៩. ឆន្នវគ្គោ

១. បលោកធម្មសុត្តវណ្ណនា

៨៤. ឆន្នវគ្គស្ស បឋមេ បលោកធម្មន្តិ ភិជ្ជនកសភាវំ. ឯវមេត្ថ អនិច្ចលក្ខណមេវ កថិតំ.

២. សុញ្ញតលោកសុត្តវណ្ណនា

៨៥. ទុតិយេ អត្តនិយេនាតិ អត្តនោ សន្តកេន បរិក្ខារេន. ឯវមេត្ថ អនត្តលក្ខណមេវ កថិតំ.

៣. សំខិត្តធម្មសុត្តវណ្ណនា

៨៦. តតិយំ ខន្ធិយវគ្គេ អានន្ទោវាទេ (សំ. និ. ៣.៨៣) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤. ឆន្នសុត្តវណ្ណនា

៨៧. ចតុត្ថេ ឆន្នោតិ ឯវំនាមកោ ថេរោ, ន អភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តថេរោ. បដិសល្លានាតិ ផលសមាបត្តិតោ. គិលានបុច្ឆកាតិ គិលានុបដ្ឋាកា. គិលានុបដ្ឋានំ នាម ពុទ្ធបសត្ថំ ពុទ្ធវណ្ណិតំ, តស្មា ឯវមាហ. សីសវេឋំ ទទេយ្យាតិ សីសេ វេឋនំ សីសវេឋំ, តញ្ច ទទេយ្យ. សត្ថន្តិ ជីវិតហារកសត្ថំ. នាវកង្ខាមីតិ ន ឥច្ឆាមិ. បរិចិណ្ណោតិ បរិចរិតោ. មនាបេនាតិ មនវឌ្ឍនកេន កាយកម្មាទិនា. ឯត្ថ ច សត្ត សេខា បរិចរន្តិ នាម, អរហា បរិចារី នាម, ភគវា បរិចិណ្ណោ នាម.

ឯតញ្ហិ, អាវុសោ, សាវកស្ស បតិរូបន្តិ, អាវុសោ, សាវកស្ស នាម ឯតំ អនុច្ឆវិកំ. អនុបវជ្ជន្តិ អប្បវត្តិកំ អប្បដិសន្ធិកំ. បុច្ឆាវុសោ សារិបុត្ត, សុត្វា វេទិស្សាមាតិ អយំ សាវកបវារណា នាម. ឯតំ មមាតិអាទីនិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហវសេន វុត្តានិ. និរោធំ ទិស្វាតិ ខយវយំ ញត្វា. នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តាតិ សមនុបស្សាមីតិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ សមនុបស្សាមិ. ឯត្តកេសុ ឋានេសុ ឆន្នត្ថេរោ សារិបុត្តត្ថេរេន បុច្ឆិតំ បញ្ហំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា កថេសិ. សារិបុត្តត្ថេរោ បន តស្ស បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វាបិ តំ ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ វា ‘‘ខីណាសវោ’’តិ វា អវត្វា តុណ្ហីយេវ អហោសិ. ចុន្ទត្ថេរោ បនស្ស បុថុជ្ជនភាវំ សញ្ញាបេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា ឱវាទំ អទាសិ.

តត្ថ តស្មាតិ យស្មា មារណន្តិកំ វេទនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ សត្ថំ អាហរាមីតិ វទតិ, តស្មា បុថុជ្ជនោ អាយស្មា, តេន ឥទម្បិ មនសិករោហីតិ ទីបេតិ. យស្មា វា ឆន្នំ អាយតនានំ និរោធំ ទិស្វា ចក្ខាទីនិ តិណ្ណំ គាហានំ វសេន ន សមនុបស្សាមីតិ វទសិ. តស្មា ឥទម្បិ តស្ស ភគវតោ សាសនំ អាយស្មតា មនសិកាតព្ពន្តិបិ បុថុជ្ជនភាវមេវ ទីបេន្តោ វទតិ. និច្ចកប្បន្តិ និច្ចកាលំ. និស្សិតស្សាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ និស្សិតស្ស. ចលិតន្តិ វិប្ផន្ទិតំ ហោតិ. យថយិទំ អាយស្មតោ ឧប្បន្នំ វេទនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តស្ស ‘‘អហំ វេទយាមិ, មម វេទនា’’តិ អប្បហីនគ្គាហស្ស ឥទានិ វិប្ផន្ទិតំ ហោតិ, ឥមិនាបិ នំ ‘‘បុថុជ្ជនោវ ត្វ’’ន្តិ វទតិ.

