១៩. អាសីវិសវគ្គោ

១. អាសីវិសោបមសុត្តវណ្ណនា

២៣៨. អាសីវិសវគ្គស្ស បឋមេ ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ ឯកចារិកទ្វិចារិកតិចារិកចតុចារិកបញ្ចចារិកេ សភាគវុត្តិនោ ការកេ យុត្តបយុត្តេ សព្ពេបិ ទុក្ខលក្ខណកម្មដ្ឋានិកេ បរិវារេត្វា និសិន្នេ យោគាវចរេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ. ឥទញ្ហិ សុត្តំ បុគ្គលជ្ឈាសយេន វុត្តំ. បុគ្គលេសុបិ វិបញ្ចិតញ្ញូនំ ទិសាវាសិកានំ ទុក្ខលក្ខណកម្មដ្ឋានិកានំ ឧបដ្ឋានវេលាយ អាគន្ត្វា សត្ថារំ បរិវារេត្វា និសិន្នានំ វសេន វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូអាទីនំ ចតុន្នម្បិ បុគ្គលានំ បច្ចយភូតមេវេតំ. ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បុគ្គលោ ហិ ឥមស្ស សុត្តស្ស មាតិកានិក្ខេបេនេវ អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ, វិបញ្ចិតញ្ញូ មាតិកាយ វិត្ថារភាជនេន, នេយ្យបុគ្គលោ ឥមមេវ សុត្តំ សជ្ឈាយន្តោ បរិបុច្ឆន្តោ យោនិសោ មនសិករោន្តោ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តោ ភជន្តោ បយិរុបាសន្តោ អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ. បទបរមស្សេតំ សុត្តំ អនាគតេ វាសនា ភវិស្សតីតិ ឯវំ សព្ពេសម្បិ ឧបការភាវំ ញត្វា ភគវា សិនេរុំ ឧក្ខិបន្តោ វិយ អាកាសំ វិត្ថារេន្តោ វិយ ចក្កវាឡបព្ពតំ កម្បេន្តោ វិយ ច មហន្តេន ឧស្សាហេន សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេតិ ឥមំ អាសីវិសោបមសុត្តំ អារភិ.

តត្ថ ចត្តារោ អាសីវិសាតិ កដ្ឋមុខោ, បូតិមុខោ, អគ្គិមុខោ, សត្ថមុខោតិ ឥមេ ចត្តារោ. តេសុ កដ្ឋមុខេន ទដ្ឋស្ស សកលសរីរំ សុក្ខកដ្ឋំ វិយ ថទ្ធំ ហោតិ, សន្ធិបព្ពេសុ អធិមត្តំ អយសូលសមប្បិតំ វិយ តិដ្ឋតិ. បូតិមុខេន ទដ្ឋស្ស បក្កបូតិបនសំ វិយ វិបុព្ពកភាវំ អាបជ្ជិត្វា បគ្ឃរតិ, ចង្គវារេ បក្ខិត្តឧទកំ វិយ ហោតិ. អគ្គិមុខេន ទដ្ឋស្ស សកលសរីរំ ឈាយិត្វា ភស្មមុដ្ឋិ វិយ ថុសមុដ្ឋិ វិយ ច វិប្បកិរីយតិ. សត្តមុខេន ទដ្ឋស្ស សកលសរីរំ ភិជ្ជតិ, អសនិបាតដ្ឋានំ វិយ មហានិខាទនេន ខតសន្ធិមុខំ វិយ ច ហោតិ. ឯវំ វិសវសេន វិភត្តា ចត្តារោ អាសីវិសា.

វិសវេគវិការេន បនេតេ សោឡស ហោន្តិ. កដ្ឋមុខោ ហិ ទដ្ឋវិសោ, ទិដ្ឋវិសោ, ផុដ្ឋវិសោ, វាតវិសោតិ ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តេន ហិ ទដ្ឋម្បិ ទិដ្ឋម្បិ ផុដ្ឋម្បិ តស្ស វាតេន បហដម្បិ សរីរំ វុត្តប្បការេន ថទ្ធំ ហោតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោតិ. ឯវំ វិសវេគវិការវសេន សោឡស ហោន្តិ.

បុន បុគ្គលបណ្ណត្តិវសេន ចតុសដ្ឋិ ហោន្តិ. កថំ? កដ្ឋមុខេសុ តាវ ទដ្ឋវិសោ ច អាគតវិសោ នោ ឃោរវិសោ, ឃោរវិសោ នោ អាគតវិសោ, អាគតវិសោ ចេវ ឃោរវិសោ ច, នេវាគតវិសោ ន ឃោរវិសោតិ ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ យស្ស វិសំ សម្បជ្ជលិតតិណុក្កាយ អគ្គិ វិយ សីឃំ អភិរុហិត្វា អក្ខីនិ គហេត្វា ខន្ធំ គហេត្វា សីសំ គហេត្វា ឋិតន្តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ មណិសប្បាទីនំ វិសំ វិយ, មន្តំ បន បរិវត្តេត្វា កណ្ណវាតំ ទត្វា ទណ្ឌកេន បហដមត្តេ ឱតរិត្វា ទដ្ឋដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ, អយំ អាគតវិសោ នោ ឃោរវិសោ នាម. យស្ស បន វិសំ សណិកំ អភិរុហតិ, អារុឡ្ហារុឡ្ហដ្ឋានេ បន អយំ សីតឧទកំ វិយ ហោតិ ឧទកសប្បាទីនំ វិសំ វិយ, ទ្វាទសវស្សច្ចយេនាបិ កណ្ណបិដ្ឋិខន្ធបិដ្ឋិកាទីសុ គណ្ឌបិឡកាទិវសេន បញ្ញាយតិ, មន្តបរិវត្តនាទីសុ ច កយិរមានាសុ សីឃំ ន ឱតរតិ, អយំ ឃោរវិសោ នោ អាគតវិសោ នាម. យស្ស បន វិសំ សីឃំ អភិរុហតិ, ន សីឃំ ឱតរតិ អនេឡកសប្បាទីនំ វិសំ វិយ, អយំ អាគតវិសោ ចេវ ឃោរវិសោ ច. យស្ស បន វិសំ មន្ទំ ហោតិ, ឱតារិយមានម្បិ សុខេនេវ ឱតរតិ នីលសប្បធម្មនិសប្បាទីនំ វិសំ វិយ, អយំ នេវាគតវិសោ ន ឃោរវិសោ នាម. ឥមិនា ឧបាយេន កដ្ឋមុខេ ទដ្ឋវិសាទយោ បូតិមុខាទីសុ ច ទដ្ឋវិសាទយោ វេទិតព្ពាតិ. ឯវំ បុគ្គលបណ្ណត្តិវសេន ចតុសដ្ឋិ.

តេសុ ‘‘អណ្ឌជា នាគា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៣៤២-៣៤៤) យោនិវសេន ឯកេកំ ចតុធា វិភជិត្វា ឆបណ្ណាសាធិកានិ ទ្វេ សតានិ ហោន្តិ. តេ ជលជាថលជាតិ ទ្វិគុណិតា ទ្វាទសាធិកានិ បញ្ចសតានិ ហោន្តិ, តេ កាមរូបអកាមរូបានំ វសេន ទ្វិគុណិតា ចតុវីសាធិកសហស្សសង្ខា ហោន្តិ. បុន គតមគ្គស្ស បដិលោមតោ សំខិប្បមានា កដ្ឋមុខាទិវសេន ចត្តារោវ ហោន្តីតិ. តេ សន្ធាយ ភគវា ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាសីវិសា’’តិ អាហ. កុលវសេន ហិ ឯតេ គហិតា.

តត្ថ អាសីវិសាតិ អាសិត្តវិសាតិបិ អាសីវិសា, អសិតវិសាតិបិ អាសីវិសា, អសិសទិសវិសាតិបិ អាសីវិសា. អាសិត្តវិសាតិ សកលកាយេ អាសិញ្ចិត្វា វិយ ឋបិតវិសា, បរស្ស ច អត្តនោ សរីរេ ច អាសិញ្ចនវិសាតិ អត្ថោ. អសិតវិសាតិ យំ យំ ឯតេហិ អសិតំ ហោតិ បរិភុត្តំ, តំ តំ វិសមេវ សម្បជ្ជតិ, តស្មា អសិតំ វិសំ ហោតិ ឯតេសន្តិ អាសីវិសា. អសិសទិសវិសាតិ អសិវិយ តិខិណំ បរមម្មច្ឆេទនសមត្ថំ វិសំ ឯតេសន្តិ អាសីវិសាតិ ឯវមេត្ថ វចនត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឧគ្គតេជាតិ ឧគ្គតតេជា ពលវតេជា. ឃោរវិសាតិ ទុន្និម្មទ្ទនវិសា.

ឯវំ វទេយ្យុន្តិ បដិជគ្គាបនត្ថំ ឯវំ វទេយ្យុំ. រាជានោ ហិ អាសីវិសេ គាហាបេត្វា – ‘‘តថារូបេ ចោរេ វា ឯតេហិ ឌំសាបេត្វា មារេស្សាម, នគរូបរោធកាលេ បរសេនាយ វា តំ ខិបិស្សាម, បរពលំ និម្មទ្ទេតុំ អសក្កោន្តា សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា វរសយនំ អារុយ្ហ ឯតេហិ អត្តានំ ឌំសាបេត្វា សត្តូនំ វសំ អនាគច្ឆន្តា អត្តនោ រុចិយា មរិស្សាមា’’តិ អាសីវិសេ ជគ្គាបេន្តិ. តេ យំ ចោរំ សហសាវ មារេតុំ ន ឥច្ឆន្តិ, ‘‘ឯវមេតេ ទីឃរត្តំ ទុក្ខប្បត្តោ ហុត្វា មរិស្សន្តី’’តិ ឥច្ឆន្តា តំ បុរិសំ ឯវំ វទន្តិ ឥមេ តេ អម្ភោ បុរិស ចត្តារោ អាសីវិសាតិ.

តត្ថ កាលេន កាលន្តិ កាលេ កាលេ. សំវេសេតព្ពាតិ និបជ្ជាបេតព្ពា. អញ្ញតរោ វា អញ្ញតរោ វាតិ កដ្ឋមុខាទីសុ យោ កោចិ. យំ តេ អម្ភោ បុរិស ករណីយំ, តំ ករោហីតិ ឥទំ អត្ថចរកស្ស វចនំ វេទិតព្ពំ. តស្ស កិរ បុរិសស្ស ឯវំ អាសីវិសេ បដិបាទេត្វា ‘អយំ វោ ឧបដ្ឋាកោ’តិ ចតូសុ បេឡាសុ ឋបិតានំ អាសីវិសានំ អារោចេន្តិ. អថេកោ និក្ខមិត្វា អាគម្ម តស្ស បុរិសស្ស ទក្ខិណបាទានុសារេន អភិរុហិត្វា ទក្ខិណហត្ថំ មណិពន្ធតោ បដ្ឋាយ វេឋេត្វា ទក្ខិណកណ្ណសោតមូលេ ផណំ កត្វា សុសូតិ ករោន្តោ និបជ្ជិ. អបរោ វាមបាទានុសារេន អភិរុហិត្វា តថេវ វាមហត្ថំ វេឋេត្វា វាមកណ្ណសោតមូលេ ផណំ កត្វា សុសូតិ ករោន្តោ និបជ្ជិ, តតិយោ និក្ខមិត្វា អភិមុខំ អភិរុហិត្វា កុច្ឆិំ វេឋេត្វា គលវាដកមូលេ ផណំ កត្វា សុសូតិ ករោន្តោ និបជ្ជិ, ចតុត្ថោ បិដ្ឋិភាគេន អភិរុហិត្វា គីវំ វេឋេត្វា ឧបរិមុទ្ធនិ ផណំ ឋបេត្វា សុសូតិ ករោន្តោ និបជ្ជិ.

ឯវំ ចតូសុ អាសីវិសេសុ សរីរដ្ឋកេសុយេវ ជាតេសុ ឯកោ តស្ស បុរិសស្ស អត្ថចរកបុរិសោ តំ ទិស្វា ‘‘កិំ តេ, ភោ បុរិស, លទ្ធ’’ន្តិ, បុច្ឆិ. តតោ តេន ‘‘ឥមេ មេ, ភោ, ហត្ថេសុ ហត្ថកដកំ វិយ ពាហាសុ កេយូរំ វិយ កុច្ឆិម្ហិ កុច្ឆិវេឋនសាដកោ វិយ កណ្ណេសុ កណ្ណចូឡិកា វិយ គលេ មុត្តាវលិយោ វិយ សីសេ សីសបសាធនំ វិយ កេចិ អលង្ការវិសេសា រញ្ញា ទិន្នា’’តិ វុត្តេ សោ អាហ – ‘‘ភោ អន្ធពាល, មា ឯវំ មញ្ញិត្ថ ‘រញ្ញា មេ តុដ្ឋេនេតំ បសាធនំ ទិន្ន’ន្តិ. ត្វំ រញ្ញោ អាគុចារី ចោរោ, ឥមេ ច ចត្តារោ អាសីវិសា ទុរុបដ្ឋាហា ទុប្បដិជគ្គិយា, ឯកស្មិំ ឧដ្ឋាតុកាមេ ឯកោ ន្ហាយិតុកាមោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ន្ហាយិតុកាមេ ឯកោ ភុញ្ជិតុកាមោ, ឯកស្មិំ ភុញ្ជិតុកាមេ ឯកោ និបជ្ជិតុកាមោ. តេសុ យស្សេវ ឥច្ឆា ន បូរតិ, សោ តត្ថេវ ឌំសិត្វា មារេតី’’តិ. អត្ថិ បន, ភោ, ឯវំ សន្តេ កោចិ សោត្ថិមគ្គោតិ? អាម, រាជបុរិសានំ វិក្ខិត្តភាវំ ញត្វា បលាយនំ សោត្ថិភាវោតិ វត្វា ‘‘យំ តេ ករណីយំ, តំ ករោហី’’តិ វទេយ្យ.

តំ សុត្វា ឥតរោ ចតុន្នំ អាសីវិសានំ បមាទក្ខណំ រាជបុរិសេហិ ច បវិវិត្តំ ទិស្វា, វាមហត្ថេន ទក្ខិណហត្ថំ វេឋេត្វា, ទក្ខិណកណ្ណចូឡិកាយ ផណំ ឋបេត្វា, សយិតាសីវិសស្ស សរីរំ បរិមជ្ជន្តោ វិយ សណិកំ តំ អបនេត្វា, ឯតេនេវ ឧបាយេន សេសេបិ អបនេត្វា តេសំ ភីតោ បលាយេយ្យ. អថ នំ តេ អាសីវិសា ‘‘អយំ អម្ហាកំ រញ្ញា ឧបដ្ឋាកោ ទិន្នោ’’តិ អនុពន្ធមានា អាគច្ឆេយ្យុំ. ឥទំ សន្ធាយ អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ភីតោ ចតុន្នំ អាសីវិសានំ…បេ… បលាយេថាតិ វុត្តំ.

