្ស និរុទ្ធោ’’តិ វចនតោ វាចា អនិរុទ្ធា ហោតិ, តស្មា និរោធសមាបន្នេន ធម្មម្បិ កថេន្តេន សជ្ឈាយម្បិ ករោន្តេន និសីទិតព្ពំ សិយា. យោ ចាយំ មតោ កាលង្កតោ, តស្សាបិ ចិត្តសង្ខារោ និរុទ្ធោតិ វចនតោ ចិត្តំ អនិរុទ្ធំ ភវេយ្យ, តស្មា កាលង្កតេ មាតាបិតរោ វា អរហន្តេ វា ឈាបេន្តេន អានន្តរិយកម្មំ កតំ ភវេយ្យ. ឥតិ ព្យញ្ជនេ អភិនិវេសំ អកត្វា អាចរិយានំ នយេ ឋត្វា អត្ថោ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ. អត្ថោ ហិ បដិសរណំ, ន ព្យញ្ជនំ.

ឥន្ទ្រិយានិ វិប្បសន្នានីតិ កិរិយមយបវត្តស្មិញ្ហិ វត្តមានេ ពហិទ្ធារម្មណេសុ បសាទេ ឃដ្ដេន្តេសុ ឥន្ទ្រិយានិ កិលមន្តិ, ឧបហតានិ មក្ខិត្តានិ វិយ ហោន្តិ វាតាទីហិ ឧដ្ឋិតរជេន ចតុមហាបថេ ឋបិតអាទាសោ វិយ. យថា បន ថវិកាយ បក្ខិបិត្វា មញ្ជូសាទីសុ ឋបិតោ អាទាសោ អន្តោយេវ វិរោចតិ, ឯវំ និរោធសមាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ អន្តោនិរោធេ បញ្ច បសាទា អតិវិយ វិរោចន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ វិប្បសន្នានី’’តិ.

វុដ្ឋហិស្សន្តិ វា វុដ្ឋហាមីតិ វា បទទ្វយេន អន្តោនិរោធកាលោ កថិតោ, វុដ្ឋិតោតិ បទេន ផលសមាបត្តិកាលោ. តថា បុរិមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ អចិត្តកកាលោ កថិតោ, បច្ឆិមេន សចិត្តកកាលោ. បុព្ពេវ តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ និរោធសមាបត្តិតោ បុព្ពេ អទ្ធានបរិច្ឆេទកាលេយេវ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ អចិត្តកោ ហុត្វា តតោ បរំ សចិត្តកោ ភវិស្សាមី’’តិ អទ្ធានបរិច្ឆេទំ ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ. យំ តំ តថត្តាយ ឧបនេតីតិ យំ ឯវំ ភាវិតំ ចិត្តំ, តំ បុគ្គលំ តថត្តាយ សចិត្តកភាវាយ ឧបនេតិ. ឥតិ ហេដ្ឋា និរោធសមាបជ្ជន្នកាលោ គហិតោ, ឥធ និរោធតោ វុដ្ឋានកាលោ.

ឥទានិ និរោធកថំ កថេតុំ កាលោតិ និរោធកថា កថេតព្ពា សិយា. សា បនេសា ‘‘ទ្វីហិ ពលេហិ សមន្នាគតត្តា តយោ ច សង្ខារានំ បដិបស្សទ្ធិយា សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ វសីភាវតាបញ្ញា និរោធសមាបត្តិយំ ញាណ’’ន្តិ មាតិកំ ឋបេត្វា សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតា, តស្មា តត្ថ កថិតនយេនេវ គហេតព្ពា. កោ បនាយំ និរោធោ នាម? ចតុន្នំ ខន្ធានំ បដិសង្ខា អប្បវត្តិ. អថ កិមត្ថមេតំ សមាបជ្ជន្តីតិ? សង្ខារានំ បវត្តេ ឧក្កណ្ឋិតា សត្តាហំ អចិត្តកា ហុត្វា សុខំ វិហរិស្សាម, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ នាមេតំ យទិទំ និរោធោតិ ឯតទត្ថំ សមាបជ្ជន្តិ.

ចិត្តសង្ខារោ បឋមំ ឧប្បជ្ជតីតិ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ហិ ផលសមាបត្តិចិត្តំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ. តំសម្បយុត្តំ សញ្ញញ្ច វេទនញ្ច សន្ធាយ ‘‘ចិត្តសង្ខារោ បឋមំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ អាហ. តតោ កាយសង្ខារោតិ តតោ បរំ ភវង្គសមយេ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ.