បស្សទ្ធីតិ កាយចិត្តបស្សទ្ធិ, កិលេសបស្សទ្ធិ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. នតិយាតិ តណ្ហានតិយា. អសតីតិ ភវត្ថាយ អាលយនិកន្តិបរិយុដ្ឋានេ អសតិ. អាគតិគតិ ន ហោតីតិ បដិសន្ធិវសេន អាគតិ នាម, ចុតិវសេន គមនំ នាម ន ហោតិ. ចុតូបបាតោតិ ចវនវសេន ចុតិ, ឧបបជ្ជនវសេន ឧបបាតោ. នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេនាតិ ន ឥធលោកេ ន បរលោកេ ន ឧភយត្ថ ហោតិ. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខកិលេសទុក្ខស្ស អយមេវ អន្តោ អយំ បរិច្ឆេទោ បរិវដុមភាវោ ហោតិ. អយមេវ ហិ ឯត្ថ អត្ថោ. យេ បន ‘‘ឧភយមន្តរេនា’’តិ វចនំ គហេត្វា អន្តរាភវំ ឥច្ឆន្តិ, តេសំ វចនំ និរត្ថកំ. អន្តរាភវស្ស ហិ ភាវោ អភិធម្មេ បដិក្ខិត្តោយេវ. ‘‘អន្តរេនា’’តិ វចនំ បន វិកប្បន្តរទីបនំ. តស្មា អយមេត្ថ អត្ថោ – នេវ ឥធ ន ហុរំ, អបរោ វិកប្បោ ន ឧភយន្តិ.

សត្ថំ អាហរេសីតិ ជីវិតហារកសត្ថំ អាហរិ, អាហរិត្វា កណ្ឋនាឡំ ឆិន្ទិ. អថស្ស តស្មិំ ខណេ មរណភយំ ឱក្កមិ, គតិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាសិ. សោ អត្តនោ បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វា, សំវិគ្គចិត្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា, សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ អរហត្តំ បត្វា, សមសីសី ហុត្វា បរិនិព្ពុតោ. សម្មុខាយេវ អនុបវជ្ជតា ព្យាកតាតិ កិញ្ចាបិ ឥទំ ថេរស្ស បុថុជ្ជនកាលេ ព្យាករណំ ហោតិ; ឯតេន បន ព្យាករណេន អនន្តរាយមស្ស បរិនិព្ពានំ អហោសិ. តស្មា ភគវា តទេវ ព្យាករណំ គហេត្វា កថេសិ.

ឧបវជ្ជកុលានីតិ ឧបសង្កមិតព្ពកុលានិ. ឥមិនា ថេរោ, ‘‘ភន្តេ, ឯវំ ឧបដ្ឋាកេសុ ច ឧបដ្ឋាយិកាសុ ច វិជ្ជមានាសុ សោ ភិក្ខុ តុម្ហាកំ សាសនេ បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ បុព្ពភាគបដិបត្តិយំ កុលសំសគ្គទោសំ ទស្សេន្តោ បុច្ឆតិ. អថស្ស ភគវា កុលេសុ សំសគ្គាភាវំ ទីបេន្តោ ហោន្តិ ហេតេ សារិបុត្តាតិអាទិមាហ. ឥមស្មិំ កិរ ឋានេ ថេរស្ស កុលេសុ អសំសដ្ឋភាវោ បាកដោ អហោសិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ.

