១. សគាថាវគ្គោ

១. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

២៤៩. វេទនាសំយុត្តេ សគាថាវគ្គស្ស បឋមេ សមាហិតោតិ ឧបចារេន វា អប្បនាយ វា សមាហិតោ. វេទនា ច បជានាតីតិ វេទនា ទុក្ខសច្ចវសេន បជានាតិ. វេទនានញ្ច សម្ភវន្តិ តាសំយេវ សម្ភវំ សមុទយសច្ចវសេន បជានាតិ. យត្ថ ចេតាតិ យត្ថេតា វេទនា និរុជ្ឈន្តិ, តំ និព្ពានំ និរោធសច្ចវសេន បជានាតិ. ខយគាមិនន្តិ តាសំយេវ វេទនានំ ខយគាមិនំ មគ្គំ មគ្គសច្ចវសេន បជានាតិ. និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោតិ និត្តណ្ហោ ហុត្វា កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. ឯវមេត្ថ សុត្តេ សម្មសនចារវេទនា កថិតា. គាថាសុ ទ្វីហិ បទេហិ សមថវិបស្សនា កថិតា, សេសេហិ ចតុសច្ចំ កថិតំ. ឯវមេត្ថ សព្ពសង្គាហិកោ ចតុភូមកធម្មបរិច្ឆេទោ វុត្តោ.

២. សុខសុត្តវណ្ណនា

២៥០. ទុតិយេ អទុក្ខមសុខំ សហាតិ អទុក្ខមសុខញ្ច សុខទុក្ខេហិ សហ. អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ចាតិ អត្តនោ ច បរស្ស ច. មោសធម្មន្តិ នស្សនសភាវំ. បលោកិនន្តិ បលុជ្ជនកំ ភិជ្ជនសភាវំ. ផុស្ស ផុស្ស វយំ បស្សន្តិ ញាណេន ផុសិត្វា ផុសិត្វា វយំ បស្សន្តោ. ឯវំ តត្ថ វិរជ្ជតីតិ ឯវំ តាសុ វេទនាសុ វិរជ្ជតិ. ឥធាបិ សុត្តេ សម្មសនចារវេទនា កថិតា, គាថាសុ ញាណផុសនំ.

៣. បហានសុត្តវណ្ណនា

២៥១. តតិយេ អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហន្តិ សព្ពម្បិ តណ្ហំ ឆិន្ទិ សមុច្ឆិន្ទិ. វិវត្តយិ សំយោជនន្តិ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ បរិវត្តយិ និម្មូលកមកាសិ. សម្មាតិ ហេតុនា ការណេន. មានាភិសមយាតិ មានស្ស ទស្សនាភិសមយា, បហានាភិសមយា ច. អរហត្តមគ្គោ ហិ កិច្ចវសេន មានំ សម្បស្សតិ, អយមស្ស ទស្សនាភិសមយោ. តេន ទិដ្ឋោ បន សោ តាវទេវ បហីយតិ, ទិដ្ឋវិសេន ទិដ្ឋសត្តានំ ជីវិតំ វិយ. អយមស្ស បហានាភិសមយោ.

អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ ឯវំ អរហត្តមគ្គេន មានស្ស ទិដ្ឋត្តា ច បហីនត្តា ច យេ ឥមេ ‘‘កាយពន្ធនស្ស អន្តោ ជីរតិ (ចូឡវ. ២៧៨) ហរិតន្តំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៣០៤) ឯវំ វុត្តអន្តិមមរិយាទន្តោ ច, ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកាន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៩១; សំ. និ. ៣.៨០) ឯវំ វុត្តលាមកន្តោ ច, ‘‘សក្កាយោ ឯកោ អន្តោ’’តិ (អ. និ. ៦.៦១; ចូឡនិ. តិស្សមេត្តេយ្យមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១១) ឯវំ វុត្តកោដ្ឋាសន្តោ ច, ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្ស សព្ពបច្ចយសង្ខយា’’តិ (សំ និ. ២.៥១; ២.៤.៧១; ឧទា. ៧១) ឯវំ វុត្តកោដន្តោ ចាតិ ចត្តារោ អន្តា, តេសុ សព្ពស្សេវ វដ្ដទុក្ខស្ស អទុំ ចតុត្ថកោដិសង្ខាតំ អន្តមកាសិ, បរិច្ឆេទំ បរិវដុមំ អកាសិ, អន្តិមសមុស្សយមត្តាវសេសំ ទុក្ខមកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

សម្បជញ្ញំ ន រិញ្ចតីតិ សម្បជញ្ញំ ន ជហតិ. សង្ខ្យំ នោបេតីតិ រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោតិ បញ្ញត្តិំ ន ឧបេតិ, តំ បញ្ញត្តិំ បហាយ ខីណាសវោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អារម្មណានុសយោ កថិតោ.