តស្មិំ បន បុរិសេ ឯវំ អាគតមគ្គំ ឱលោកេត្វា ឱលោកេត្វា បលាយន្តេ រាជា ‘‘បលាតោ សោ បុរិសោ’’តិ សុត្វា ‘‘កោ នុ ខោ តំ អនុពន្ធិត្វា ឃាតេតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ វិចិនន្តោ តស្សេវ បច្ចត្ថិកេ បញ្ច ជនេ លភិត្វា ‘‘គច្ឆថ នំ អនុពន្ធិត្វា ឃាតេថា’’តិ បេសេយ្យ. អថស្ស អត្ថចរា បុរិសា តំ បវត្តិំ ញត្វា អារោចេយ្យុំ. សោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ភីតោ បលាយេថ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយ តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុន្តិអាទិ វុត្តំ.

ឆដ្ឋោ អន្តរចរោ វធកោតិ ‘‘បឋមំ អាសីវិសេហិ អនុពទ្ធោ ឥតោ ចិតោ ច តេ វញ្ចេន្តោ បលាយិ, ឥទានិ បញ្ចហិ បច្ចត្ថិកេហិ អនុពទ្ធោ សុដ្ឋុតរំ បលាយតិ, ន សក្កា សោ ឯវំ គហេតុំ, ឧបលាឡនាយ បន សក្កា, តស្មា ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ ឯកតោ ខាទិត្វា ច បិវិត្វា ច សន្ថវំ អន្តរចរំ វធកមស្ស បេសេថា’’តិ អមច្ចេហិ វុត្តេន រញ្ញា បរិយេសិត្វា បេសិតោ អន្តរចរោ វធកោ.

សោ បស្សេយ្យ សុញ្ញំ គាមន្តិ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ បទំ ឃាយិត្វា ឃាយិត្វា វេគេនាគច្ឆន្តេ ចត្តារោ អាសីវិសេ បញ្ច វធកេ បច្ចត្ថិកេ ឆដ្ឋញ្ច អន្តរចរំ វធកំ ‘‘និវត្ត ភោ, មា បលាយិ, បុត្តទារេន សទ្ធិំ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ សុខំ វសិស្សសី’’តិ វត្វា អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា, ភិយ្យោសោមត្តាយ យេន វា តេន វា បលាយន្តោ បច្ចន្តរដ្ឋេ អភិមុខគតំ ឯកំ ឆកុដិកំ សុញ្ញំ គាមំ បស្សេយ្យ. រិត្តកញ្ញេវ បវិសេយ្យាតិ ធនធញ្ញមញ្ចបីឋាទីហិ វិរហិតត្តា រិត្តកញ្ញេវ បវិសេយ្យ. តុច្ឆកំ សុញ្ញកន្តិ ឯតស្សេវ វេវចនំ. បរិមសេយ្យាតិ ‘‘សចេ បានីយំ ភវិស្សតិ, បិវិស្សាមិ, សចេ ភត្តំ ភវិស្សតិ, ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ ភាជនំ វិវរិត្វា ហត្ថំ អន្តោ បវេសេត្វា បរិមសេយ្យ.

តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុន្តិ ឆន្នំ ឃរានំ ឯកឃរេបិ កិញ្ចិ អលភិត្វា គាមមជ្ឈេ ឯកោ សន្ទច្ឆាយោ រុក្ខោ អត្ថិ, តត្ថ វង្កផលកំ អត្ថតំ ទិស្វា, ‘‘ឥធ តាវ និសីទិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា, តត្ថ និសិន្នំ មន្ទមន្ទេន វាតេន ពីជិយមានំ តត្តកមត្តម្បិ សុខំ សន្តតោ អស្សាទយមានំ, តមេនំ បុរិសំ កេចិទេវ អត្ថចរកា ពហិ បវត្តិំ ញត្វា អាគតា ឯវំ វទេយ្យុំ. ឥទានិ អម្ភោ បុរិសាតិ អម្ភោ, បុរិស, ឥទានិ. ចោរា គាមឃាតកាតិ ‘‘យទេវេត្ថ លភិស្សាម, តំ គណ្ហិស្សាម វា ឃាតេស្សាម វា’’តិ អាគតា ឆ គាមឃាតកចោរា.

ឧទកណ្ណវន្តិ គម្ភីរំ បុថុលំ ឧទកំ. គម្ភីរម្បិ ហិ អបុថុលំ, បុថុលំ វា អគម្ភីរំ, ន អណ្ណវោតិ វុច្ចតិ, យម្បន គម្ភីរញ្ច បុថុលញ្ច, តស្សេវេតំ នាមំ. សាសង្កំ សប្បដិភយន្តិ ចតុន្នំ អាសីវិសានំ បញ្ចន្នំ វធកានំ ឆដ្ឋស្ស អន្តរចរស្ស ឆន្នញ្ច គាមឃាតកចោរានំ វសេន សាសង្កំ សប្បដិភយំ. ខេមំ អប្បដិភយន្តិ តេសំយេវ អាសីវិសាទីនំ អភាវេន ខេមញ្ច និព្ភយញ្ច វិចិត្រឧយ្យានវរំ ពហ្វន្នបានំ ទេវនគរសទិសំ. ន ចស្ស នាវា សន្តារណីតិ ‘‘ឥមាយ នាវាយ ឱរិមតីរតោ បរតីរំ គមិស្សន្តី’’តិ ឯវំ ឋបិតា ច សន្តារណី នាវា ន ភវេយ្យ. ឧត្តរសេតុ វាតិ រុក្ខសេតុ-ជង្ឃសេតុ-សកដសេតូនំ អញ្ញតរោ ឧត្តរសេតុ វា ន ភវេយ្យ. តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោតិ ន ខោ ឯស ព្រាហ្មណោ. កស្មា នំ ព្រាហ្មណោតិ អាហ? ឯត្តកានំ បច្ចត្ថិកានំ ពាហិតត្តា, ទេសនំ វា វិនិវត្តេន្តោ ឯកំ ខីណាសវព្រាហ្មណំ ទស្សេតុម្បិ ឯវមាហ.

តស្មិំ បន ឯវំ ឧត្តិណ្ណេ ចត្តារោ អាសីវិសា ‘‘ន លទ្ធោ វតាសិ អម្ហេហិ, អជ្ជ តេ មុរុមុរាយ ជីវិតំ ខាទិត្វា ឆឌ្ឌេយ្យាម’’. បញ្ច បច្ចត្ថិកា ‘‘ន លទ្ធោ វតាសិ អម្ហេហិ, អជ្ជ តេ បរិវារេត្វា អង្គមង្គានិ ឆិន្ទិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គតា សតំ វា សហស្សំ វា លភេយ្យាម’’. ឆដ្ឋោ អន្តរចរោ ‘‘ន លទ្ធោ វតាសិ មយា, អជ្ជ តេ ផលិកវណ្ណេន អសិនា សីសំ ឆិន្ទិត្វា, សេនាបតិដ្ឋានំ លភិត្វា សម្បត្តិំ អនុភវេយ្យំ’’. ឆ ចោរា ‘‘ន លទ្ធោ វតាសិ អម្ហេហិ, អជ្ជ តេ វិវិធានិ កម្មការណានិ ការេត្វា ពហុធនំ អាហរាបេស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា, ឧទកណ្ណវំ ឱតរិតុំ អសក្កោន្តា រញ្ញោ អាណាយ កោបិតត្តា បរតោ គន្តុម្បិ អវិសហន្តា តត្ថេវ សុស្សិត្វា មរេយ្យុំ.

ឧបមា ខោ ម្យាយន្តិ ឯត្ថ ឯវំ អាទិតោ បដ្ឋាយ ឱបម្មសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ – រាជា វិយ ហិ កម្មំ ទដ្ឋព្ពំ, រាជាបរាធិកបុរិសោ វិយ វដ្ដនិស្សិតោ បុថុជ្ជនោ. ចត្តារោ អាសីវិសា វិយ ចត្តារិ មហាភូតានិ, រញ្ញោ តស្ស ចត្តារោ អាសីវិសេ បដិច្ឆាបិតកាលោ វិយ កម្មុនា បុថុជ្ជនស្ស បដិសន្ធិក្ខណេយេវ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ទិន្នកាលោ. ‘‘ឥមេសំ អាសីវិសានំ បមាទក្ខណេ រាជបុរិសានញ្ច វិវិត្តក្ខណេ និក្ខមិត្វា យំ តេ អម្ភោ, បុរិស, ករណីយំ, តំ ករោហី’’តិ វចនេន ‘‘បលាយស្សូ’’តិ វុត្តកាលោ វិយ សត្ថារា ឥមស្ស ភិក្ខុនោ មហាភូតកម្មដ្ឋានំ កថេត្វា ‘‘ឥមេសុ ចតូសុ មហាភូតេសុ និព្ពិន្ទ វិរជ្ជ, ឯវំ វដ្ដតោ បរិមុច្ចិស្សសី’’តិ កថិតកាលោ, តស្ស បុរិសស្ស អត្ថចរកវចនំ សុត្វា ចតុន្នំ អាសីវិសានំ បមាទក្ខណេ រាជបុរិសានញ្ច វិវិត្តក្ខណេ និក្ខមិត្វា យេន វា តេន វា បលាយនំ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ លភិត្វា មហាភូតាសីវិសេហិ បរិមុច្ចនត្ថាយ ញាណបលាយនេន បលាយនំ.

ឥទានិ ចតុន្នេតំ មហាភូតានំ អធិវចនំ បថវីធាតុយា អាបោធាតុយាតិអាទីសុ ចតុមហាភូតកថា ច បញ្ចុបាទានក្ខន្ធកថា ច អាយតនកថា ច វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតនយេនេវ វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ច កដ្ឋមុខអាសីវិសោ វិយ បថវីធាតុ ទដ្ឋព្ពា, បូតិមុខអគ្គិមុខសត្ថមុខា វិយ សេសធាតុយោ. យថេវ ហិ កដ្ឋមុខេន ទដ្ឋស្ស សកលកាយោ ថទ្ធោ ហោតិ, ឯវំ បថវីធាតុបកោបេនាបិ. យថា ច បូតិមុខាទីហិ ទដ្ឋស្ស បគ្ឃរតិ ចេវ ឈាយតិ ច ឆិជ្ជតិ ច, ឯវំ អាបោធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុបកោបេនាបីតិ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘បត្ថទ្ធោ ភវតី កាយោ, ទដ្ឋោ កដ្ឋមុខេន វា;

បថវីធាតុបកោបេន, ហោតិ កដ្ឋមុខេវ សោ.

‘‘បូតិកោ ភវតី កាយោ, ទដ្ឋោ បូតិមុខេន វា;

អាបោធាតុបកោបេន, ហោតិ បូតិមុខេវ សោ.

‘‘សន្តត្តោ ភវតី កាយោ, ទដ្ឋោ អគ្គិមុខេន វា;

តេជោធាតុបកោបេន, ហោតិ អគ្គិមុខេវ សោ.

‘‘សញ្ឆិន្នោ ភវតី កាយោ, ទដ្ឋោ សត្ថមុខេន វា;

វាយោធាតុបកោបេន, ហោតិ សត្ថមុខេវ សោ’’តិ. –

ឯវំ តាវេត្ថ វិសេសតោ សទិសភាវោ វេទិតព្ពោ.

អវិសេសតោ បន អាសយតោ វិសវេគវិការតោ អនត្ថគ្គហណតោ ទុរុបដ្ឋានតោ ទុរាសទតោ អកតញ្ញុតតោ អវិសេសការិតោ អនន្តទោសូបទ្ទវតោតិ ឥមេហិ ការណេហិ ឯតេសំ អាសីវិសសទិសតា វេទិតព្ពា. តត្ថ អាសយតោតិ អាសីវិសានញ្ហិ វម្មិកោ អាសយោ, តត្ថេវ តេ វសន្តិ. មហាភូតានម្បិ កាយវម្មិកោ អាសយោ. អាសីវិសានញ្ច រុក្ខសុសិរតិណបណ្ណគហនសង្ការដ្ឋានានិបិ អាសយោ. ឯតេសុបិ ហិ តេ វសន្តិ. មហាភូតានម្បិ កាយសុសិរំ កាយគហនំ កាយសង្ការដ្ឋានំ អាសយោតិ. ឯវំ តាវ អាសយតោ សទិសតា វេទិតព្ពា.

វិសវេគវិការតោតិ អាសីវិសា ហិ កុលវសេន កដ្ឋមុខាទិភេទតោ ចត្តារោ. តត្ថ ឯកេកោ វិសវិការតោ វិភជ្ជមានោ ទដ្ឋវិសាទិវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ. មហាភូតានិបិ បច្ចត្តលក្ខណវសេន បថវីអាទិភេទតោ ចត្តារិ. ឯត្ថ ឯកេកំ កម្មសមុដ្ឋានាទិវសេន ចតុព្ពិធំ ហោតិ. ឯវំ វិសវេគវិការតោ សទិសតា វេទិតព្ពា.

អនត្ថគ្គហណតោតិ អាសីវិសេ គណ្ហន្តា បញ្ច អនត្ថេ គណ្ហន្តិ – ទុគ្គន្ធំ គណ្ហន្តិ, អសុចិំ គណ្ហន្តិ, ព្យាធិំ គណ្ហន្តិ, វិសំ គណ្ហន្តិ, មរណំ គណ្ហន្តិ. មហាភូតានិបិ គណ្ហន្តា បញ្ច អនត្ថេ គណ្ហន្តិ – ទុគ្គន្ធំ គណ្ហន្តិ, អសុចិំ គណ្ហន្តិ, ព្យាធិំ គណ្ហន្តិ, ជរំ គណ្ហន្តិ, មរណំ គណ្ហន្តិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យេកេចិ សប្បំ គណ្ហន្តិ, មីឡ្ហលិត្តំ មហាវិសំ;

បញ្ច គណ្ហន្តុនត្ថានិ, លោកេ សប្បាភិនន្ទិនោ.

‘‘ទុគ្គន្ធំ អសុចិំ ព្យាធិំ, វិសំ មរណបញ្ចមំ;

អនត្ថា ហោន្តិ បញ្ចេតេ, មីឡ្ហលិត្តេ ភុជង្គមេ.

‘‘ឯវមេវំ អកុសលា, អន្ធពាលបុថុជ្ជនា;

បញ្ច គណ្ហន្តុនត្ថានិ, ភវេ ជាតាភិនន្ទិនោ.