៥-៦. បុណ្ណសុត្តាទិវណ្ណនា

៨៨-៨៩. បញ្ចមេ តញ្ចេតិ តំ ចក្ខុញ្ចេវ រូបញ្ច. នន្ទិសមុទយា ទុក្ខសមុទយោតិ តណ្ហាយ សមោធានេន បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខស្ស សមោធានំ ហោតិ. ឥតិ ឆសុ ទ្វារេសុ ‘‘នន្ទិសមុទយា ទុក្ខសមុទយោ’’តិ ឥមិនា ទ្វិន្នំ សច្ចានំ វសេន វដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេសិ. ទុតិយនយេ និរោធោ មគ្គោតិ ទ្វិន្នំ សច្ចានំ វសេន វិវដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេសិ. ឥមិនា ត្វំ បុណ្ណាតិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. ឯវំ តាវ វដ្ដវិវដ្ដវសេន ទេសនំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា ឥទានិ បុណ្ណត្ថេរំ សត្តសុ ឋានេសុ សីហនាទំ នទាបេតុំ ឥមិនា ត្វន្តិអាទិមាហ.

ចណ្ឌាតិ ទុដ្ឋា កិព្ពិសា. ផរុសាតិ កក្ខឡា អក្កោសិស្សន្តីតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសិស្សន្តិ. បរិភាសិស្សន្តីតិ ‘‘កិំ សមណោ នាម ត្វំ, ឥទញ្ចិទញ្ច តេ ករិស្សាមា’’តិ តជ្ជេស្សន្តិ. ឯវមេត្ថាតិ ឯវំ មយ្ហំ ឯត្ថ ភវិស្សតិ. ទណ្ឌេនាតិ ចតុហត្ថទណ្ឌេន វា ខទិរទណ្ឌេន វា ឃដិកមុគ្គរេន វា. សត្ថេនាតិ ឯកតោធារាទិនា សត្ថេន. សត្ថហារកំ បរិយេសន្តីតិ ជីវិតហារកសត្ថំ បរិយេសន្តិ. ឥទំ ថេរោ តតិយបារាជិកវត្ថុស្មិំ អសុភកថំ សុត្វា អត្តភាវេន ជិគុច្ឆន្តានំ ភិក្ខូនំ សត្ថហារកបរិយេសនំ សន្ធាយាហ. ទមូបសមេនាតិ ឯត្ថ ទមោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនំ ឯតំ នាមំ.

‘‘សច្ចេន ទន្តោ ទមសា ឧបេតោ,

វេទន្តគូ វុសិតព្រហ្មចរិយោ’’តិ. (សំ. និ. ១.១៩៥; សុ. និ. ៤៦៧) –

ឯត្ថ ហិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ទមោតិ វុត្តោ. ‘‘យទិ សច្ចា ទមា ចាគា, ខន្ត្យា ភិយ្យោធ វិជ្ជតី’’តិ (សុ. និ. ១៩១; សំ. និ. ១.២៤៦) ឯត្ថ បញ្ញា ទមោតិ វុត្តា. ‘‘ទានេន ទមេន សំយមេន សច្ចវជ្ជេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៥; ម. និ. ២.២២៦) ឯត្ថ ឧបោសថកម្មំ ទមោតិ វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ខន្តិ ទមោតិ វេទិតព្ពោ. ឧបសមោតិ តស្សេវ វេវចនំ.

អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោតិ កោ បនេស បុណ្ណោ, កស្មា ច បនេត្ថ គន្តុកាមោ អហោសីតិ? សុនាបរន្តវាសិកោ ឯវ ឯស, សាវត្ថិយំ បន អសប្បាយវិហារំ សល្លក្ខេត្វា តត្ថ គន្តុកាមោ អហោសិ.

តត្រាយំ អនុប្បុព្ពិកថា – សុនាបរន្តរដ្ឋេ កិរ ឯកស្មិំ វាណិជគាមេ ឯតេ ទ្វេ ភាតរោ. តេសុ កទាចិ ជេដ្ឋោ បញ្ច សកដសតានិ គហេត្វា ជនបទំ គន្ត្វា ភណ្ឌំ អាហរតិ, កទាចិ កនិដ្ឋោ. ឥមស្មិំ បន សមយេ កនិដ្ឋំ ឃរេ ឋបេត្វា, ជេដ្ឋភាតិកោ បញ្ច សកដសតានិ គហេត្វា, ជនបទចារិកំ ចរន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា, ជេតវនស្ស នាតិទូរេ សកដសត្ថំ និវេសេត្វា ភុត្តបាតរាសោ បរិជនបរិវុតោ ផាសុកដ្ឋានេ និសីទិ.