កិំ បន ផលសមាបត្តិ អស្សាសបស្សាសេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ? សមុដ្ឋាបេតិ. ឥមស្ស បន ចតុត្ថជ្ឈានិកា ផលសមាបត្តិ, សា ន សមុដ្ឋាបេតិ. កិំ វា ឯតេន? ផលសមាបត្តិ បឋមជ្ឈានិកា វា ហោតុ ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានិកា វា, សន្តសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ អស្សាសបស្សាសា អព្ពោហារិកា ហោន្តិ, តេសំ អព្ពោហារិកភាវោ សញ្ជីវត្ថេរវត្ថុនា វេទិតព្ពោ. សញ្ជីវត្ថេរស្ស ហិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ កិំសុកបុប្ផសទិសេ វីតច្ចិតង្គារេ មទ្ទមានស្ស គច្ឆតោ ចីវរេ អំសុមត្តម្បិ ន ឈាយិ, ឧស្មាការមត្តម្បិ នាហោសិ. សមាបត្តិពលំ នាមេតន្តិ វទន្តិ. ឯវមេវ សន្តាយ ផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ អស្សាសបស្សាសា អព្ពោហារិកា ហោន្តីតិ ភវង្គសមយេនេវេតំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

តតោ វចីសង្ខារោតិ តតោ បរំ កិរិយមយបវត្តវលញ្ជនកាលេ វចីសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ. កិំ ភវង្គំ វិតក្កវិចារេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ? សមុដ្ឋាបេតិ. តំសមុដ្ឋានា បន វិតក្កវិចារា វាចំ អភិសង្ខាតុំ ន សក្កោន្តីតិ កិរិយមយបវត្តវលញ្ជនកាលេនេវេតំ កថិតំ.

សុញ្ញតោ ផស្សោតិអាទយោ សគុណេនាបិ អារម្មណេនាបិ កថេតព្ពា. សគុណេន តាវ សុញ្ញតា នាម ផលសមាបត្តិ, តាយ សហជាតផស្សំ សន្ធាយ ‘‘សុញ្ញតោ ផស្សោ’’តិ វុត្តំ. អនិមិត្តប្បណិហិតេសុបិ ឯសេវ នយោ. អារម្មណេន បន និព្ពានំ រាគាទីហិ សុញ្ញត្តា សុញ្ញតា នាម, រាគនិមិត្តាទីនំ អភាវា អនិមិត្តំ, រាគទោសមោហប្បណិធីនំ អភាវា អប្បណិហិតំ, សុញ្ញតំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នផលសមាបត្តិសម្ផស្សោ សុញ្ញតោ នាម. អនិមិត្តប្បណិហិតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អបរា អាគមនិយកថា នាម ហោតិ. សុញ្ញតអនិមិត្តអប្បណិហិតាតិ ហិ វិបស្សនាបិ វុច្ចតិ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ សង្ខារេ អនិច្ចតោ បរិគ្គហេត្វា អនិច្ចតោ ទិស្វា អនិច្ចតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អនិមិត្តា នាម ហោតិ. យោ ទុក្ខតោ បរិគ្គហេត្វា ទុក្ខតោ ទិស្វា ទុក្ខតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស អប្បណិហិតា នាម. យោ អនត្តតោ បរិគ្គហេត្វា អនត្តតោ ទិស្វា អនត្តតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស សុញ្ញតា នាម. តត្ថ អនិមិត្តវិបស្សនាយ មគ្គោ អនិមិត្តោ នាម, អនិមិត្តមគ្គស្ស ផលំ អនិមិត្តំ នាម, អនិមិត្តផលសមាបត្តិសហជាតេ ផស្សេ ផុសន្តេ ‘‘អនិមិត្តោ ផស្សោ ផុសតី’’តិ វុច្ចតិ. អប្បណិហិតសុញ្ញតេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាគមនិយេន កថិតេ បន សុញ្ញតោ វា ផស្សោ អនិមិត្តោ វា ផស្សោ អប្បណិហិតោ វា ផស្សោតិ វិកប្បោ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា សគុណេន ចេវ អារម្មណេន ច កថេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ តយោ ផស្សា ផុសន្តីតិ សមេតិ.