‘‘ទុគ្គន្ធំ អសុចិំ ព្យាធិំ, ជរំ មរណបញ្ចមំ;

អនត្ថា ហោន្តិ បញ្ចេតេ, មីឡ្ហលិត្តេវ បន្នគេ’’តិ. –

ឯវំ អនត្ថគ្គហណតោ សទិសតា វេទិតព្ពា.

ទុរុបដ្ឋានតោតិ តេ អាសីវិសា ទុរុបដ្ឋានា, ឯកស្មិំ ឧដ្ឋាតុកាមេ ឯកោ ន្ហាយិតុកាមោ ហោតិ, តស្មិំ ន្ហាយិតុកាមេ អបរោ ភុញ្ជិតុកាមោ, តស្មិំ ភុញ្ជិតុកាមេ អញ្ញោ និបជ្ជិតុកាមោ ហោតិ. តេសុ យស្ស យស្សេវ អជ្ឈាសយោ ន បូរតិ, សោ តត្ថេវ ឌំសិត្វា មារេតិ. ឥមេហិ បន អាសីវិសេហិ ភូតានេវ ទុរុបដ្ឋានតរានិ. បថវីធាតុយា ហិ ភេសជ្ជេ កយិរមានេ អាបោធាតុ កុប្បតិ, តស្សេវ ភេសជ្ជំ ករោន្តស្ស តេជោធាតូតិ ឯវំ ឯកិស្សា ភេសជ្ជេ កយិរមានេ អបរា កុប្បន្តីតិ. ឯវំ ទុរុបដ្ឋានតោ សទិសតា វេទិតព្ពា.

ទុរាសទតោតិ ទុរាសទា ហិ អាសីវិសា, គេហស្ស បុរិមភាគេ អាសីវិសំ ទិស្វា បច្ឆិមភាគេន បលាយន្តិ, បច្ឆិមភាគេ ទិស្វា បុរិមភាគេន, គេហមជ្ឈេ ទិស្វា គព្ភំ បវិសន្តិ, គព្ភេ ទិស្វា មញ្ចបីឋំ អភិរុហន្តិ. មហាភូតានិ តតោបិ ទុរាសទតរានិ. តថារូបេន ហិ កុដ្ឋរោគេន ផុដ្ឋស្ស កណ្ណនាសាទីនិ ឆិន្ទិត្វា បតន្តិ, សរីរំ សម្ផុដតិ នីលមក្ខិកា បរិវារេន្តិ, សរីរគន្ធោ ទូរតោវ ឧព្ពាហតិ. តំ បុរិសំ អក្កោសមានម្បិ បរិទេវមានម្បិ នេវ រោសវសេន, ន ការុញ្ញេន, ឧបសង្កមិតុំ សក្កោន្តិ, នាសិកំ បិទហិត្វា ខេឡំ បាតេន្តា ទូរតោវ នំ វិវជ្ជេន្តិ. ឯវំ អញ្ញេសម្បិ ភគន្ទរកុច្ឆិរោគវាតរោគាទីនំ ពីភច្ឆជេគុច្ឆភាវករានញ្ច រោគានំ វសេន អយមេវត្ថោ វិភាវេតព្ពោតិ. ឯវំ ទុរាសទតោ សទិសតា វេទិតព្ពា.

អកតញ្ញុតតោតិ អាសីវិសា ហិ អកតញ្ញុនោ ហោន្តិ, ន្ហាបិយមានាបិ ភោជិយមានាបិ គន្ធមាលាទីហិ បូជិយមានាបិ បេឡាយំ បក្ខិបិត្វា បរិហរិយមានាបិ ឱតារមេវ គវេសន្តិ. យត្ថ ឱតារំ លភន្តិ, តត្ថេវ នំ ឌំសិត្វា មារេន្តិ. អាសីវិសេហិបិ មហាភូតានេវ អកតញ្ញុតរានិ. ឯតេសញ្ហិ កតំ នាម នត្ថិ, សីតេន វា ឧណ្ហេន វា និម្មលេន ជលេន ន្ហាបិយមានានិបិ គន្ធមាលាទីហិ សក្ករិយមានានិបិ មុទុវត្ថមុទុសយនមុទុយានាទីហិ បរិហរិយមានានិបិ, វរភោជនំ ភោជិយមានានិបិ, វរបានំ បាយាបិយមានានិបិ ឱតារមេវ គវេសន្តិ. យត្ថ ឱតារំ លភន្តិ, តត្ថេវ កុប្បិត្វា អនយព្យសនំ បាបេន្តីតិ. ឯវំ អកតញ្ញុតតោ សទិសតា វេទិតព្ពា.

អវិសេសការិតោតិ អាសីវិសា ហិ ‘‘អយំ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា’’តិ វិសេសំ ន ករោន្តិ, សម្បត្តសម្បត្តមេវ ឌំសិត្វា មារេន្តិ. មហាភូតានិបិ ‘‘អយំ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា ទេវោ វា មនុស្សោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា និគ្គុណោ វា សគុណោ វា’’តិ វិសេសំ ន ករោន្តិ. យទិ ហិ នេសំ ‘‘អយំ គុណវា’’តិ លជ្ជា ឧប្បជ្ជេយ្យ, សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលេ តថាគតេ លជ្ជំ ឧប្បាទេយ្យុំ. អថាបិ នេសំ ‘‘អយំ មហាបញ្ញោ អយំ មហិទ្ធិកោ អយំ ធុតវាទោ’’តិអាទិនា នយេន លជ្ជា ឧប្បជ្ជេយ្យ, ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរាទីសុ លជ្ជំ ឧប្បាទេយ្យុំ. អថាបិ នេសំ ‘‘អយំ និគ្គុណោ ទារុណោ ថទ្ធោ’’តិ ភយំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សទេវកេ លោកេ និគ្គុណថទ្ធទារុណានំ អគ្គស្ស ទេវទត្តស្ស ឆន្នំ វា សត្ថារានំ ភាយេយ្យុំ, ន ច លជ្ជន្តិ ន ច ភាយន្តិ, កុប្បិត្វា យំកិញ្ចិ អនយព្យសនំ អាបាទេន្តិយេវ. ឯវំ អវិសេសការិតោ សទិសតា វេទិតព្ពា.

អនន្តទោសូបទ្ទវតោតិ អាសីវិសេ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកានញ្ហិ ទោសូបទ្ទវានំ បមាណំ នត្ថិ. តថា ហេតេ ឌំសិត្វា កាណម្បិ ករោន្តិ ខុជ្ជម្បិ បីឋសប្បិម្បិ ឯកបក្ខលម្បីតិ ឯវំ អបរិមាណំ វិប្បការំ ទស្សេន្តិ. ភូតានិបិ កុប្បិតានិ ន កាណាទិភាវេសុ ន កិញ្ចិ វិប្បការំ ន ករោន្តិ, អប្បមាណោ ឯតេសំ ទោសូបទ្ទវោតិ. ឯវំ អនន្តទោសូបទ្ទវតោ សទិសតា វេទិតព្ពា.

ឥទានេត្ថ ចតុមហាភូតវសេន យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ សិយា, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ចតុធាតុវវត្ថាននិទ្ទេសេ កថិតមេវ.

បញ្ច វធកា បច្ចត្ថិកាតិ ខោ ភិក្ខវេ បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចនន្តិ ឯត្ថ ទ្វីហិ អាការេហិ ខន្ធានំ វធកបច្ចត្ថិកសទិសតា វេទិតព្ពា. ខន្ធា ហិ អញ្ញមញ្ញញ្ច វធេន្តិ, តេសុ ច សន្តេសុ វធោ នាម បញ្ញាយតិ. កថំ? រូបំ តាវ រូបម្បិ វធេតិ អរូបម្បិ, តថា អរូបំ អរូបម្បិ វធេតិ រូបម្បិ. កថំ? អយញ្ហិ បថវីធាតុ ភិជ្ជមានា ឥតរា តិស្សោ ធាតុយោ គហេត្វាវ ភិជ្ជតិ, អាបោធាតុអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ, ឯវំ តាវ រូបំ រូបមេវ វធេតិ. រូបក្ខន្ធោ បន ភិជ្ជមានោ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធេ គហេត្វាវ ភិជ្ជតិ, ឯវំ រូបំ អរូបម្បិ វធេតិ. វេទនាក្ខន្ធោបិ ភិជ្ជមានោ សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណក្ខន្ធេ គហេត្វាវ ភិជ្ជតិ. សញ្ញាក្ខន្ធាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ អរូបំ អរូបមេវ វធេតិ. ចុតិក្ខណេ បន ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា ភិជ្ជមានា វត្ថុរូបម្បិ គហេត្វាវ ភិជ្ជន្តិ, ឯវំ អរូបំ រូបម្បិ វធេតិ. ឯវំ តាវ អញ្ញមញ្ញំ វធេន្តីតិ វធកា. យត្ថ បន ខន្ធា អត្ថិ, តត្ថ ឆេទនភេទនវធពន្ធនាទយោ ហោន្តិ, ន អញ្ញត្ថាតិ. ឯវំ ខន្ធេសុ សន្តេសុ វធោ បញ្ញាយតីតិបិ វធកា.

ឥទានិ បញ្ចក្ខន្ធេ រូបារូបវសេន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ កត្វា, រូបវសេន វា នាមវសេន វា រូបបរិគ្គហំ អាទិំ កត្វា, យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ សិយា តម្បិ វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតមេវ.

ឆដ្ឋោ អន្តរចរោ វធកោ ឧក្ខិត្តាសិកោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, នន្ទីរាគស្សេតំ អធិវចនន្តិ ឯត្ថ ទ្វីហាការេហិ នន្ទីរាគស្ស ឧក្ខិត្តាសិកវធកសទិសតា វេទិតព្ពា បញ្ញាសិរបាតនតោ ច យោនិសម្បដិបាទនតោ ច. កថំ? ចក្ខុទ្វារស្មិញ្ហិ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ តំ អារម្មណំ និស្សាយ លោភោ ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្តាវតា បញ្ញាសីសំ បតិតំ នាម ហោតិ, សោតទ្វារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ តាវ បញ្ញាសិរបាតនតោ សទិសតា វេទិតព្ពា. នន្ទីរាគោ បនេស អណ្ឌជាទិភេទា ចតស្សោ យោនិយោ ឧបនេតិ. តស្ស យោនិឧបគមនមូលកានិ បញ្ចវីសតិ មហាភយានិ ទ្វត្តិំស កម្មការណានិ ច អាគតានេវ ហោន្តីតិ ឯវំ យោនិសម្បដិបាទនតោបិស្ស ឧក្ខិត្តាសិកវធកសទិសតា វេទិតព្ពា.

ឥតិ នន្ទីរាគវសេនាបិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ កម្មដ្ឋានំ កថិតមេវ ហោតិ. កថំ? អយញ្ហិ នន្ទីរាគោ សង្ខារក្ខន្ធោ, តំ សង្ខារក្ខន្ធោតិ វវត្ថបេត្វា តំសម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តេសំ វត្ថារម្មណំ រូបក្ខន្ធោតិ, ឯវំ បញ្ចក្ខន្ធេ វវត្ថបេតិ. ឥទានិ តេ បញ្ចក្ខន្ធេ នាមរូបវសេន វវត្ថបេត្វា, តេសំ បច្ចយបរិយេសនតោ បដ្ឋាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា, អនុបុព្ពេន ឯកោ អរហត្តំ បាបុណាតីតិ ឯវំ នន្ទីរាគវសេន កម្មដ្ឋានំ កថិតំ ហោតិ.

ឆន្នំ អជ្ឈត្តិកាយតនានំ សុញ្ញគាមេន សទិសតា បាឡិយំយេវ អាគតា. អយំ បនេត្ថ កម្មដ្ឋាននយោ – យថា ច តេ ឆ ចោរា ឆកុដិកំ សុញ្ញំ គាមំ បវិសិត្វា អបរាបរំ វិចរន្តា កិញ្ចិ អលភិត្វា គាមេន អនត្ថិកា ហោន្តិ, ឯវមេវំ ភិក្ខុ ឆសុ អជ្ឈត្តិកាយតនេសុ អភិនិវិសិត្វា វិចិនន្តោ ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា គហេតព្ពំ កិញ្ចិ អទិស្វា តេហិ អនត្ថិកោ ហោតិ. សោ ‘‘វិបស្សនំ បដ្ឋបេស្សាមី’’តិ ឧបាទារូបកម្មដ្ឋានវសេន ចក្ខុបសាទាទយោ បរិគ្គហេត្វា ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ’’តិ វវត្ថបេតិ, មនាយតនំ ‘‘អរូបក្ខន្ធោ’’តិ. ឥតិ សព្ពានិបេតានិ នាមញ្ចេវ រូបញ្ចាតិ នាមរូបវសេន វវត្ថបេត្វា, តេសំ បច្ចយំ បរិយេសិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា, សង្ខារេ សម្មសន្តោ អនុបុព្ពេន អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. ឥទំ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ កថិតំ ហោតិ.

ឥទានិ ពាហិរានំ គាមឃាតកចោរេហិ សទិសតំ ទស្សេន្តោ ចោរា គាមឃាតកាតិ ខោតិអាទិមាហ. តត្ថ មនាបាមនាបេសូតិ ករណត្ថេ ភុម្មំ, មនាបាមនាបេហីតិ អត្ថោ. តត្ថ ចោរេសុ គាមំ ហនន្តេសុ បញ្ច កិច្ចានិ វត្តន្តិ – ចោរា តាវ គាមំ បរិវារេត្វា ឋិតា អគ្គិំ ទត្វា កដកដសទ្ទំ ឧដ្ឋាបេន្តិ, តតោ មនុស្សា ហត្ថសារំ គហេត្វា ពហិ និក្ខមន្តិ. តតោ តេហិ សទ្ធិំ ភណ្ឌកស្ស ការណា ហត្ថបរាមាសំ ករោន្តិ. កេចិ បនេត្ថ បហារំ បាបុណន្តិ, កេចិ បហារដ្ឋានេ បតន្តិ, អវសេសេ បន អរោគជនេ ពន្ធិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ នេត្វា រជ្ជុពន្ធនាទីហិ ពន្ធិត្វា ទាសបរិភោគេន បរិភុញ្ជន្តិ.