តេន ច សមយេន សាវត្ថិវាសិនោ ភុត្តបាតរាសា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សុទ្ធុត្តរាសង្គា គន្ធបុប្ផាទិហត្ថា យេន ពុទ្ធោ, យេន ធម្មោ, យេន សង្ឃោ, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា ហុត្វា, ទក្ខិណទ្វារេន និក្ខមិត្វា ជេតវនំ គច្ឆន្តិ. សោ តេ ទិស្វា ‘‘កហំ ឥមេ គច្ឆន្តី’’តិ ឯកំ មនុស្សំ បុច្ឆិ. កិំ ត្វំ, អយ្យោ, ន ជានាសិ? លោកេ ពុទ្ធធម្មសង្ឃរតនានិ នាម ឧប្បន្នានិ, ឥច្ចេសោ មហាជនោ សត្ថុ សន្តិកំ ធម្មកថំ សោតុំ គច្ឆតីតិ. តស្ស ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនំ ឆវិចម្មាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ. សោ អត្តនោ បរិជនបរិវុតោ តាយ បរិសាយ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា, សត្ថុ មធុរស្សរេន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ, ធម្មំ សុត្វា បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. អថ តថាគតេន កាលំ វិទិត្វា បរិសាយ ឧយ្យោជិតាយ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, វន្ទិត្វា, ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា, ទុតិយទិវសេ មណ្ឌបំ ការេត្វា, អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា, ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា, ភុត្តបាតរាសោ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ភណ្ឌាគារិកំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘ឯត្តកំ ធនំ វិស្សជ្ជិតំ, ឯត្តកំ ធនំ ន វិស្សជ្ជិត’’ន្តិ សព្ពំ អាចិក្ខិត្វា, ‘‘ឥមំ សាបតេយ្យំ មយ្ហំ កនិដ្ឋស្ស ទេហី’’តិ សព្ពំ និយ្យាតេត្វា, សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា, កម្មដ្ឋានបរាយណោ អហោសិ.

អថស្ស កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ ន ឧបដ្ឋាតិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ជនបទោ មយ្ហំ អសប្បាយោ, យំនូនាហំ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សករដ្ឋមេវ គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. អថ បុព្ពណ្ហសមយេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, សាយន្ហេ បដិសល្លានា វុដ្ឋហិត្វា, ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា, សត្ត សីហនាទេ នទិត្វា, បក្កាមិ. តេន វុត្តំ, ‘‘អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ…បេ… វិហរតី’’តិ.

កត្ថ បនាយំ វិហាសីតិ? ចតូសុ ឋានេសុ វិហាសិ. សុនាបរន្តរដ្ឋំ តាវ បវិសិត្វា ច អព្ពុហត្ថបព្ពតំ នាម បត្វា វាណិជគាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថ នំ កនិដ្ឋភាតា សញ្ជានិត្វា ភិក្ខំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា ឥធេវ វសថា’’តិ បដិញ្ញំ ការេត្វា តត្ថេវ វសាបេសិ.

តតោ សមុទ្ទគិរិវិហារំ នាម អគមាសិ. តត្ថ អយកន្តបាសាណេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កតចង្កមោ អត្ថិ, កោចិ តំ ចង្កមិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តត្ថ សមុទ្ទវីចិយោ អាគន្ត្វា អយកន្តបាសាណេសុ បហរិត្វា មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. ថេរោ ‘‘កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តានំ ផាសុវិហារោ ហោតូ’’តិ សមុទ្ទំ និស្សទ្ទំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ.

តតោ មាតុលគិរិំ នាម អគមាសិ. តត្ថបិ សកុណសង្ឃោ ឧស្សន្នោ រត្តិញ្ច ទិវា ច សទ្ទោ ឯកាពទ្ធោវ អហោសិ. ថេរោ ‘‘ឥទំ ឋានំ ន ផាសុក’’ន្តិ តតោ មកុលការាមវិហារំ នាម គតោ. សោ វាណិជគាមស្ស នាតិទូរោ នច្ចាសន្នោ គមនាគមនសម្បន្នោ វិវិត្តោ អប្បសទ្ទោ. ថេរោ ‘‘ឥមំ ឋានំ ផាសុក’’ន្តិ តត្ថ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានចង្កមនាទីនិ ការេត្វា វស្សំ ឧបគច្ឆិ. ឯវំ ចតូសុ ឋានេសុ វិហាសិ.