៤. បាតាលសុត្តវណ្ណនា

២៥២. ចតុត្ថេ បាតាលោតិ បាតស្ស អលំ បរិយត្តោ, នត្ថិ ឯត្ថ បតិដ្ឋាតិ បាតាលោ. អសន្តំ អវិជ្ជមានន្តិ អសម្ភូតត្តំ អបញ្ញាយមានត្តំ. ឯវំ វាចំ ភាសតីតិ អត្ថិ មហាសមុទ្ទេ បាតាលោតិ ឯវំ វាចំ. សោ ហិ យំ តំ ពលវាមុខំ មហាសមុទ្ទស្ស ឧទកំ វេគេន បក្ខន្ទិត្វា ចក្កវាឡំ វា សិនេរុំ វា អាហច្ច យោជនទ្វិយោជនទសយោជនប្បមាណម្បិ ឧគ្គន្ត្វា បុន មហាសមុទ្ទេ បតតិ, យស្ស បតិតដ្ឋានេ មហានរកបបាតោ វិយ ហោតិ, យំ លោកេ ពលវាមុខន្តិ វុច្ចតិ. តំ សន្ធាយ ឯវំ វទតិ.

យស្មា បន តត្ថ តថារូបានំ មច្ឆកច្ឆបទេវទានវានំ បតិដ្ឋាបិ ហោតិ សុខនិវាសោបិ, តស្មា អសន្តំ អសំវិជ្ជមានំ តំ តំ វាចំ ភាសតិ នាម. យស្មា បន សព្ពបុថុជ្ជនា សារីរិកាយ ទុក្ខវេទនាយ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា បាតស្ស អលន្តិ អត្ថេន អយមេវ បាតាលោតិ ទស្សេន្តោ សារីរិកានំ ខោ ឯតំ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

បាតាលេ ន បច្ចុដ្ឋាសីតិ បាតាលស្មិំ ន បតិដ្ឋាសិ. គាធន្តិ បតិដ្ឋំ. អក្កន្ទតីតិ អនិពទ្ធំ វិប្បលាបំ វិលបន្តោ កន្ទតិ. ទុព្ពលោតិ ទុព្ពលញាណោ. អប្បថាមកោតិ ញាណថាមស្ស បរិត្តតាយ បរិត្តថាមកោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អរិយសាវកោតិ សោតាបន្នោ. សោតាបន្នោ ហិ ឯត្ថ ធុរំ, ពលវវិបស្សកោ ន តិក្ខពុទ្ធិ ឧប្បន្នំ វេទនំ អននុវត្តិត្វា បតិដ្ឋាតុំ សមត្ថោ យោគាវចរោបិ វដ្ដតិ.

៥. ទដ្ឋព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៥៣. បញ្ចមេ ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពាតិ វិបរិណាមនវសេន ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពា. សល្លតោតិ ទុក្ខាបនវិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន សល្លាតិ ទដ្ឋព្ពា. អនិច្ចតោតិ អទុក្ខមសុខា ហុត្វា អភាវាការេន អនិច្ចតោ ទដ្ឋព្ពា. អទ្ទាតិ អទ្ទស. សន្តន្តិ សន្តសភាវំ.