តត្ថ គាមឃាតកចោរានំ គាមំ បរិវារេត្វា អគ្គិទានំ វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ អារម្មណេ អាបាថគតេ កិលេសបរិឡាហុប្បត្តិ វេទិតព្ពា, ហត្ថសារំ អាទាយ ពហិ និក្ខមនំ វិយ. តង្ខណេ កុសលធម្មំ បហាយ អកុសលសមង្គិតា, ភណ្ឌកស្ស ការណា ហត្ថបរាមសនាបជ្ជនំ វិយ ទុក្កដទុព្ភាសិតបាចិត្តិយថុល្លច្ចយានំ អាបជ្ជនកាលោ, បហារលទ្ធកាលោ វិយ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជនកាលោ, បហារំ លទ្ធា បន បហារដ្ឋានេ បតិតកាលោ វិយ បារាជិកំ អាបជ្ជិត្វា អស្សមណកាលោ, អវសេសជនស្ស ពន្ធិត្វា វសនដ្ឋានំ នេត្វា ទាសបរិភោគេន បរិភុញ្ជនកាលោ វិយ តមេវ អារម្មណំ និស្សាយ សព្ពេសំ បស្សន្តានំយេវ ចូឡសីលមជ្ឈិមសីលមហាសីលានិ ភិន្ទិត្វា សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ គិហិភាវំ អាបជ្ជនកាលោ. តត្រស្ស បុត្តទារំ បោសេន្តស្ស សន្ទិដ្ឋិកោ ទុក្ខក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោ, កាលំ កត្វា អបាយេ និព្ពត្តស្ស សម្បរាយិកោ.

ឥមានិបិ ពាហិរាយតនានិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ កម្មដ្ឋានវសេនេវ កថិតានិ. ឯត្ថ ហិ រូបាទីនិ ចត្តារិ ឧបាទារូបានិ, ផោដ្ឋព្ពាយតនំ តិស្សោ ធាតុយោ, ធម្មាយតនេ អាបោធាតុយា សទ្ធិំ តា ចតស្សោតិ ឥមានិ ចត្តារិ ភូតានិ, តេសំ បរិច្ឆេទវសេន អាកាសធាតុ, លហុតាទិវសេន លហុតាទយោតិ ឯវមិទំ សព្ពម្បិ ភូតុបាទាយរូបំ រូបក្ខន្ធោ, តទារម្មណា វេទនាទយោ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា. តត្ថ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបំ, ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា នាម’’ន្តិ. នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា បុរិមនយេនេវ បដិបជ្ជន្តស្ស យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ កថិតំ ហោតិ.

ឱឃានន្តិ ឯត្ថ ទុរុត្តរណដ្ឋោ ឱឃដ្ឋោ. ឯតេ ហិ ‘‘សីលសំវរំ បូរេត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយំ សមុដ្ឋាបេត្វា កល្យាណមិត្តេ និស្សាយ សម្មា វាយមន្តេន តរិតព្ពា, យេន វា តេន វា ទុរុត្តរា. ឥមិនា ទុរុត្តរណដ្ឋេន ឱឃាតិ វុច្ចន្តិ. តេបិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ កម្មដ្ឋានវសេន កថិតា. ចត្តារោបិ ហិ ឯតេ ឯកោ សង្ខារក្ខន្ធោ វាតិ. សេសំ នន្ទីរាគេ វុត្តនយេនេវ យោជេត្វា វិត្ថារេតព្ពំ.

សក្កាយស្សេតំ អធិវចនន្តិ, សក្កាយោបិ ហិ អាសីវិសាទីហិ ឧទកណ្ណវស្ស ឱរិមតីរំ វិយ ចតុមហាភូតាទីហិ សាសង្កោ សប្បដិភយោ, សោបិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ កម្មដ្ឋានវសេនេវ កថិតោ. សក្កាយោ ហិ តេភូមកបញ្ចក្ខន្ធា, តេ ច សមាសតោ នាមរូបមេវាតិ. ឯវមេត្ថ នាមរូបវវត្ថានំ អាទិំ កត្វា យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ វិត្ថារេតព្ពន្តិ.

និព្ពានស្សេតំ អធិវចនន្តិ និព្ពានញ្ហិ ឧទកណ្ណវស្ស បារិមតីរំ វិយ ចតុមហាភូតាទីហិ ខេមំ អប្បដិភយំ. វីរិយារម្ភស្សេតំ អធិវចនន្តិ ឯត្ថ ចិត្តកិរិយទស្សនត្ថំ ហេដ្ឋា វុត្តវាយាមមេវ វីរិយន្តិ គណ្ហិត្វា ទស្សេតិ. តិណ្ណោ បារង្គតោតិ តរិត្វា បារំ គតោ.

តត្ថ យថា សាសង្កឱរិមតីរេ ឋិតេន ឧទកណ្ណវំ តរិតុកាមេន កតិបាហំ វសិត្វា សណិកំ នាវំ សជ្ជេត្វា ឧទកកីឡំ កីឡន្តេន វិយ ន នាវា អភិរុហិតព្ពា. ឯវំ ករោន្តោ ហិ អនារុឡ្ហោវ ព្យសនំ បាបុណាតិ. ឯវមេវ កិលេសណ្ណវំ តរិតុកាមេន ‘‘តរុណោ តាវម្ហិ, មហល្លកកាលេ អដ្ឋង្គិកមគ្គកុល្លំ ពន្ធិស្សាមី’’តិ បបញ្ចោ ន កាតព្ពោ. ឯវំ ករោន្តោ ហិ មហល្លកកាលំ អបត្វាបិ វិនាសំ បាបុណាតិ, បត្វាបិ កាតុំ ន សក្កោតិ. ភទ្ទេករត្តាទីនិ បន អនុស្សរិត្វា វេគេនេវ អយំ អរិយមគ្គកុល្លោ ពន្ធិតព្ពោ.

យថា ច កុល្លំ ពន្ធន្តស្ស ហត្ថបាទបារិបូរិ ឥច្ឆិតព្ពា. កុណ្ឋបាទោ ហិ ខញ្ជបាទោ វា បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ, ផណហត្ថកាទយោ តិណបណ្ណាទីនិ គហេតុំ ន សក្កោន្តិ. ឯវមិមម្បិ អរិយមគ្គកុល្លំ ពន្ធន្តស្ស សីលបាទានញ្ចេវ សទ្ធាហត្ថស្ស ច បារិបូរិ ឥច្ឆិតព្ពា. ន ហិ ទុស្សីលោ អស្សទ្ធោ សាសនេ អប្បតិដ្ឋិតោ បដិបត្តិំ អស្សទ្ទហន្តោ អរិយមគ្គកុល្លំ ពន្ធិតុំ សក្កោតិ. យថា ច បរិបុណ្ណហត្ថបាទោបិ ទុព្ពលោ ព្យាធិបីឡិតោ កុល្លំ ពន្ធិតុំ ន សក្កោតិ, ថាមសម្បន្នោវ សក្កោតិ, ឯវំ សីលវា សទ្ធោបិ អលសោ កុសីតោ ឥមំ មគ្គកុល្លំ ពន្ធិតុំ ន សក្កោតិ, អារទ្ធវីរិយោវ សក្កោតីតិ ឥមំ ពន្ធិតុកាមេន អារទ្ធវីរិយេន ភវិតព្ពំ. យថា សោ បុរិសោ កុល្លំ ពន្ធិត្វា តីរេ ឋត្វា យោជនវិត្ថារំ ឧទកណ្ណវំ ‘‘អយំ មយា បច្ចត្តបុរិសការំ និស្សាយ និត្ថរិតព្ពោ’’តិ មានសំ ពន្ធតិ, ឯវំ យោគិនាបិ ចង្កមា ឱរុយ្ហ ‘‘អជ្ជ មយា ចតុមគ្គវជ្ឈំ កិលេសណ្ណវំ តរិត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ មានសំ ពន្ធិតព្ពំ.

យថា ច សោ បុរិសោ កុល្លំ និស្សាយ ឧទកណ្ណវំ តរន្តោ គាវុតមត្តំ គន្ត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘ឯកកោដ្ឋាសំ អតិក្កន្តោម្ហិ, អញ្ញេ តយោ សេសា’’តិ ជានាតិ, អបរម្បិ គាវុតមត្តំ គន្ត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘ទ្វេ អតិក្កន្តោម្ហិ, ទ្វេ សេសា’’តិ ជានាតិ, អបរម្បិ គាវុតមត្តំ គន្ត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘តយោ អតិក្កន្តោម្ហិ, ឯកោ សេសោ’’តិ ជានាតិ, តម្បិ អតិក្កម្ម និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘ចត្តារោបិ មេ កោដ្ឋសា អតិក្កន្តា’’តិ ជានាតិ, តញ្ច កុល្លំ បាទេន អក្កមិត្វា សោតាភិមុខំ ខិបិត្វា ឧត្តរិត្វា តីរេ តិដ្ឋតិ. ឯវំ អយម្បិ ភិក្ខុ អរិយមគ្គកុល្លំ និស្សាយ កិលេសណ្ណវំ តរន្តោ សោតាបត្តិមគ្គេន បឋមមគ្គវជ្ឈេ កិលេសេ តរិត្វា មគ្គានន្តរេ ផលេ ឋិតោ បច្ចវេក្ខណញាណេន និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘ចតុមគ្គវជ្ឈានំ មេ កិលេសានំ ឯកោ កោដ្ឋាសោ បហីនោ, ឥតរេ តយោ សេសា’’តិ ជានាតិ. បុន តថេវ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គានិ សមោធានេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ សកទាគាមិមគ្គេន ទុតិយមគ្គវជ្ឈេ កិលេសេ តរិត្វា មគ្គានន្តរេ ផលេ ឋិតោ បច្ចវេក្ខណញាណេន និវត្តិត្វា, ឱលោកេន្តោ ‘‘ចតុមគ្គវជ្ឈានំ មេ កិលេសានំ ទ្វេ កោដ្ឋាសា បហីនា, ឥតរេ ទ្វេ សេសា’’តិ ជានាតិ. បុន តថេវ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គានិ សមោធានេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ អនាគាមិមគ្គេន តតិយមគ្គវជ្ឈេ កិលេសេ តរិត្វា មគ្គានន្តរេ ផលេ ឋិតោ បច្ចវេក្ខណញាណេន និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘ចតុមគ្គវជ្ឈានំ មេ កិលេសានំ តយោ កោដ្ឋាសា បហីនា, ឯកោ សេសោ’’តិ ជានាតិ. បុន តថេវ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គានិ សមោធានេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ អរហត្តមគ្គេន ចតុត្ថមគ្គវជ្ឈេ កិលេសេ តរិត្វា មគ្គានន្តរេ ផលេ ឋិតោ បច្ចវេក្ខណញាណេន និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘សព្ពកិលេសា មេ បហីនា’’តិ ជានាតិ.

យថា សោ បុរិសោ តំ កុល្លំ សោតេ បវាហេត្វា ឧត្តរិត្វា ថលេ ឋិតោ នគរំ បវិសិត្វា ឧបរិបាសាទវរគតោ ‘‘ឯត្តកេន វតម្ហិ អនត្ថេន មុត្តោ’’តិ ឯកគ្គចិត្តោ តុដ្ឋមានសោ និសីទតិ, ឯវំ តស្មិំយេវ វា អាសនេ អញ្ញេសុ វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ និសិន្នោ ‘‘ឯត្តកេន វតម្ហិ អនត្ថេន មុត្តោ’’តិ និព្ពានារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា ឯកគ្គចិត្តោ តុដ្ឋមានសោ និសីទតិ. ឥទំ វា សន្ធាយ វុត្តំ តិណ្ណោ បារង្គតោ ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អរហតោ ឯតំ អធិវចនន្តិ. ឯវំ តាវេត្ថ នានាកម្មដ្ឋានានិ កថិតានិ, សមោធានេត្វា បន សព្ពានិបិ ឯកមេវ កត្វា ទស្សេតព្ពានិ. ឯកំ កត្វា ទស្សេន្តេនាបិ បញ្ចក្ខន្ធវសេនេវ វិនិវត្តេតព្ពានិ.

កថំ? ឯត្ថ ហិ ចត្តារិ មហាភូតានិ អជ្ឈត្តិកានិ បញ្ចាយតនានិ ពាហិរានិ បញ្ចាយតនានិ ធម្មាយតនេ បន្នរស សុខុមរូបានិ សក្កាយស្ស ឯកទេសោតិ អយំ រូបក្ខន្ធោ, មនាយតនំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ធម្មាយតនេកទេសោ ចត្តារោ ឱឃា សក្កាយេកទេសោតិ ឥមេ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា. តត្ថ រូបក្ខន្ធោ រូបំ, ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា នាមន្តិ ឥទំ នាមរូបំ. តស្ស នន្ទីរាគោ កាមោឃោ ភវោឃោ ធម្មាយតនេកទេសោ សក្កាយេកទេសោតិ ឥមេ បច្ចយា. ឥតិ សប្បច្ចយំ នាមរូបំ វវត្ថបេតិ នាម. សប្បច្ចយំ នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតីតិ ឥទំ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និយ្យានមុខំ.

តត្ថ ចត្តារោ មហាភូតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ ឯកាទសាយតនានិ ធម្មាយតនេកទេសោ ទិដ្ឋោឃោ អវិជ្ជោឃោ សក្កាយេកទេសោតិ ឥទំ ទុក្ខសច្ចំ, នន្ទីរាគោ ធម្មាយតនេកទេសោ កាមោឃោ ភវោឃោ សក្កាយេកទេសោតិ ឥទំ សមុទយសច្ចំ, បារិមតីរសង្ខាតំ និព្ពានំ និរោធសច្ចំ, អរិយមគ្គោ មគ្គសច្ចំ. តត្ថ ទ្វេ សច្ចានិ វដ្ដំ, ទ្វេ វិវដ្ដំ, ទ្វេ លោកិយានិ, ទ្វេ លោកុត្តរានីតិ ចត្តារិ សច្ចានិ សោឡសហាការេហិ សដ្ឋិនយសហស្សេហិ វិភជិត្វា ទស្សេតព្ពានីតិ. ទេសនាបរិយោសានេ វិបញ្ចិតញ្ញូ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. សុត្តំ បន ទុក្ខលក្ខណវសេន កថិតំ.