អថេកទិវសំ តស្មិំយេវ អន្តោវស្សេ បញ្ច វាណិជសតានិ ‘‘បរសមុទ្ទំ គច្ឆាមា’’តិ នាវាយ ភណ្ឌំ បក្ខិបិំសុ. នាវារោហនទិវសេ ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតា ថេរំ ភោជេត្វា, ថេរស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទានិ គហេត្វា, វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, សមុទ្ទោ នាម អសទ្ធេយ្យោ អនេកន្តរាយោ, អម្ហេ អាវជ្ជេយ្យាថា’’តិ វត្វា នាវំ អារុហិ. នាវា ឧត្តមជវេន គច្ឆមានា អញ្ញតរំ ទីបកំ បាបុណិ. មនុស្សា ‘‘បាតរាសំ ករិស្សាមា’’តិ ទីបកេ ឧត្តិណ្ណា. តស្មិំ បន ទីបកេ អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ, ចន្ទនវនមេវ អហោសិ.

អថេកោ វាសិយា រុក្ខំ អាកោដេត្វា លោហិតចន្ទនភាវំ ញត្វា អាហ – ‘‘ភោ, មយំ លាភត្ថាយ បរសមុទ្ទំ គច្ឆាម, ឥតោ ច ឧត្តរិ លាភោ នាម នត្ថិ, ចតុរង្គុលមត្តា ឃដិកា សតសហស្សំ អគ្ឃតិ. ហារេតព្ពយុត្តកំ ភណ្ឌំ ហារេត្វា ចន្ទនស្ស បូរេស្សាមា’’តិ តេ តថា ករិំសុ. ចន្ទនវនេ អធិវត្ថា អមនុស្សា កុជ្ឈិត្វា, ‘‘ឥមេហិ អម្ហាកំ ចន្ទនវនំ នាសិតំ ឃាតេស្សាម នេ’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ឥធេវ ឃាតិតេសុ សព្ពំ ឯកកុណបំ ភវិស្សតិ, សមុទ្ទមជ្ឈេ នេសំ នាវំ ឱសីទេស្សាមា’’តិ អាហំសុ. អថ នេសំ នាវំ អារុយ្ហ មុហុត្តំ គតកាលេយេវ ឧប្បាតិកំ ឧដ្ឋបេត្វា សយម្បិ តេ អមនុស្សា ភយានកានិ រូបានិ ទស្សយិំសុ. ភីតា មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ ទេវតានំ នមស្សន្តិ. ថេរស្ស កនិដ្ឋោ ចូឡបុណ្ណកុដុម្ពិកោ ‘‘មយ្ហំ ភាតា អវស្សយោ ហោតូ’’តិ ថេរស្ស នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ.

ថេរោបិ កិរ តស្មិំយេវ ខណេ អាវជ្ជេត្វា, តេសំ ព្យសនុប្បត្តិំ ញត្វា, វេហាសំ ឧប្បតិត្វា, អភិមុខោ អដ្ឋាសិ. អមនុស្សា ថេរំ ទិស្វាវ ‘‘អយ្យោ បុណ្ណត្ថេរោ ឯតី’’តិ អបក្កមិំសុ, ឧប្បាតិកំ សន្និសីទិ. ថេរោ ‘‘មា ភាយថា’’តិ តេ អស្សាសេត្វា ‘‘កហំ គន្តុកាមត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ភន្តេ, អម្ហាកំ សកដ្ឋានមេវ គច្ឆាមាតិ. ថេរោ នាវង្គណេ អក្កមិត្វា ‘‘ឯតេសំ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គច្ឆតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. វាណិជា សកដ្ឋានំ គន្ត្វា, តំ បវត្តិំ បុត្តទារស្ស អារោចេត្វា, ‘‘ឯថ ថេរំ សរណំ គច្ឆាមា’’តិ បញ្ចសតាបិ អត្តនោ បញ្ចហិ មាតុគាមសតេហិ សទ្ធិំ តីសុ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសុំ. តតោ នាវាយ ភណ្ឌំ ឱតារេត្វា ថេរស្ស ឯកំ កោដ្ឋាសំ កត្វា, ‘‘អយំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ កោដ្ឋាសោ’’តិ អាហំសុ. ថេរោ មយ្ហំ វិសុំ កោដ្ឋាសកិច្ចំ នត្ថិ. សត្ថា បន តុម្ហេហិ ទិដ្ឋបុព្ពោតិ. ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, ភន្តេតិ. តេន ហិ ឥមិនា សត្ថុ មណ្ឌលមាឡំ ករោថ. ឯវំ សត្ថារំ បស្សិស្សថាតិ. តេ សាធុ, ភន្តេតិ. តេន ច កោដ្ឋាសេន អត្តនោ ច កោដ្ឋាសេហិ មណ្ឌលមាឡំ កាតុំ អារភិំសុ.