វិវេកនិន្នន្តិអាទីសុ និព្ពានំ វិវេកោ នាម. តស្មិំ វិវេកេ និន្នំ ឱនតន្តិ វិវេកនិន្នំ. វិវេកបោណន្តិ អញ្ញតោ អគន្ត្វា យេន វិវេកោ, តេន វង្កំ វិយ ហុត្វា ឋិតន្តិ វិវេកបោណំ. យេន វិវេកោ, តេន បតមានំ វិយ ឋិតន្តិ វិវេកបព្ភារំ.

៧. គោទត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៤៩. សត្តមេ នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ចាតិ ព្យញ្ជនម្បិ នេសំ នានំ, អត្ថោបិ. តត្ថ ព្យញ្ជនស្ស នានតា បាកដា. អត្ថោ បន អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ ភូមន្តរតោ មហគ្គតា ហោតិ រូបាវចរា, អារម្មណតោ សត្តបណ្ណត្តិអារម្មណា. អាកិញ្ចញ្ញា ភូមន្តរតោ មហគ្គតា អរូបាវចរា, អារម្មណតោ នវត្តព្ពារម្មណា. សុញ្ញតា ភូមន្តរតោ កាមាវចរា, អារម្មណតោ សង្ខារារម្មណា. វិបស្សនា ហិ ឯត្ថ សុញ្ញតាតិ អធិប្បេតា. អនិមិត្តា ភូមន្តរតោ លោកុត្តរា, អារម្មណតោ និព្ពានារម្មណា.

រាគោ ខោ ភន្តេ បមាណករណោតិអាទីសុ យថា បព្ពតបាទេ បូតិបណ្ណកសដឧទកំ នាម ហោតិ កាឡវណ្ណំ, ឱលោកេន្តានំ ព្យាមសតគម្ភីរំ វិយ ខាយតិ, យដ្ឋិំ វា រជ្ជុំ វា គហេត្វា មិនន្តស្ស បិដ្ឋិបាទោត្ថរណមត្តម្បិ ន ហោតិ; ឯវមេវ យាវ រាគាទយោ នុប្បជ្ជន្តិ, តាវ បុគ្គលំ សញ្ជានិតុំ ន សក្កា ហោតិ, សោតាបន្នោ វិយ សកទាគាមី វិយ អនាគាមី វិយ ច ខាយតិ. យទា បនស្ស រាគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, តទា រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោតិ បញ្ញាយតិ. ឥតិ តេ ‘‘ឯត្តកោ អយ’’ន្តិ បុគ្គលស្ស បមាណំ ទស្សេន្តាវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ បមាណករណា នាម វុត្តា.

យាវតា ខោ ភន្តេ អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិយោតិ យត្តកា អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិយោ. កិត្តកា បន តា? ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា, ចត្តារោ មគ្គា, ចត្តារិ ផលានីតិ ទ្វាទស. តត្រ ព្រហ្មវិហារា ផរណអប្បមាណតាយ អប្បមាណា, សេសា បមាណការកានំ កិលេសានំ អភាវេន និព្ពានម្បិ អប្បមាណមេវ, ចេតោវិមុត្តិ បន ន ហោតិ, តស្មា ន គហិតំ. អកុប្បាតិ អរហត្តផលចេតោវិមុត្តិ. សា ហិ តាសំ សព្ពជេដ្ឋិកា, តស្មា ‘‘អគ្គមក្ខាយតី’’តិ វុត្តា. រាគោ ខោ ភន្តេ កិញ្ចនន្តិ រាគោ ឧប្បជ្ជិត្វា បុគ្គលំ កិញ្ចតិ មទ្ទតិ បលិពុន្ធតិ, តស្មា កិញ្ចនន្តិ វុត្តោ. មនុស្សា កិរ គោណេហិ ខលំ មទ្ទាបេន្តា ‘‘កិញ្ចេហិ កបិល កិញ្ចេហិ កាឡកា’’តិ វទន្តិ. ឯវំ មទ្ទនដ្ឋោ កិញ្ចនដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. ទោសមោហេសុបិឯសេវ នយោ.

អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិយោ នាម នវ ធម្មា អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ មគ្គផលានិ ច. តត្ថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ កិញ្ចនំ អារម្មណំ អស្ស នត្ថីតិ អាកិញ្ចញ្ញំ. មគ្គផលានិ កិញ្ចនានំ មទ្ទនបលិពុន្ធនកិលេសានំ នត្ថិតាយ អាកិញ្ចញ្ញានិ, និព្ពានម្បិ អាកិញ្ចញ្ញំ, ចេតោវិមុត្តិ បន ន ហោតិ, តស្មា ន គហិតំ.