២. រថោបមសុត្តវណ្ណនា

២៣៩. ទុតិយេ សុខសោមនស្សពហុលោតិ កាយិកសុខញ្ចេវ ចេតសិកសោមនស្សញ្ច ពហុលំ អស្សាតិ សុខសោមនស្សពហុលោ. យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតីតិ ការណញ្ចស្ស បរិបុណ្ណំ ហោតិ. អាសវានំ ខយាយាតិ ឥធ អាសវក្ខយោតិ អរហត្តមគ្គោ អធិប្បេតោ, តទត្ថាយាតិ អត្ថោ. ឱធស្តបតោទោតិ រថមជ្ឈេ តិរិយំ ឋបិតបតោទោ. យេនិច្ឆកន្តិ យេន ទិសាភាគេន ឥច្ឆតិ. យទិច្ឆកន្តិ យំ យំ គមនំ ឥច្ឆតិ. សារេយ្យាតិ បេសេយ្យ. បច្ចាសារេយ្យាតិ បដិវិនិវត្តេយ្យ. អារក្ខាយាតិ រក្ខណត្ថាយ. សំយមាយាតិ វេគនិគ្គហណត្ថាយ. ទមាយាតិ និព្ពិសេវនត្ថាយ. ឧបសមាយាតិ កិលេសូបសមត្ថាយ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ យថា អកុសលស្ស សារថិនោ អទន្តេ សិន្ធវេ យោជេត្វា វិសមមគ្គេន រថំ បេសេន្តស្ស ចក្កានិបិ ភិជ្ជន្តិ, អក្ខោបិ សិន្ធវានញ្ច ខុរា, អត្តនាបិ អនយព្យសនំ បាបុណាតិ, ន ច ឥច្ឆិតិច្ឆិតេន គមនេន សារេតុំ សក្កោតិ; ឯវំ ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារោ ភិក្ខុ ន ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ សមណរតិំ អនុភវិតុំ សក្កោតិ. យថា បន ឆេកោ សារថិ ទន្តេ សិន្ធវេ យោជេត្វា, សមេ ភូមិភាគេ រថំ ឱតារេត្វា រស្មិយោ គហេត្វា, សិន្ធវានំ ខុរេសុ សតិំ ឋបេត្វា, បតោទំ អាទាយ និព្ពិសេវនេ កត្វា, បេសេន្តោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតេន គមនេន សារេតិ. ឯវមេវ ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភិក្ខុ ឥមស្មិំ សាសនេ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ សមណរតិំ អនុភោតិ, សចេ អនិច្ចានុបស្សនាភិមុខំ ញាណំ បេសេតុកាមោ ហោតិ, តទភិមុខំ ញាណំ គច្ឆតិ. ទុក្ខានុបស្សនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ភោជនេ មត្តញ្ញូតិ ភោជនម្ហិ បមាណញ្ញូ. តត្ថ ទ្វេ បមាណានិ – បដិគ្គហណបមាណញ្ច បរិភោគបមាណញ្ច. តត្ថ បដិគ្គហណបមាណេ ទាយកស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, អត្តនោ ថាមោ ជានិតព្ពោ. ឯវរូបោ ហិ ភិក្ខុ សចេ ទេយ្យធម្មោ ពហុកោ ហោតិ, ទាយកោ អប្បំ ទាតុកាមោ, ទាយកស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហាតិ. ទេយ្យធម្មោ អប្បោ, ទាយកោ ពហុំ ទាតុកាមោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហាតិ. ទេយ្យធម្មោបិ ពហុ, ទាយកោបិ ពហុំ ទាតុកាមោ, អត្តនោ ថាមំ ញត្វា បមាណេន គណ្ហាតិ. សោ តាយ បដិគ្គហណេ មត្តញ្ញុតាយ អនុប្បន្នញ្ច លាភំ ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នញ្ច ថាវរំ ករោតិ ធម្មិកតិស្សមហារាជកាលេ សត្តវស្សិកោ សាមណេរោ វិយ.

រញ្ញោ កិរ បញ្ចហិ សកដសតេហិ គុឡំ អាហរិំសុ. រាជា ‘‘មនាបោ បណ្ណាការោ, អយ្យេហិ វិនា ន ខាទិស្សាមា’’តិ អឌ្ឍតេយ្យានិ សកដសតានិ មហាវិហារំ បេសេត្វា សយម្បិ ភុត្តបាតរាសោ អគមាសិ. ភេរិយា បហដាយ ទ្វាទស ភិក្ខុសហស្សានិ សន្និបតិំសុ. រាជា ឯកមន្តេ ឋិតោ អារាមិកំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘រញ្ញោ នាម ទានេ បត្តបូរោវ បមាណំ, គហិតភាជនំ បូរេត្វាវ ទេហិ, សចេ កោចិ មត្តបដិគ្គហណេ ឋិតោ ន គណ្ហាតិ, មយ្ហំ អារោចេយ្យាសី’’តិ.

អថេកោ មហាថេរោ ‘‘មហាពោធិមហាចេតិយានិ វន្ទិស្សាមី’’តិ ចេតិយបព្ពតា អាគន្ត្វា, វិហារំ បវិសន្តោ មហាមណ្ឌបដ្ឋានេ ភិក្ខូ គុឡំ គណ្ហន្តេ ទិស្វា បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តំ សាមណេរំ អាហ, ‘‘នត្ថិ តេ គុឡេន អត្ថោ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, នត្ថី’’តិ. សាមណេរ មយំ មគ្គកិលន្តា, ឯកេន កបិដ្ឋផលមត្តេន បិណ្ឌកេន អម្ហាកំ អត្ថោតិ. សាមណេរោ ថាលកំ នីហរិត្វា ថេរស្ស វស្សគ្គបដិបាដិយំ អដ្ឋាសិ. អារាមិកោ គហណមានំ បូរេត្វា ឧក្ខិបិ, សាមណេរោ អង្គុលិំ ចាលេសិ. តាត សាមណេរ, រាជកុលានំ ទានេ ភាជនបូរមេវ បមាណំ, ថាលកបូរំ គណ្ហាហីតិ. អាម, ឧបាសក, រាជានោ នាម មហជ្ឈាសយា ហោន្តិ, អម្ហាកំ បន ឧបជ្ឈាយស្ស ឯត្តកេនេវ អត្ថោតិ.

រាជា តស្ស កថំ សុត្វា, ‘‘កិំ ភោ សាមណេរោ ភណតី’’តិ? តស្ស សន្តិកំ គតោ. អារាមិកោ អាហ – ‘‘សាមិ, សាមណេរស្ស ភាជនំ ខុទ្ទកំ, ពហុំ ន គណ្ហាតី’’តិ. រាជា អាហ, ‘‘អានីតភាជនំ បូរេត្វា គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ. មហារាជ, រាជានោ នាម មហជ្ឈាសយា ហោន្តិ, ឧក្ខិត្តភាជនំ បូរេត្វាវ ទាតុកាមា, អម្ហាកំ បន ឧបជ្ឈាយស្ស ឯត្តកេនេវ អត្ថោតិ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សត្តវស្សិកទារកោ, អជ្ជាបិស្ស មុខតោ ខីរគន្ធោ ន មុច្ចតិ, គហេត្វា កុដេ វា កុដុម្ពេ វា បូរេត្វា ស្វេបិ បុនទិវសេបិ ខាទិស្សាមាតិ ន វទតិ, សក្កា ពុទ្ធសាសនំ បរិគ្គហេតុ’’ន្តិ បុរិសេ អាណាបេសិ, ‘‘ភោ, បសន្នោម្ហិ សាមណេរស្ស, ឥតរានិបិ អឌ្ឍតេយ្យានិ សកដសតានិ អានេត្វា សឃំស្ស ទេថា’’តិ.

សោយេវ បន រាជា ឯកទិវសំ តិត្តិរមំសំ ខាទិតុកាមោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អហំ អង្គារបក្កំ តិត្តិរមំសំ ខាទិតុកាមោស្មីតិ អញ្ញស្ស កថេស្សាមិ, សមន្តា យោជនដ្ឋានេ តិត្តិរសមុគ្ឃាតំ ករិស្សន្តី’’តិ ឧប្បន្នំ បិបាសំ អធិវាសេន្តោ តីណិ សំវច្ឆរានិ វីតិនាមេសិ. អថស្ស កណ្ណេសុ បុព្ពោ សណ្ឋាសិ, សោ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភោ, អម្ហាកំ កោចិ ឧបដ្ឋាកុបាសកោ សីលរក្ខកោ’’តិ បុច្ឆិ. អាម, ទេវ, អត្ថិ, តិស្សោ នាម សោ អខណ្ឌសីលំ រក្ខតីតិ. អថ នំ វីមំសិតុកាមោ បក្កោសាបេសិ. សោ អាគន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. តតោ នំ អាហ – ‘‘ត្វំ, តាត, តិស្សោ នាមា’’តិ? ‘‘អាម ទេវា’’តិ. តេន ហិ គច្ឆាតិ. តស្មិំ គតេ ឯកំ កុក្កុដំ អាហរាបេត្វា ឯកំ បុរិសំ អាណាបេសិ, ‘‘គច្ឆ តិស្សំ វទាហិ, ឥមំ តីហិ បាកេហិ បចិត្វា អម្ហាកំ ឧបដ្ឋាបេហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តថា អវោច. សោ អាហ – ‘‘សចេ, ភោ, អយំ មតកោ អស្ស, យថា ជានាមិ, តថា បចិត្វា ឧបដ្ឋហេយ្យំ. បាណាតិបាតំ បនាហំ ន ករោមី’’តិ. សោ អាគន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ.

រាជា បុន ‘‘ឯកវារំ គច្ឆា’’តិ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា, ‘‘ភោ, រាជុបដ្ឋានំ នាម ភារិយំ, មា ឯវំ ករិ, បុនបិ សីលំ សក្កា សមាទាតុំ, បចេត’’ន្តិ អាហ. អថ នំ តិស្សោ អវោច, ‘‘ភោ, ឯកស្មិំ នាម អត្តភាវេ ធុវំ ឯកំ មរណំ, នាហំ បាណាតិបាតំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ បុនបិ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តតិយម្បិ បេសេត្វា អសម្បដិច្ឆន្តំ បក្កោសាបេត្វា អត្តនា បុច្ឆិ. រញ្ញោបិ តថេវ បដិវចនំ អទាសិ. អថ រាជា បុរិសេ អាណាបេសិ, ‘‘អយំ រញ្ញោ អាណំ កោបេតិ, គច្ឆថេតស្ស អាឃាតនភណ្ឌិកាយំ ឋបេត្វា, សីសំ ឆិន្ទថា’’តិ. រហោ ច បន នេសំ សញ្ញមទាសិ – ‘‘ឥមំ សន្តជ្ជយមានា នេត្វា សីសមស្ស អាឃាតនភណ្ឌិកាយំ ឋបេត្វា អាគន្ត្វា មយ្ហំ អារោចេថា’’តិ.

តេ តំ អាឃាតនភណ្ឌិកាយំ និបជ្ជាបេត្វា តមស្ស កុក្កុដំ ហត្ថេសុ ឋបយិំសុ. សោ តំ ហទយេ ឋបេត្វា ‘‘អហំ, តាត, មម ជីវិតំ តុយ្ហំ ទេមិ, តវ ជីវិតំ អហំ គណ្ហាមិ, ត្វំ និព្ភយោ គច្ឆា’’តិ វិស្សជ្ជេសិ. កុក្កុដោ បក្ខេ បប្ផោដេត្វា អាកាសេន គន្ត្វា វដរុក្ខេ និលីយិ. តស្ស កុក្កុដស្ស អភយទិន្នដ្ឋានំ កុក្កុដគិរិ នាម ជាតំ.

រាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា អមច្ចបុត្តំ បក្កោសាបេត្វា សព្ពាភរណេហិ អលង្ករិត្វា អាហ – ‘‘តាត, មយា ត្វំ ឯតទត្ថមេវ វីមំសិតោ, មយ្ហំ តិត្តិរមំសំ ខាទិតុកាមស្ស តីណិ សំវច្ឆរានិ អតិក្កន្តានិ, សក្ខិស្សសិ មេ តិកោដិបរិសុទ្ធំ កត្វា ឧបដ្ឋាបេតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯតំ នាម, ទេវ, មយ្ហំ កម្ម’’ន្តិ និក្ខមិត្វា ទ្វារន្តរេ ឋិតោ ឯកំ បុរិសំ បាតោវ តយោ តិត្តិរេ គហេត្វា បវិសន្តំ ទិស្វា, ទ្វេ កហាបណេ ទត្វា តិត្តិរេ អាទាយ បរិសោធេត្វា, ជីរកាទីហិ វាសេត្វា, អង្គារេសុ សុបក្កេ បចិត្វា រញ្ញោ ឧបដ្ឋាបេសិ. រាជា មហាតលេ សិរីបល្លង្កេ និសិន្នោវ ឯកំ គហេត្វា ថោកំ ឆិន្ទិត្វា មុខេ បក្ខិបិ, តាវទេវស្ស សត្តរសហរណីសហស្សានិ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ.

តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុសង្ឃំ សរិត្វា, ‘‘មាទិសោ នាម បថវិស្សរោ រាជា តិត្តិរមំសំ ខាទិតុកាមោ តីណិ សំវច្ឆរានិ ន លភិ, អបច្ចមានោ ភិក្ខុសង្ឃោ កុតោ លភិស្សតី’’តិ? មុខេ បក្ខិត្តក្ខណ្ឌំ ភូមិយំ ឆឌ្ឌេសិ. អមច្ចបុត្តោ ជណ្ណុកេហិ បតិត្វា មុខេន គណ្ហិ. រាជា ‘‘អបេហិ, តាត, ជានាមហំ តវ និទ្ទោសភាវំ, ឥមិនា នាម ការណេន មយា ឯតំ ឆឌ្ឌិត’’ន្តិ កថេត្វា, ‘‘សេសកំ តថេវ សង្គោបេត្វា ឋបេហី’’តិ អាហ.

បុនទិវសេ រាជកុលូបកោ ថេរោ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អមច្ចបុត្តោ តំ ទិស្វា បត្តំ គហេត្វា រាជគេហំ បវេសេសិ. អញ្ញតរោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោបិ ថេរស្ស បច្ឆាសមណោ វិយ ហុត្វា អនុពន្ធន្តោ បាវិសិ. ថេរោ ‘‘រញ្ញា បក្កោសាបិតភិក្ខុ ភវិស្សតី’’តិ បមជ្ជិ. អមច្ចបុត្តោបិ ‘‘ថេរស្ស ឧបដ្ឋាកោ ភវិស្សតី’’តិ បមាទំ អាបជ្ជិ. តេសំ និសីទាបេត្វា យាគុំ អទំសុ. យាគុយា បីតាយ រាជា តិត្តិរេ ឧបនេសិ. ថេរោ ឯកំ គណ្ហិ, ឥតរោបិ ឯកំ គណ្ហិ. រាជា ‘‘អនុភាគោ អត្ថិ, អនាបុច្ឆិត្វា ខាទិតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ មហាថេរំ អាបុច្ឆិ. ថេរោ ហត្ថំ បិទហិ, មហល្លកត្ថេរោ សម្បដិច្ឆិ. រាជា អនត្តមនោ ហុត្វា កតភត្តកិច្ចំ ថេរំ បត្តំ អាទាយ អនុគច្ឆន្តោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, កុលគេហំ អាគច្ឆន្តេហិ ឧគ្គហិតវត្តំ ភិក្ខុំ គហេត្វា អាគន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. ថេរោ តស្មិំ ខណេ អញ្ញាសិ ‘‘ន ឯស រញ្ញា បក្កោសាបិតោ’’តិ.