សត្ថាបិ កិរ តំ អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ បរិភោគំ អកាសិ. អារក្ខមនុស្សា រត្តិំ ឱភាសំ ទិស្វា, ‘‘មហេសក្ខា ទេវតា អត្ថី’’តិ សញ្ញំ ករិំសុ. ឧបាសកា មណ្ឌលមាឡញ្ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សេនាសនានិ និដ្ឋាបេត្វា ទានសម្ភារំ សជ្ជេត្វា, ‘‘កតំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ អត្តនោ កិច្ចំ, សត្ថារំ បក្កោសថា’’តិ ថេរស្ស អារោចេសុំ. ថេរោ សាយន្ហសមយេ ឥទ្ធិយា សាវត្ថិំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, វាណិជគាមវាសិនោ តុម្ហេ ទដ្ឋុកាមា, តេសំ អនុកម្បំ ករោថា’’តិ ភគវន្តំ យាចិ. ភគវា អធិវាសេសិ. ថេរោ សកដ្ឋានមេវ បច្ចាគតោ.

ភគវាបិ អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ, ‘‘អានន្ទ, ស្វេ សុនាបរន្តេ វាណិជគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាម, ត្វំ ឯកូនបញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ សលាកំ ទេហី’’តិ. ថេរោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា, ‘‘អាកាសចារី ភិក្ខូ សលាកំ គណ្ហន្តូ’’តិ អាហ. តំទិវសំ កុណ្ឌធានត្ថេរោ បឋមំ សលាកំ អគ្គហេសិ. វាណិជគាមវាសិនោបិ ‘‘ស្វេ កិរ សត្ថា អាគមិស្សតី’’តិ គាមមជ្ឈេ មណ្ឌបំ កត្វា ទានគ្គំ សជ្ជយិំសុ. ភគវា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា, គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា, ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា, និសីទិ. សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហំ អហោសិ. សោ ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ អាវជ្ជេត្វា សត្ថុ សុនាបរន្តគមនំ ទិស្វា, វិស្សកម្មំ អាមន្តេសិ, ‘‘តាត, អជ្ជ ភគវា តិំសមត្តានិ យោជនសតានិ បិណ្ឌចារំ គមិស្សតិ. បញ្ច កូដាគារសតានិ មាបេត្វា ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកមត្ថកេ គមនសជ្ជានិ កត្វា ឋបេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. ភគវតោ កូដាគារំ ចតុមុខំ អហោសិ, ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ទ្វិមុខានិ, សេសានិ ឯកមុខានិ, សត្ថា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា បដិបាដិយា ឋបិតកូដាគារេសុ ធុរកូដាគារំ បាវិសិ. ទ្វេ អគ្គសាវកេ អាទិំ កត្វា ឯកូនបញ្ចភិក្ខុសតានិបិ កូដាគារគតានិ អហេសុំ. ឯកំ តុច្ឆំ កូដាគារំ អហោសិ, បញ្ចបិ កូដាគារសតានិ អាកាសេ ឧប្បត្តិំសុ.