រាគោ ខោ ភន្តេ និមិត្តករណោតិអាទីសុ យថា នាម ទ្វិន្នំ កុលានំ សទិសា ទ្វេ វច្ឆកា ហោន្តិ. យាវ តេសំ លក្ខណំ ន កតំ ហោតិ, តាវ ‘‘អយំ អសុកកុលស្ស វច្ឆកោ, អយំ អសុកកុលស្សា’’តិ ន សក្កា ហោតិ ជានិតុំ. យទា បន តេសំ តិសូលាទីសុ អញ្ញតរំ លក្ខណំ កតំ ហោតិ, តទា សក្កា ហោតិ ជានិតុំ. ឯវមេវ យាវ បុគ្គលស្ស រាគោ នុប្បជ្ជតិ, តាវ ន សក្កា ហោតិ ជានិតុំ ‘‘អរិយោ វា បុថុជ្ជនោ វា’’តិ. រាគោ បនស្ស ឧប្បជ្ជមានោវ ‘‘សរាគោ នាម អយំ បុគ្គលោ’’តិ សញ្ជានននិមិត្តំ ករោន្តោ វិយ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា និមិត្តករណោតិ វុត្តោ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិយោ នាម តេរស ធម្មា វិបស្សនា, ចត្តារោ អារុប្បា, ចត្តារោ មគ្គា, ចត្តារិ ផលានិ. តត្ថ វិបស្សនា និច្ចនិមិត្តំ សុខនិមិត្តំ អត្តនិមិត្តំ ឧគ្ឃាដេតីតិ អនិមិត្តា នាម. ចត្តារោ អារុប្បា រូបនិមិត្តស្ស អភាវា អនិមិត្តា នាម. មគ្គផលានិ និមិត្តករានំ កិលេសានំ អភាវេន អនិមិត្តានិ, និព្ពានម្បិ អនិមិត្តមេវ, តំ បន ចេតោវិមុត្តិ ន ហោតិ, តស្មា ន គហិតំ. អថ កស្មា សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ ន គហិតាតិ? សា ‘‘សុញ្ញា រាគេនា’’តិអាទិវចនតោ សព្ពត្ថ អនុបវិដ្ឋាវ, តស្មា វិសុំ ន គហិតាតិ.

ឯកត្ថាតិ អារម្មណវសេន ឯកត្ថា ‘‘អប្បមាណំ អាកិញ្ចញ្ញំ សុញ្ញតំ អនិមិត្ត’’ន្តិ ហិ សព្ពានេតានិ និព្ពានស្សេវ នាមានិ. ឥតិ ឥមិនា បរិយាយេន ឯកត្ថា. អញ្ញស្មិំ បន ឋានេ អប្បមាណាបិ ហោតិ, អញ្ញស្មិំ អាកិញ្ចញ្ញា, អញ្ញស្មិំ សុញ្ញតា, អញ្ញស្មិំ អនិមិត្តាតិ ឥមិនា បរិយាយេន នានាព្យញ្ជនាតិ.

៨. និគណ្ឋនាដបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៥០. អដ្ឋមេ តេនុបសង្កមីតិ សយំ អាគតាគមោ វិញ្ញាតសាសនោ អនាគាមី អរិយសាវកោ សមានោ កស្មា នគ្គភោគ្គំ និស្សិរិកំ និគណ្ឋំ ឧបសង្កមីតិ? ឧបវាទមោចនត្ថញ្ចេវ វាទារោបនត្ថញ្ច. និគណ្ឋា កិរ ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា ថទ្ធខទិរខាណុកសទិសា, កេនចិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារម្បិ ន ករោន្តី’’តិ ឧបវទន្តិ, តស្ស ឧបវាទស្ស មោចនត្ថញ្ច, ‘‘វាទញ្ចស្ស អារោបេស្សាមី’’តិ ឧបសង្កមិ. ន ខ្វាហំ ឯត្ថ ភន្តេ ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមីតិ យស្ស ញាណេន អសច្ឆិកតំ ហោតិ. សោ ‘‘ឯវំ កិរេត’’ន្តិ អញ្ញស្ស សទ្ធាយ គច្ឆេយ្យ, មយា បន ញាណេនេតំ សច្ឆិកតំ, តស្មា នាហំ ឯត្ថ ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមីតិ ទីបេន្តោ ឯវមាហ.