៦. សល្លសុត្តវណ្ណនា

២៥៤. ឆដ្ឋេ តត្រាតិ តេសុ ទ្វីសុ ជនេសុ. អនុវេធំ វិជ្ឈេយ្យាតិ តស្សេវ វណមុខស្ស អង្គុលន្តរេ វា ទ្វង្គុលន្តរេ វា អាសន្នបទេសេ អនុគតវេធំ. ឯវំ វិទ្ធស្ស ហិ សា អនុវេធា វេទនា បឋមវេទនាយ ពលវតរា ហោតិ, បច្ឆា ឧប្បជ្ជមានា ទោមនស្សវេទនាបិ ឯវមេវ បុរិមវេទនាយ ពលវតរា ហោតិ. ទុក្ខាយ វេទនាយ និស្សរណន្តិ ទុក្ខាយ វេទនាយ ហិ សមាធិមគ្គផលានិ និស្សរណំ, តំ សោ ន ជានាតិ, កាមសុខមេវ និស្សរណន្តិ ជានាតិ. តាសំ វេទនានន្តិ តាសំ សុខទុក្ខវេទនានំ. សញ្ញុត្តោ នំ វេទយតីតិ កិលេសេហិ សម្បយុត្តោវ ហុត្វា តំ វេទនំ វេទយតិ, ន វិប្បយុត្តោ. សញ្ញុត្តោ ទុក្ខស្មាតិ ករណត្ថេ និស្សក្កំ, ទុក្ខេន សម្បយុត្តោតិ អត្ថោ. សង្ខាតធម្មស្សាតិ វិទិតធម្មស្ស តុលិតធម្មស្ស. ពហុស្សុតស្សាតិ បរិយត្តិពហុស្សុតស្ស បដិវេធពហុស្សុតស្ស ច. សម្មា បជានាតិ ភវស្ស បារគូតិ ភវស្ស បារំ និព្ពានំ គតោ, តទេវ និព្ពានំ សម្មា បជានាតិ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ អារម្មណានុសយោវ កថិតោ. អរិយសាវកេសុ ច ខីណាសវោ ឯត្ថ ធុរំ, អនាគាមីបិ វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

៧. បឋមគេលញ្ញសុត្តវណ្ណនា

២៥៥. សត្តមេ យេន គិលានសាលា តេនុបសង្កមីតិ ‘‘សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ តថាគតោបិ គិលានុបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, ឧបដ្ឋាតព្ពយុត្តកា នាម គិលានាតិ ភិក្ខូ សទ្ទហិត្វា ឱកប្បេត្វា គិលានេ ឧបដ្ឋាតព្ពេ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ ច ‘‘យេ តត្ថ កម្មដ្ឋានសប្បាយា, តេសំ កម្មដ្ឋានំ កថេស្សាមី’’តិ ច ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ. កាយេ កាយានុបស្សីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ វក្ខាម. អនិច្ចានុបស្សីតិ អនិច្ចតំ អនុបស្សន្តោ. វយានុបស្សីតិ វយំ អនុបស្សន្តោ. វិរាគានុបស្សីតិ វិរាគំ អនុបស្សន្តោ. និរោធានុបស្សីតិ និរោធំ អនុបស្សន្តោ. បដិនិស្សគ្គានុបស្សីតិ បដិនិស្សគ្គំ អនុបស្សន្តោ.

ឯត្តាវតា កិំ ទស្សិតំ ហោតិ? ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អាគមនីយបដិបទា, សតិបដ្ឋានាបិ ហិ បុព្ពភាគាយេវ, សម្បជញ្ញេបិ អនិច្ចានុបស្សនា វយានុបស្សនា វិរាគានុបស្សនាតិ ច ឥមាបិ តិស្សោ អនុបស្សនា បុព្ពភាគាយេវ, និរោធានុបស្សនាបិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាបិ ឥមា ទ្វេ មិស្សកា. ឯត្តាវតា ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ភាវនាកាលោ ទស្សិតោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៨-៩. ទុតិយគេលញ្ញសុត្តាទិវណ្ណនា

២៥៦-២៥៧. អដ្ឋមេ ឥមមេវ ផស្សំ បដិច្ចាតិ វុត្តេ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តំ, អត្ថតោ បនេតំ និន្នានាករណំ. កាយោវ ហិ ឯត្ថ ផស្សោតិ វុត្តោ. នវមំ ឧត្តានមេវ.

១០. ផស្សមូលកសុត្តវណ្ណនា

២៥៨. ទសមេ សុខវេទនិយន្តិ សុខវេទនាយ បច្ចយភូតំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនុបទវណ្ណនា បនេត្ថ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតាវ. ឥមស្មិំ សុត្តទ្វយេ សម្មសនចារវេទនា កថិតា.

សគាថាវគ្គោ បឋមោ.