សត្ថា សច្ចពន្ធបព្ពតំ នាម បត្វា កូដាគារំ អាកាសេ ឋបេសិ. តស្មិំ បព្ពតេ សច្ចពន្ធោ នាម មិច្ឆាទិដ្ឋិកតាបសោ មហាជនំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ឧគ្គណ្ហាបេន្តោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ហុត្វា វសតិ, អព្ភន្តរេ ចស្ស អន្តោចាដិយំ បទីបោ វិយ អរហត្តផលស្ស ឧបនិស្សយោ ជលតិ. តំ ទិស្វា ‘‘ធម្មមស្ស កថេស្សាមី’’តិ គន្ត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. តាបសោ ទេសនាបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិ. មគ្គេនេវស្ស អភិញ្ញា អាគតា. សោ ឯហិភិក្ខុ ហុត្វា ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរោ តុច្ឆកូដាគារំ បាវិសិ.

ភគវា កូដាគារគតេហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វាណិជគាមំ គន្ត្វា, កូដាគារានិ អទិស្សមានកានិ កត្វា, វាណិជគាមំ បាវិសិ. វាណិជា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា សត្ថារំ មកុលការាមំ នយិំសុ. សត្ថា មណ្ឌលមាឡំ បាវិសិ. មហាជនោ យាវ សត្ថា ភត្តទរថំ បដិប្បស្សម្ភេតិ, តាវ បាតរាសំ កត្វា ឧបោសថង្គានិ សមាទាយ ពហុំ គន្ធញ្ច បុប្ផញ្ច អាទាយ ធម្មស្សវនត្ថាយ អារាមំ បច្ចាគមាសិ. សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. មហាជនស្ស ពន្ធនមោក្ខោ ជាតោ, មហន្តំ ពុទ្ធកោលាហលំ អហោសិ.

សត្ថា មហាជនស្ស សង្គហត្ថាយ សត្តាហំ តត្ថេវ វសិ, អរុណំ បន មហាគន្ធកុដិយំយេវ ឧដ្ឋបេសិ. សត្តាហម្បិ ធម្មទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តត្ថ សត្តាហំ វសិត្វា, វាណិជគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, ‘‘ត្វំ ឥធេវ វសាហី’’តិ បុណ្ណត្ថេរំ និវត្តេត្វា អន្តរេ នម្មទានទី នាម អត្ថិ, តស្សា តីរំ អគមាសិ. នម្មទា នាគរាជា សត្ថុ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា, នាគភវនំ បវេសេត្វា, តិណ្ណំ រតនានំ សក្ការំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស ធម្មំ កថេត្វា នាគភវនា និក្ខមិ. សោ ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, បរិចរិតព្ពំ ទេថា’’តិ យាចិ. ភគវា នម្មទានទីតីរេ បទចេតិយំ ទស្សេសិ. តំ វីចីសុ អាគតាសុ បិធីយតិ, គតាសុ វិវរីយតិ. មហាសក្ការបត្តំ អហោសិ. សត្ថា តតោ និក្ខមិត្វា សច្ចពន្ធបព្ពតំ គន្ត្វា សច្ចពន្ធំ អាហ – ‘‘តយា មហាជនោ អបាយមគ្គេ ឱតារិតោ. ត្វំ ឥធេវ វសិត្វា, ឯតេសំ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជាបេត្វា, និព្ពានមគ្គេ បតិដ្ឋាបេហី’’តិ. សោបិ បរិចរិតព្ពំ យាចិ. សត្ថា ឃនបិដ្ឋិបាសាណេ អល្លមត្តិកបិណ្ឌម្ហិ លញ្ឆនំ វិយ បទចេតិយំ ទស្សេសិ. តតោ ជេតវនមេវ គតោ. ឯតមត្ថំ សន្ធាយ តេនេវ អន្តរវស្សេនាតិអាទិ វុត្តំ.

បរិនិព្ពាយីតិ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. មហាជនោ ថេរស្ស សត្ត ទិវសានិ សរីរបូជំ កត្វា, ពហូនិ គន្ធកដ្ឋានិ សមោធានេត្វា, សរីរំ ឈាបេត្វា ធាតុយោ អាទាយ ចេតិយំ អកាសិ. សម្ពហុលា ភិក្ខូតិ ថេរស្ស អាឡាហនដ្ឋានេ ឋិតភិក្ខូ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ.