បុនទិវសេ ឧបដ្ឋាកសាមណេរំ គហេត្វា បាវិសិ. រាជា តទាបិ យាគុយា បីតាយ តិត្តិរេ ឧបនាមេសិ. ថេរោ ឯកំ អគ្គហេសិ, សាមណេរោ អង្គុលិំ ចាលេត្វា មជ្ឈេ ឆិន្ទាបេត្វា ឯកកោដ្ឋាសមេវ អគ្គហេសិ. រាជា តំ កោដ្ឋាសំ មហាថេរស្ស ឧបនាមេសិ. មហាថេរោ ហត្ថំ បិទហិ, សាមណេរោបិ បិទហិ. រាជា អវិទូរេ និសីទិត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌំ ឆិន្ទិត្វា ខាទន្តោ ‘‘ឧគ្គហិតវត្តេ និស្សាយ ទិយឌ្ឍតិត្តិរេ ខាទិតុំ លភិម្ហា’’តិ អាហ. តស្ស មំសេ ខាទិតមត្តេវ កណ្ណេហិ បុព្ពោ និក្ខមិ. តតោ មុខំ វិក្ខាលេត្វា សាមណេរំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘បសន្នោស្មិ, តាត, អដ្ឋ តេ ធុវភត្តានិ ទេមី’’តិ អាហ. អហំ, មហារាជ, ឧបជ្ឈាយស្ស ទម្មីតិ. អបរានិ អដ្ឋ ទេមីតិ. តានិ អម្ហាកំ អាចរិយស្ស ទម្មីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទេមីតិ. តានិ សមានុបជ្ឈាយានំ ទម្មីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទេមីតិ. តានិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទម្មីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទេមីតិ. សាមណេរោ អធិវាសេសិ. ឯវំ បដិគ្គហណមត្តំ ជានន្តោ អនុប្បន្នញ្ចេវ លាភំ ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នញ្ច ថាវរំ ករោតិ. ឥទំ បដិគ្គហណបមាណំ នាម. តត្ថ បរិភោគបមាណំ បច្ចវេក្ខណបយោជនំ, ‘‘ឥទមត្ថិយំ ភោជនំ ភុញ្ជាមី’’តិ បន បច្ចវេក្ខិតបរិភោគស្សេវ បយោជនត្តា បរិភោគបមាណំយេវ នាម, តំ ឥធ អធិប្បេតំ. តេនេវ បដិសង្ខា យោនិសោតិអាទិមាហ, ឥតរម្បិ បន វដ្ដតិយេវ.

សីហសេយ្យន្តិ ឯត្ថ កាមភោគិសេយ្យា, បេតសេយ្យា, សីហសេយ្យា, តថាគតសេយ្យាតិ ចតស្សោ សេយ្យា. តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, កាមភោគី វាមេន បស្សេន សេន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ កាមភោគិសេយ្យា. តេសញ្ហិ យេភុយ្យេន ទក្ខិណបស្សេន សយានោ នាម នត្ថិ.

‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, បេតា ឧត្តានា សេន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ បេតសេយ្យា. បេតា ហិ អប្បមំសលោហិតត្តា អដ្ឋិសង្ឃាដជដិតា ឯកេន បស្សេន សយិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឧត្តានាវ សយន្តិ.

‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, សីហោ មិគរាជា នង្គុដ្ឋំ អន្តរសត្ថិម្ហិ អនុបក្ខិបិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សយតី’’តិ អយំ សីហសេយ្យា. តេជុស្សទត្តា ហិ សីហោ មិគរាជា ទ្វេ បុរិមបាទេ ឯកស្មិំ, បច្ឆិមបាទេ ឯកស្មិំ ឋានេ ឋបេត្វា នង្គុដ្ឋំ អន្តរសត្ថិម្ហិ បក្ខិបិត្វា បុរិមបាទបច្ឆិមបាទនង្គុដ្ឋានំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេត្វា ទ្វិន្នំ បុរិមបាទានំ មត្ថកេ សីសំ ឋបេត្វា សយតិ, ទិវសម្បិ សយិត្វា បពុជ្ឈមានោ ន ឧត្រសន្តោ បពុជ្ឈតិ, សីសំ បន ឧក្ខិបិត្វា បុរិមបាទាទីនំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេតិ. សចេ កិញ្ចិ ឋានំ វិជហិត្វា ឋិតំ ហោតិ, ‘‘នយិទំ តុយ្ហំ ជាតិយា សូរភាវស្ស ច អនុរូប’’ន្តិ អនត្តមនោ ហុត្វា តត្ថេវ សយតិ, ន គោចរាយ បក្កមតិ. អវិជហិត្វា ឋិតេ បន ‘‘តុយ្ហំ ជាតិយា ច សូរភាវស្ស ច អនុរូបមិទ’’ន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឧដ្ឋាយ សីហវិជម្ភិតំ វិជម្ភិត្វា កេសរភារំ វិធុនិត្វា តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិត្វា គោចរាយ បក្កមតិ.

ចតុត្ថជ្ឈានសេយ្យា បន តថាគតសេយ្យាតិ វុច្ចតិ. តាសុ ឥធ សីហសេយ្យា អាគតា. អយញ្ហិ តេជុស្សទឥរិយាបថត្តា ឧត្តមសេយ្យា នាម.

បាទេ បាទន្តិ ទក្ខិណបាទេ វាមបាទំ. អច្ចាធាយាតិ អតិអាធាយ, ឦសកំ អតិក្កម្ម ឋបេត្វា. គោប្ផកេន ហិ គោប្ផកេ, ជាណុនា វា ជាណុម្ហិ សង្ឃដ្ដិយមានេ អភិណ្ហំ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ហោតិ, សេយ្យា អផាសុកា ហោតិ. យថា បន ន សង្ឃំដ្ដេតិ, ឯវំ អតិក្កម្ម ឋបិតេ វេទនា នុប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, សេយ្យា ផាសុកា ហោតិ. តស្មា ឯវំ សេយ្យំ កប្បេតិ.

សតោ សម្បជានោតិ សតិយា ចេវ សម្បជញ្ញេន ច សមន្នាគតោ. កថំ និទ្ទាយន្តោ សតោ សម្បជានោ ហោតីតិ? សតិសម្បជញ្ញស្ស អប្បហានេន. អយញ្ហិ ទិវសញ្ចេវ សកលយាមញ្ច អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេត្វា បឋមយាមាវសានេ ចង្កមា ឱរុយ្ហ បាទេ ធោវន្តោបិ មូលកម្មដ្ឋានំ អវិជហន្តោវ ធោវតិ, តំ អវិជហន្តោវ ទ្វារំ វិវរតិ, មញ្ចេ និសីទតិ, អវិជហន្តោវ និទ្ទំ ឱក្កមតិ. បពុជ្ឈន្តោ បន មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ បពុជ្ឈតិ. ឯវំ និទ្ទំ ឱក្កមន្តោបិ សតោ សម្បជានោ ហោតិ. ឯវំ បន ញាណធាតុកន្តិ ន រោចយិំសុ.

វុត្តនយេន បនេស ចិត្តំ បរិសោធេត្វា បឋមយាមាវសានេ ‘‘ឧបាទិន្នកំ សរីរំ និទ្ទាយ សមស្សាសេស្សាមី’’តិ ចង្កមា ឱរុយ្ហ មូលកម្មដ្ឋានំ អវិជហន្តោវ បាទេ ធោវតិ, ទ្វារំ វិវរតិ, មញ្ចេ បន និសីទិត្វា មូលកម្មដ្ឋានំ បហាយ, ‘‘ខន្ធាវ ខន្ធេសុ, ធាតុយោវ ធាតូសុ បដិហញ្ញន្តី’’តិ សេនាសនំ បច្ចវេក្ខន្តោ កមេន និទ្ទំ ឱក្កមតិ, បពុជ្ឈន្តោ បន មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ បពុជ្ឈតិ. ឯវំ និទ្ទំ ឱក្កមន្តោបិ សតោ សម្បជានោ នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តិវង្គិកា បុព្ពភាគវិបស្សនាវ កថិតា. ឯត្តកេនេវ បន វោសានំ អនាបជ្ជិត្វា តានេវ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គានិ សមោធានេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ភិក្ខុ អរហត្តំ បាបុណាតីតិ. ឯវំ យាវ អរហត្តា ទេសនា កថេតព្ពា.

៣. កុម្មោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤០. តតិយេ កុម្មោតិ អដ្ឋិកុម្មោ. កច្ឆបោតិ តស្សេវ វេវចនំ. អនុនទីតីរេតិ នទិយា អនុតីរេ. គោចរបសុតោតិ ‘‘សចេ កិញ្ចិ ផលាផលំ លភិស្សាមិ, ខាទិស្សាមី’’តិ គោចរត្ថាយ បសុតោ ឧស្សុក្កោ តន្និពន្ធោ. សមោទហិត្វាតិ សមុគ្គេ វិយ បក្ខិបិត្វា. សង្កសាយតីតិ អច្ឆតិ. សមោទហន្តិ សមោទហន្តោ ឋបេន្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា កុម្មោ អង្គានិ សកេ កបាលេ សមោទហន្តោ សិង្គាលស្ស ឱតារំ ន ទេតិ, ន ច នំ សិង្គាលោ បសហតិ, ឯវំ ភិក្ខុ អត្តនោ មនោវិតក្កេ សកេ អារម្មណកបាលេ សមោទហន្តោ កិលេសមារស្ស ឱតារំ ន ទេតិ, ន ច នំ មារោ បសហតិ.

អនិស្សិតោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយេហិ អនិស្សិតោ. អញ្ញមហេឋយានោតិ អញ្ញំ កញ្ចិ បុគ្គលំ អវិហេឋេន្តោ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. នូបវទេយ្យ កញ្ចីតិ អញ្ញំ កញ្ចិ បុគ្គលំ សីលវិបត្តិយា វា អាចារវិបត្តិយា វា អត្តានំ ឧក្កំសេតុកាមតាយ វា បរំ វម្ភេតុកាមតាយ វា ន ឧបវទេយ្យ, អញ្ញទត្ថុ បញ្ច ធម្មេ អជ្ឈត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វា, ‘‘កាលេន វក្ខាមិ, នោ អកាលេន, ភូតេន វក្ខាមិ, នោ អភូតេន, សណ្ហេន វក្ខាមិ, នោ ផរុសេន, អត្ថសំហិតេន វក្ខាមិ, នោ អនត្ថសំហិតេន, មេត្តចិត្តោ វក្ខាមិ, នោ ទោសន្តរោ’’តិ ឯវំ ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតេនេវ ចិត្តេន វិហរតិ.

៤. បឋមទារុក្ខន្ធោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤១. ចតុត្ថេ អទ្ទសាតិ គង្គាតីរេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ អទ្ទស. វុយ្ហមានន្តិ ចតុរស្សំ តច្ឆេត្វា បព្ពតន្តរេ ឋបិតំ វាតាតបេន សុបរិសុក្ខំ បាវុស្សកេ មេឃេ វស្សន្តេ ឧទកេន ឧប្លវិត្វា អនុបុព្ពេន គង្គាយ នទិយា សោតេ បតិតំ តេន សោតេន វុយ្ហមានំ. ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ ‘‘ឥមិនា ទារុក្ខន្ធេន សទិសំ កត្វា មម សាសនេ សទ្ធាបព្ពជិតំ កុលបុត្តំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ធម្មំ ទេសេតុកាមតាយ អាមន្តេសិ. អមុំ មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមានន្តិ ឥទំ បន អដ្ឋទោសវិមុត្តត្តា សោតបដិបន្នស្ស ទារុក្ខន្ធស្ស អបរេ សមុទ្ទបត្តិយា អន្តរាយករេ អដ្ឋ ទោសេ ទស្សេតុំ អារភិ.

តត្រស្ស ឯវំ អដ្ឋទោសវិមុត្តតា វេទិតព្ពា – ឯកោ ហិ គង្គាយ នទិយា អវិទូរេ បព្ពតតលេ ជាតោ នានាវល្លីហិ បលិវេឋិតោ បណ្ឌុបលាសតំ អាបជ្ជិត្វា ឧបចិកាទីហិ ខជ្ជមានោ តស្មិំយេវ ឋានេ អបណ្ណត្តិកភាវំ គច្ឆតិ, អយំ ទារុក្ខន្ធោ គង្គំ ឱតរិត្វា វង្កដ្ឋានេសុ វិលាសមានោ សាគរំ បត្វា មណិវណ្ណេ ឩមិបិដ្ឋេ សោភិតុំ ន លភតិ.

អបរោ គង្គាតីរេ ពហិមូលោ អន្តោសាខោ ហុត្វា ជាតោ, អយំ កិញ្ចាបិ កាលេន កាលំ ឱលម្ពិនីហិ សាខាហិ ឧទកំ ផុសតិ, ពហិមូលត្តា បន គង្គំ ឱតរិត្វា វង្កដ្ឋានេសុ វិលាសមានោ សាគរំ បត្វា មណិវណ្ណេ ឩមិបិដ្ឋេ សោភិតុំ ន លភតិ.

អបរោ មជ្ឈេ គង្គាយ ជាតោ, ទឡ្ហមូលេន បន សុប្បតិដ្ឋិតោ, ពហិ ចស្ស គតា វង្កសាខា នានាវល្លីហិ អាពទ្ធា, អយម្បិ ទឡ្ហមូលត្តា ពហិទ្ធា វល្លីហិ អាពទ្ធត្តា ច គង្គំ ឱតរិត្វា…បេ… សោភិតុំ ន លភតិ.

អបរោ បតិតដ្ឋានេយេវ វាលិកាយ ឱត្ថដោ បូតិភាវំ អាបជ្ជតិ, អយម្បិ គង្គំ ឱតរិត្វា…បេ… ន លភតិ.

អបរោ ទ្វិន្នំ បាសាណានំ អន្តរេ ជាតត្តា, សុនិខាតោ វិយ និច្ចលោ ឋិតោ, អាគតាគតំ ឧទកំ ទ្វិធា ផាលេតិ, អយំ បាសាណន្តរេ សុដ្ឋុ បតិដ្ឋិតត្តា គង្គំ ឱតរិត្វា…បេ… ន លភតិ.

អបរោ អព្ភោកាសដ្ឋានេ នភំ បូរេត្វា វល្លីហិ អាពទ្ធោ ឋិតោ. ឯកំ ទ្វេ សំវច្ឆរេ អតិក្កមិត្វា អាគតេ មហោឃេ សកិំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា តេមេតិ, អយម្បិ នភំ បូរេត្វា ឋិតតាយ ចេវ ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា សំវច្ឆរានំ អច្ចយេន សកិំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា តេមនតាយ ច គង្គំ ឱតរិត្វា…បេ… ន លភតិ.