ឧល្លោកេត្វាតិ កាយំ ឧន្នាមេត្វា កុច្ឆិំ នីហរិត្វា គីវំ បគ្គយ្ហ សព្ពំ ទិសំ បេក្ខមានោ ឧល្លោកេត្វា. ពាធេតព្ពំ មញ្ញេយ្យាតិ យថា វិនិវិជ្ឈិត្វា ន និក្ខមតិ, ឯវំ បដិពាហិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ ពន្ធិតព្ពំ វា. សហធម្មិកាតិ សការណា. អថ មំ បដិហរេយ្យាសិ សទ្ធិំ និគណ្ឋបរិសាយាតិ ឯតេសំ អត្ថេ ញាតេ អថ មេ និគណ្ឋបរិសាយ សទ្ធិំ អភិគច្ឆេយ្យាសិ, បតីហារស្ស មេ សន្តិកំ អាគន្ត្វា អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេយ្យាសីតិ អត្ថោ. ឯកោ បញ្ហោតិ ឯកោ បញ្ហមគ្គោ, ឯកំ បញ្ហគវេសនន្តិ អត្ថោ. ឯកោ ឧទ្ទេសោតិ ឯកំ នាម កិន្តិ? អយំ ឯកោ ឧទ្ទេសោ. ឯកំ វេយ្យាករណន្តិ ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ (ខុ. បា. ៤.១; អ. និ. ១០.២៧) ឥទំ ឯកំ វេយ្យាករណំ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៩. អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា

៣៥១. នវមេ កីវចិរំ បព្ពជិតស្សាតិ កីវចិរោ កាលោ បព្ពជិតស្សាតិ អត្ថោ. ឧត្តរិ មនុស្សធម្មាតិ មនុស្សធម្មោ នាម ទសកុសលកម្មបថា, តតោ មនុស្សធម្មតោ ឧត្តរិ. អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោតិ អរិយភាវំ កាតុំ សមត្ថតាយ អលមរិយោតិ សង្ខាតោ ញាណទស្សនវិសេសោ. នគ្គេយ្យាតិ នគ្គភាវតោ. មុណ្ឌេយ្យាតិ មុណ្ឌភាវតោ. បវាឡនិប្ផោដនាយាតិ បាវឡនិប្ផោដនតោ, ភូមិយំ និសីទន្តស្ស អានិសទដ្ឋានេ លគ្គានំ បំសុរជវាលិកានំ ផោដនត្ថំ គហិតមោរបិញ្ឆមត្តតោតិ អត្ថោ.

១០. គិលានទស្សនសុត្តវណ្ណនា

៣៥២. ទសមេ អារាមទេវតាតិ បុប្ផារាមផលារាមេសុ អធិវត្ថា ទេវតា. វនទេវតាតិ វនសណ្ឌេសុ អធិវត្ថា ទេវតា. រុក្ខទេវតាតិ មត្តរាជកាលេ វេស្សវណោ ច ទេវតាតិ ឯវំ តេសុ តេសុ រុក្ខេសុ អធិវត្ថា ទេវតា. ឱសធិតិណវនប្បតីសូតិ ហរីតកាមលកីអាទីសុ មុញ្ជបព្ពជាទីសុ វនជេដ្ឋរុក្ខេសុ ច អធិវត្ថា ទេវតា. សំគម្មាតិ សន្និបតិត្វា. សមាគម្មាតិ តតោ តតោ សមាគន្ត្វា. បណិធេហីតិ បត្ថនាវសេន ឋបេហិ. ឥជ្ឈិស្សតិ សីលវតោ ចេតោបណិធីតិ សមិជ្ឈិស្សតិ សីលវន្តស្ស ចិត្តបត្ថនា. ធម្មិកោតិ ទសកុសលធម្មសមន្នាគតោ អគតិគមនរហិតោ. ធម្មរាជាតិ តស្សេវ វេវចនំ, ធម្មេន វា លទ្ធរជ្ជត្តា ធម្មរាជា. តស្មាតិ ‘‘យស្មា តេន ហិ, អយ្យបុត្ត, អម្ហេបិ ឱវទាហី’’តិ វទថ, តស្មា. អប្បដិវិភត្តន្តិ ‘‘ឥទំ ភិក្ខូនំ ទស្សាម, ឥទំ អត្តនា ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ឯវំ អវិភត្តំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សាធារណមេវ ភវិស្សតីតិ.

ចិត្តសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.