៧-៨. បឋមឯជាសុត្តាទិវណ្ណនា

៩០-៩១. សត្តមេ ឯជាតិ តណ្ហា. សា ហិ ចលនដ្ឋេន ឯជាតិ វុច្ចតិ. សាវ អាពាធនដ្ឋេន រោគោ, អន្តោ ទុស្សនដ្ឋេន គណ្ឌោ, និកន្តនដ្ឋេន សល្លំ. តស្មាតិ យស្មា ឯជា រោគោ ចេវ គណ្ឌោ ច សល្លញ្ច, តស្មា. ចក្ខុំ ន មញ្ញេយ្យាតិអាទិ វុត្តនយមេវ, ឥធាបិ សព្ពំ ហេដ្ឋា គហិតមេវ សំកឌ្ឍិត្វា ទស្សិតំ. អដ្ឋមំ វុត្តនយមេវ.

៩-១០. បឋមទ្វយសុត្តាទិវណ្ណនា

៩២-៩៣. នវមេ ទ្វយន្តិ ទ្វេ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ. ទសមេ ឥត្ថេតំ ទ្វយន្តិ ឯវមេតំ ទ្វយំ. ចលញ្ចេវ ព្យថញ្ចាតិ អត្តនោ សភាវេន អសណ្ឋហនតោ ចលតិ ចេវ ព្យថតិ ច. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោតិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វត្ថារម្មណំ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច. កុតោ និច្ចំ ភវិស្សតីតិ កេន ការណេន និច្ចំ ភវិស្សតិ. យថា បន ទាសស្ស ទាសិយា កុច្ឆិស្មិំ ជាតោ បុត្តោ បរោវ ទាសោ ហោតិ, ឯវំ អនិច្ចមេវ ហោតីតិ អត្ថោ. សង្គតីតិ សហគតិ. សន្និបាតោតិ ឯកតោ សន្និបតនំ. សមវាយោតិ ឯកតោ សមាគមោ. អយំ វុច្ចតិ ចក្ខុសម្ផស្សោតិ ឥមិនា សង្គតិសន្និបាតសមវាយសង្ខាតេន បច្ចយេន ឧប្បន្នត្តា បច្ចយនាមេនេវ សង្គតិ សន្និបាតោ សមវាយោតិ អយំ វុច្ចតិ ចក្ខុសម្ផស្សោ.

សោបិ ហេតូតិ ផស្សស្ស វត្ថុ អារម្មណំ សហជាតា តយោ ខន្ធាតិ អយំ ហេតុ. ផុដ្ឋោតិ ឧបយោគត្ថេ បច្ចត្តំ, ផស្សេន ផុដ្ឋមេវ គោចរំ វេទនា វេទេតិ, ចេតនា ចេតេតិ, សញ្ញា សញ្ជានាតីតិ អត្ថោ. ផុដ្ឋោតិ វា ផស្សសមង្គីបុគ្គលោ, ផស្សេន ផុដ្ឋារម្មណមេវ វេទនាទីហិ វេទេតិ ចេតេតិ សញ្ជានាតីតិបិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ សមតិំសក្ខន្ធា កថិតា ហោន្តិ. កថំ? ចក្ខុទ្វារេ តាវ វត្ថុ ចេវ អារម្មណញ្ច រូបក្ខន្ធោ, ផុដ្ឋោ វេទេតីតិ វេទនាក្ខន្ធោ, ចេតេតីតិ សង្ខារក្ខន្ធោ, សញ្ជានាតីតិ សញ្ញាក្ខន្ធោ, វិជានាតីតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោទ្វារេបិ ហិ វត្ថុរូបំ ឯកន្តតោ រូបក្ខន្ធោ, រូបេ បន អារម្មណេ សតិ អារម្មណម្បិ រូបក្ខន្ធោតិ ឆ បញ្ចកាតិំស ហោន្តិ. សង្ខេបេន បនេតេ ឆសុបិ ទ្វារេសុ បញ្ចេវ ខន្ធាតិ សបច្ចយេ បញ្ចក្ខន្ធេ អនិច្ចាតិ វិត្ថារេត្វា វុច្ចមានេ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន ឥទំ សុត្តំ ទេសិតន្តិ.

ឆន្នវគ្គោ នវមោ.