អបរោបិ មជ្ឈេ គង្គាយ ទីបកេ ជាតោ មុទុក្ខន្ធសាខោ ឱឃេ អាគតេ អនុសោតំ និបជ្ជិត្វា, ឧទកេ គតេ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា, នច្ចន្តោ វិយ តិដ្ឋតិ. យស្សត្ថាយ សាគរោ គង្គំ ឯវំ វិយ វទតិ, ‘‘ភោតិ គង្គេ ត្វំ មយ្ហំ ចន្ទនសារសលឡសារាទីនិ នានាទារូនិ អាហរសិ, ទារុក្ខន្ធំ បន នាហរសី’’តិ. សុលភោ ឯស, ទេវ, បុនវារេ ជានិស្សាមីតិ. បុនវារេ តម្ពវណ្ណេន ឧទកេន អាលិង្គមានា វិយ អាគច្ឆតិ. សោបិ តថេវ អនុសោតំ និបជ្ជិត្វា, ឧទកេ គតេ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា, នច្ចន្តោ វិយ តិដ្ឋតិ. អយំ អត្តនោ មុទុតាយ គង្គំ ឱតរិត្វា…បេ… ន លភតិ.

អបរោ គង្គាយ នទិយា តិរិយំ បតិតោ វាលិកាយ ឱត្ថរិតោ អន្តរសេតុ វិយ ពហូនំ បច្ចយោ ជាតោ, ឧភោសុ តីរេសុ វេឡុនឡករញ្ជកកុធាទយោ ឧប្លវិត្វា តត្ថេវ លគ្គន្តិ. តថា នានាវិធា គច្ឆា វុយ្ហមានា ភិន្នមុសលភិន្នសុប្បអហិកុក្កុរហត្ថិអស្សាទិកុណបានិបិ តត្ថេវ លគ្គន្តិ. មហាគង្គាបិ នំ អាសជ្ជ ភិជ្ជិត្វា ទ្វិធា គច្ឆតិ, មច្ឆកច្ឆបកុម្ភីលមករាទយោបិ តត្ថេវ វាសំ កប្បេន្តិ. អយម្បិ តិរិយំ បតិត្វា មហាជនស្ស បច្ចយត្តកតភាវេន គង្គំ ឱតរិត្វា វង្កដ្ឋានេសុ វិលាសមានោ សាគរំ បត្វា មណិវណ្ណេ ឩមិបិដ្ឋេ សោភិតុំ ន លភតិ.

ឥតិ ភគវា ឥមេហិ អដ្ឋហិ ទោសេហិ វិមុត្តត្តា សោតបដិបន្នស្ស ទារុក្ខន្ធស្ស អបរេ សមុទ្ទបត្តិយា អន្តរាយករេ អដ្ឋ ទោសេ ទស្សេតុំ អមុំ មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ន ថលេ ឧស្សីទិស្សតីតិ ថលំ នាភិរុហិស្សតិ. ន មនុស្សគ្គាហោ គហេស្សតីតិ ‘‘មហា វតាយំ ទារុក្ខន្ធោ’’តិ ទិស្វា, ឧឡុម្បេន តរមានា គន្ត្វា, គោបានសីអាទីនំ អត្ថាយ មនុស្សា ន គណ្ហិស្សន្តិ. ន អមនុស្សគ្គាហោ គហេស្សតីតិ ‘‘មហគ្ឃោ អយំ ចន្ទនសារោ, វិមានទ្វារេ នំ ឋបេស្សាមា’’តិ មញ្ញមានា ន អមនុស្សា គណ្ហិស្សន្តិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ សទ្ធិំ ពាហិរេហិ អដ្ឋហិ ទោសេហិ ឯវំ ឱបម្មសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ – គង្គាយ អវិទូរេ បព្ពតតលេ ជាតោ តត្ថេវ ឧបចិកាទីហិ ខជ្ជមានោ អបណ្ណត្តិកភាវំ គតទារុក្ខន្ធោ វិយ ហិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ សាសនស្ស ទូរីភូតត្តា អរិយមគ្គំ ឱរុយ្ហ សមាធិកុល្លេ និសិន្នោ និព្ពានសាគរំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ.

គង្គាតីរេ ពហិមូលោ អន្តោសាខោ ហុត្វា ជាតោ វិយ អច្ឆិន្នគិហិពន្ធនោ សមណកុដិម្ពិកបុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោ. អយញ្ហិ ‘‘ចិត្តំ នាមេតំ អនិពទ្ធំ, ‘សមណោម្ហី’តិ វទន្តោវ គិហី ហោតិ, ‘គិហីម្ហី’តិ វទន្តោវ សមណោ ហោតិ. កោ ជានិស្សតិ, កិំ ភវិស្សតី’’តិ? មហល្លកកាលេ បព្ពជន្តោបិ គិហិពន្ធនំ ន វិស្សជ្ជេតិ. មហល្លកបព្ពជិតានញ្ច សម្បត្តិ នាម នត្ថិ. តស្ស សចេ ចីវរំ បាបុណាតិ, អន្តច្ឆិន្នកំ វា ជិណ្ណទុព្ពណ្ណំ វា បាបុណាតិ. សេនាសនម្បិ វិហារបច្ចន្តេ បណ្ណសាលា វា មណ្ឌបោ វា បាបុណាតិ. បិណ្ឌាយ ចរន្តេនាបិ បុត្តនត្តកានំ ទារកានំ បច្ឆតោ ចរិតព្ពំ ហោតិ, បរិយន្តេ និសីទិតព្ពំ ហោតិ. តេន សោ ទុក្ខី ទុម្មនោ អស្សូនិ មុញ្ចន្តោ, ‘‘អត្ថិ មេ កុលសន្តកំ ធនំ, កប្បតិ នុ ខោ តំ ខាទន្តេន ជីវិតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឯកំ វិនយធរំ បុច្ឆតិ – ‘‘កិំ, ភន្តេ អាចរិយ, អត្តនោ សន្តកំ វិចារេត្វា ខាទិតុំ កប្បតិ, នោ កប្បតី’’តិ? ‘‘នត្ថេត្ថ ទោសោ, កប្បតេត’’ន្តិ. សោ អត្តនោ ភជមានកេ កតិបយេ ទុព្ពចេ ទុរាចារេ ភិក្ខូ គហេត្វា, សាយន្ហសមយេ អន្តោគាមំ គន្ត្វា, គាមមជ្ឈេ ឋិតោ គាមិកេ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អម្ហាកំ បយោគតោ ឧដ្ឋិតំ អាយំ កស្ស ទេថា’’តិ អាហ. ភន្តេ, តុម្ហេ បព្ពជិតា, មយំ កស្ស ទស្សាមាតិ? កិំ បព្ពជិតានំ អត្តនោ សន្តកំ ន វដ្ដតីតិ? កុទ្ទាល-បិដកំ គហេត្វា, ខេត្តមរិយាទពន្ធនាទីនិ ករោន្តោ នានាប្បការំ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណញ្ចេវ ផលាផលេ ច សង្គណ្ហិត្វា, ហេមន្តគិម្ហវស្សានេសុ យំ យំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ បចាបេត្វា ខាទន្តោ សមណកុដុម្ពិកោ ហុត្វា ជីវតិ. កេវលមស្ស បញ្ចចូឡកេន ទារកេន សទ្ធិំ បាទបរិចារិកាវ ឯកា នត្ថិ. អយំ បុគ្គលោ កិញ្ចាបិ ឱលម្ពិនីហិ សាខាហិ ឧទកំ ផុសមានោ អន្តោសាខោ រុក្ខោ វិយ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណាទីសុ ភិក្ខូនំ កាយសាមគ្គិំ ទេតិ, គិហិពន្ធនស្ស បន អច្ឆិន្នតាយ ពហិមូលត្តា អរិយមគ្គំ ឱតរិត្វា សមាធិកុល្លេ និសិន្នោ និព្ពានសាគរំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ.

គង្គាយ មជ្ឈេ ជាតោ ពហិទ្ធា វល្លីហិ អាពទ្ធវង្កសាខា វិយ សង្ឃសន្តកំ និស្សាយ ជីវមានោ ភិន្នាជីវបុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯកច្ចោ គិហិពន្ធនំ បហាយ បព្ពជន្តោបិ សារុប្បដ្ឋានេ បព្ពជ្ជំ ន លភតិ. បព្ពជ្ជា ហិ នាមេសា បដិសន្ធិគ្គហណសទិសា. យថា មនុស្សា យត្ថ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ, តេសំយេវ កុលានំ អាចារំ សិក្ខន្តិ, ឯវំ ភិក្ខូបិ យេសំ សន្តិកេ បព្ពជន្តិ, តេសំយេវ អាចារំ គណ្ហន្តិ. តស្មា ឯកច្ចោ អសារុប្បដ្ឋានេ បព្ពជិត្វា ឱវាទានុសាសនីឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ បរិពាហិរោ ហុត្វា បាតោវ មុណ្ឌឃដំ គហេត្វា ឧទកតិត្ថំ គច្ឆតិ, អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ភត្តត្ថាយ ខន្ធេ បត្តំ កត្វា ភត្តសាលំ គច្ឆតិ, ទុព្ពចសាមណេរេហិ សទ្ធិំ នានាកីឡំ កីឡតិ, អារាមិកទារកេហិ សំសដ្ឋោ វិហរតិ.

សោ ទហរភិក្ខុកាលេ អត្តនោ អនុរូបេហិ ទហរភិក្ខូហិ ចេវ អារាមិកេហិ ច សទ្ធិំ សង្ឃភោគំ គន្ត្វា, ‘‘អយំ ខីណាសវេហិ អសុករញ្ញោ សន្តិកា បដិគ្គហិតសង្ឃភោគោ, តុម្ហេ សង្ឃស្ស ឥទញ្ចិទញ្ច ន ទេថ, ន ហិ តុម្ហាកំ បវត្តិំ សុត្វា រាជា វា រាជមហាមត្តា វា អត្តមនា ភវិស្សន្តិ, ឯថ ទានិ ឥទញ្ចិទញ្ច ករោថា’’តិ កុទ្ទាល-បិដកានិ គាហាបេត្វា ហេដ្ឋា តឡាកមាតិកាសុ កត្តព្ពកិច្ចានិ ការាបេត្វា ពហុំ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណំ វិហារំ បវេសេត្វា អារាមិកេហិ អត្តនោ ឧបការភាវំ សង្ឃស្ស អារោចាបេតិ. សង្ឃោ ‘‘អយំ ទហរោ ពហូបការោ, ឥមស្ស សតំ វា ទ្វិសតំ វា ទេថា’’តិ ទាបេតិ. ឥតិ សោ ឥតោ ចិតោ ច សង្ឃសន្តកេនេវ វឌ្ឍន្តោ ពហិទ្ធា ឯកវីសតិវិធាហិ អនេសនាហិ ពទ្ធោ អរិយមគ្គំ ឱតរិត្វា សមាធិកុល្លេ និសិន្នោ និព្ពានសាគរំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ.

បតិតដ្ឋានេយេវ វាលិកាយ ឱត្ថរិត្វា បូតិភាវំ អាបាទិតរុក្ខោ វិយ អាលសិយមហគ្ឃសោ វេទិតព្ពោ. ឯវរូបញ្ហិ បុគ្គលំ អាមិសចក្ខុំ បច្ចយលោលំ វិស្សដ្ឋអាចរិយុបជ្ឈាយវត្តំ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយោនិសោមនសិការវជ្ជិតំ សន្ធាយ បញ្ច នីវរណានិ អត្ថតោ ឯវំ វទន្តិ – ‘‘ភោ, កស្ស សន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ? អថ ថិនមិទ្ធំ ឧដ្ឋាយ ឯវមាហ – ‘‘កិំ ន បស្សថ? ឯសោ អសុកវិហារវាសី កុសីតបុគ្គលោ អសុកំ នាម គាមំ គន្ត្វា យាគុមត្ថកេ យាគុំ, បូវមត្ថកេ បូវំ, ភត្តមត្ថកេ ភត្តំ អជ្ឈោហរិត្វា វិហារំ អាគម្ម វិស្សដ្ឋសព្ពវត្តោ ឧទ្ទេសាទិវិរហិតោ មញ្ចំ ឧបគច្ឆន្តោ មយ្ហំ ឱកាសំ ករោតី’’តិ.

តតោ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ឧដ្ឋាយាហ – ‘‘ភោ, តវ ឱកាសេ កតេ មយ្ហំ កតោវ ហោតិ, ឥទានេវ សោ និទ្ទាយិត្វា កិលេសានុរញ្ជិតោវ បពុជ្ឈិត្វា កាមវិតក្កំ វិតក្កេស្សតី’’តិ. តតោ ព្យាបាទនីវរណំ ឧដ្ឋាយាហ – ‘‘តុម្ហាកំ ឱកាសេ កតេ មយ្ហំ កតោវ ហោតិ. ឥទានេវ និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតោ ‘វត្តបដិវត្តំ ករោហី’តិ វុច្ចមានោ, ‘ភោ, ឥមេ អត្តនោ កម្មំ អកត្វា អម្ហេសុ ព្យាវដា’តិ នានប្បការំ ផរុសវចនំ វទន្តោ អក្ខីនិ នីហរិត្វា វិចរិស្សតី’’តិ. តតោ ឧទ្ធច្ចនីវរណំ ឧដ្ឋាយាហ – ‘‘តុម្ហាកំ ឱកាសេ កតេ មយ្ហំ កតោវ ហោតិ, កុសីតោ នាម វាតាហតោ អគ្គិក្ខន្ធោ វិយ ឧទ្ធតោ ហោតី’’តិ. អថ កុកុច្ចនីវរណំ ឧដ្ឋាយាហ – ‘‘តុម្ហាកំ ឱកាសេ កតេ មយ្ហំ កតោវ ហោតិ, កុសីតោ នាម កុក្កុច្ចបកតោវ ហោតិ, អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញំ កប្បិយេ ច អកប្បិយសញ្ញំ ឧប្បាទេតី’’តិ. អថ វិចិកិច្ឆានីវរណំ ឧដ្ឋាយាហ – ‘‘តុម្ហាកំ ឱកាសេ កតេ មយ្ហំ កតោវ ហោតិ. ឯវរូបោ ហិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ មហាវិចិកិច្ឆំ ឧប្បាទេសី’’តិ. ឯវំ អាលសិយមហគ្ឃសំ បញ្ច នីវរណានិ ចណ្ឌសុនខាទយោ វិយ សិង្គច្ឆិន្នំ ជរគ្គវំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា គណ្ហន្តិ. សោបិ អរិយមគ្គសោតំ ឱតរិត្វា សមាធិកុល្លេ និសិន្នោ និព្ពានសាគរំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ.

ទ្វិន្នំ បាសាណានំ អន្តរេ និខាតមូលាការេន ឋិតរុក្ខោ វិយ ទិដ្ឋិំ ឧប្បាទេត្វា ឋិតោ ទិដ្ឋិគតិកោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ ‘‘អរូបភវេ រូបំ អត្ថិ, អសញ្ញីភវេ ចិត្តំ បវត្តតិ, ពហុចិត្តក្ខណិកោ លោកុត្តរមគ្គោ, អនុសយោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ, តេ ច សត្តា សន្ធាវន្តិ សំសរន្តី’’តិ វទន្តោ អរិដ្ឋោ វិយ កណ្ដកសាមណេរោ វិយ ច វិចរតិ. បិសុណវាចោ បន ហោតិ, ឧបជ្ឈាយាទយោ សទ្ធិវិហារិកាទីហិ ភិន្ទន្តោ វិចរតិ. សោបិ អរិយមគ្គសោតំ ឱតរិត្វា សមាធិកុល្លេ និសិន្នោ និព្ពានសាគរំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ.

អព្ភោកាសេ នភំ បូរេត្វា វល្លីហិ អាពទ្ធោ ឋិតោ ឯកំ ទ្វេ សំវច្ឆរេ អតិក្កមិត្វា អាគតេ មហោឃេ សកិំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា តេមនរុក្ខោ វិយ មហល្លកកាលេ បព្ពជិត្វា បច្ចន្តេ វសមានោ ទុល្លភសង្ឃទស្សនោ ចេវ ទុល្លភធម្មស្សវនោ ច បុគ្គលោ វេទិតព្ពោ. ឯកច្ចោ ហិ វុឌ្ឍកាលេ បព្ពជិតោ កតិបាហេន ឧបសម្បទំ លភិត្វា បញ្ចវស្សកាលេ បាតិមោក្ខំ បគុណំ កត្វា ទសវស្សកាលេ វិនយធរត្ថេរស្ស សន្តិកេ វិនយកថាកាលេ មរិចំ វា ហរីតកខណ្ឌំ វា មុខេ ឋបេត្វា ពីជនេន មុខំ បិធាយ និទ្ទាយន្តោ និសីទិត្វា លេសកប្បេន កតវិនយោ នាម ហុត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ បច្ចន្តំ គច្ឆតិ. តត្រ នំ មនុស្សា សក្ករិត្វា ភិក្ខុទស្សនស្ស ទុល្លភតាយ ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, វសថា’’តិ វិហារំ ការេត្វា បុប្ផូបគផលូបគរុក្ខេ រោបេត្វា តត្ថ វាសេន្តិ.

អថ មហាវិហារសទិសវិហារា ពហុស្សុតា ភិក្ខូ, ‘‘ជនបទេ ចីវររជនាទីនិ កត្វា អាគមិស្សាមា’’តិ តត្ថ គច្ឆន្តិ. សោ តេ ទិស្វា, ហដ្ឋតុដ្ឋោ វត្តបដិវត្តំ កត្វា, បុនទិវសេ អាទាយ ភិក្ខាចារគាមំ បវិសិត្វា, ‘‘អសុកោ ថេរោ សុត្តន្តិកោ, អសុកោ អភិធម្មិកោ, អសុកោ វិនយធរោ, អសុកោ តេបិដកោ, ឯវរូបេ ថេរេ កទា លភិស្សថ, ធម្មសវនំ ការេថា’’តិ វទតិ. ឧបាសកា ‘‘ធម្មស្សវនំ ការេស្សាមា’’តិ វិហារមគ្គំ សោធេត្វា, សប្បិតេលាទីនិ អាទាយ, មហាថេរំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ធម្មស្សវនំ ការេស្សាម, ធម្មកថិកានំ វិចារេថា’’តិ វត្វា បុនទិវសេ អាគន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តិ.

នេវាសិកត្ថេរោ អាគន្តុកានំ បត្តចីវរានិ បដិសាមេន្តោ អន្តោគព្ភេយេវ ទិវសភាគំ វីតិនាមេតិ. ទិវាកថិកោ ឧដ្ឋិតោ សរភាណកោ ឃដេន ឧទកំ វមេន្តោ វិយ សរភាណំ ភណិត្វា ឧដ្ឋិតោ, តម្បិ សោ ន ជានាតិ. រត្តិកថិកោ សាគរំ ខោភេន្តោ វិយ រត្តិំ កថេត្វា ឧដ្ឋិតោ, តម្បិ សោ ន ជានាតិ. បច្ចូសកថិកោ កថេត្វា ឧដ្ឋាសិ, តម្បិ សោ ន ជានាតិ. បាតោវ បន ឧដ្ឋាយ មុខំ ធោវិត្វា, ថេរានំ បត្តចីវរានិ ឧបនាមេត្វា, ភិក្ខាចារំ ឧបគច្ឆន្តោ មហាថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ទិវាកថិកោ កតរំ ជាតកំ នាម កថេសិ, សរភាណកោ កតរំ សុត្តំ នាម ភណិ, រត្តិកថិកោ កតរំ ធម្មកថំ នាម កថេសិ, បច្ចូសកថិកោ កតរំ ជាតកំ នាម កថេសិ, ខន្ធា នាម កតិ, ធាតុយោ នាម កតិ, អាយតនា នាម កតី’’តិ. ឯវរូបោ ឯកំ ទ្វេ សំវច្ឆរានិ អតិក្កមិត្វា ភិក្ខុទស្សនញ្ចេវ ធម្មស្សវនញ្ច លភន្តោបិ ឱឃេ អាគតេ ឧទកេន សកិំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា តេមិតរុក្ខសទិសោ ហោតិ. សោ ឯវំ សង្ឃទស្សនតោ ច ធម្មស្សវនតោ ច បដិក្កម្ម ទូរេ វសន្តោ អរិយមគ្គំ ឱតរិត្វា សមាធិកុល្លេ និសិន្នោ និព្ពានសាគរំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ.

មជ្ឈេ គង្គាយ ទីបកេ ជាតោ មុទុរុក្ខោ វិយ មធុរស្សរភាណកបុគ្គលោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ អភិញ្ញាតានិ អភិញ្ញាតានិ វេស្សន្តរាទីនិ ជាតកានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា, ទុល្លភភិក្ខុទស្សនំ បច្ចន្តំ គន្ត្វា, តត្ថ ធម្មកថាយ បសាទិតហទយេន ជនេន ឧបដ្ឋិយមានោ អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស កតេ សម្បន្នបុប្ផផលរុក្ខេ នន្ទនវនាភិរាមេ វិហារេ វសតិ. អថស្ស ភារហារភិក្ខូ តំ បវត្តិំ សុត្វា, ‘‘អសុកោ កិរ ឯវំ ឧបដ្ឋាកេសុ បដិពទ្ធចិត្តោ វិហរតិ. បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ បដិពលោ ពុទ្ធវចនំ វា ឧគ្គណ្ហិតុំ, កម្មដ្ឋានំ វា មនសិកាតុំ, អានេត្វា តេន សទ្ធិំ អសុកត្ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ ឧគ្គណ្ហិស្សាម, អសុកត្ថេរស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ តត្ថ គច្ឆន្តិ.

សោ តេសំ វត្តំ កត្វា សាយន្ហសមយំ វិហារចារិកំ និក្ខន្តេហិ តេហិ ‘‘ឥមំ, អាវុសោ, ចេតិយំ តយា ការិត’’ន្តិ បុដ្ឋោ, ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វទតិ. ‘‘អយំ ពោធិ, អយំ មណ្ឌបោ, ឥទំ ឧបោសថាគារំ, ឯសា អគ្គិសាលា, អយំ ចង្កមោ តយា ការិតោ. ឥមេ រុក្ខេ រោបាបេត្វា តយា នន្ទនវនាភិរាមោ វិហារោ ការិតោ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ, វទតិ.

សោ សាយំ ថេរុបដ្ឋានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា បុច្ឆតិ – ‘‘កស្មា, ភន្តេ, អាគតត្ថា’’តិ? ‘‘អាវុសោ, តំ អាទាយ គន្ត្វា, អសុកត្ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ ឧគ្គណ្ហិត្វា, អសុកត្ថេរស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ, អសុកស្មិំ នាម អរញ្ញេ សមគ្គា សមណធម្មំ ករិស្សាមាតិ ឥមិនា ការណេន អាគតម្ហា’’តិ. សាធុ, ភន្តេ, តុម្ហេ នាម មយ្ហំ អត្ថាយ អាគតា, អហម្បិ ចិរនិវាសេន ឥធ ឧក្កណ្ឋិតោ គច្ឆាមិ, បត្តចីវរំ គណ្ហាមិ, ភន្តេតិ. អាវុសោ, សាមណេរទហរា មគ្គកិលន្តា, អជ្ជ វសិត្វា ស្វេ បច្ឆាភត្តំ គមិស្សាមាតិ. សាធុ, ភន្តេតិ បុនទិវសេ តេហិ សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ. គាមវាសិនោ ‘‘អម្ហាកំ អយ្យោ ពហូ អាគន្តុកេ ភិក្ខូ គហេត្វា អាគតោ’’តិ អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា យាគុំ បាយេត្វា សុខនិសិន្នកថំ សុត្វា ភត្តំ អទំសុ. ថេរា ‘‘ត្វំ, អាវុសោ, អនុមោទនំ កត្វា និក្ខម, មយំ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ ភត្តកិច្ចំ ករិស្សាមា’’តិ និក្ខន្តា.

គាមវាសិនោ អនុមោទនំ សុត្វា បុច្ឆិំសុ, ‘‘កុតោ, ភន្តេ, ថេរា អាគតា’’តិ? ឯតេ អម្ហាកំ អាចរិយុបជ្ឈាយា សមានុបជ្ឈាយា សន្ទិដ្ឋា សម្ភត្តាតិ. កស្មា អាគតាតិ? មំ គហេត្វា គន្តុកាមតាយាតិ. តុម្ហេ បន គន្តុកាមាតិ? អាមាវុសោតិ. កិំ វទេថ, ភន្តេ, អម្ហេហិ កស្ស ឧបោសថាគារំ ការិតំ, កស្ស ភោជនសាលា, កស្ស អគ្គិសាលាទយោ ការិតា, មយំ មង្គលាមង្គលេសុ កស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមាតិ? មហាឧបាសិកាយោបិ តត្ថេវ និសីទិត្វា អស្សូនិ បវត្តយិំសុ. ទហរោ ‘‘តុម្ហេសុ ឯវំ ទុក្ខិតេសុ អហំ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាមិ? ថេរេ ឧយ្យោជេស្សាមី’’តិ វិហារំ គតោ.

ថេរាបិ កតភត្តកិច្ចា បត្តចីវរានិ គហេត្វា និសិន្នា តំ ទិស្វាវ, ‘‘កិំ, អាវុសោ, ចិរាយសិ, ទិវា ហោតិ, គច្ឆាមា’’តិ អាហំសុ. អាម, ភន្តេ, តុម្ហេ សុខិតា, អសុកគេហស្ស ឥដ្ឋកាមូលំ ឋិតសណ្ឋានេនេវ ឋិតំ, អសុកគេហាទីនំ ចិត្តកម្មមូលាទីនិ អត្ថិ, គតស្សាបិ មេ ចិត្តវិក្ខេបោ ភវិស្សតិ, តុម្ហេ បុរតោ គន្ត្វា អសុកវិហារេ ចីវរធោវនរជនាទីនិ ករោថ, អហំ តត្ថ សម្បាបុណិស្សាមីតិ. តេ តស្ស ឱសក្កិតុកាមតំ ញត្វា ត្វំ បច្ឆា អាគច្ឆេយ្យាសីតិ បក្កមិំសុ.

សោ ថេរេ អនុគន្ត្វា និវត្តោ វិហារមេវ អាគន្ត្វា ភោជនសាលាទីនិ ឱលោកេន្តោ វិហារំ រាមណេយ្យកំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សាធុ វតម្ហិ ន គតោ. សចេ អគមិស្សំ, កោចិ, ទេវ, ធម្មកថិកោ អាគន្ត្វា, សព្ពេសំ មនំ ភិន្ទិត្វា, វិហារំ អត្តនោ និកាយសន្តកំ ករេយ្យ, អថ មយា បច្ឆា អាគន្ត្វា ឯតស្ស បច្ឆតោ លទ្ធបិណ្ឌំ ភុញ្ជន្តេន ចរិតព្ពំ ភវិស្សតី’’តិ.

សោ អបរេន សមយេន សុណាតិ, ‘‘តេ កិរ ភិក្ខូ គតដ្ឋានេ ឯកនិកាយទ្វេនិកាយឯកបិដកទ្វេបិដកាទិវសេន ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អដ្ឋកថាចរិយា ជាតា វិនយធរា ជាតា សតបរិវារាបិ សហស្សបរិវារាបិ ចរន្តិ. យេ បនេត្ថ សមណធម្មំ កាតុំ គតា, តេ ឃដេន្តា វាយមន្តា សោតាបន្នា ជាតា, សកទាគាមិនោ អនាគាមិនោ អរហន្តោ ជាតា, មហាសក្ការេន បរិនិព្ពុតា’’តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អហម្បិ អគមិស្សំ, មយ្ហម្បេសា សម្បត្តិ អភវិស្ស, ឥមំ បន ឋានំ មុញ្ចិតុំ អសក្កោន្តោ អតិវិយ បរិហីនម្ហី’’តិ. អយំ បុគ្គលោ អត្តនោ មុទុតាយ តំ ឋានំ អមុញ្ចន្តោ អរិយមគ្គំ ឱតរិត្វា សមាធិកុល្លេ និសិន្នោ និព្ពានសាគរំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ.

គង្គាយ នទិយា តិរិយំ បតិត្វា, វាលិកាយ ឱត្ថដភាវេន អន្តរសេតុ វិយ ហុត្វា, ពហូនំ បច្ចយោ ជាតរុក្ខោ វិយ រថវិនីតមហាអរិយវំសចន្ទោបមាទិបដិបទាសុ អញ្ញតរំ បដិបទំ ឧគ្គហេត្វា ឋិតោ ឱលីនវុត្តិកោ បុគ្គលោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ តំ បដិបត្តិនិស្សិតំ ធម្មំ ឧគ្គហេត្វា បកតិយា មញ្ជុស្សរោ ចិត្តលបព្ពតាទិសទិសំ មហន្តំ ឋានំ គន្ត្វា ចេតិយង្គណវត្តាទីនិ ករោតិ. អថ នំ ធម្មស្សវនគ្គំ បត្តំ អាគន្តុកា ទហរា ‘‘ធម្មំ កថេហី’’តិ វទន្តិ. សោ សម្មា ឧគ្គហិតំ ធម្មំ បដិបទំ ទីបេត្វា កថេតិ. អថស្ស បំសុកូលិកបិណ្ឌបាតិកាទយោ សព្ពេ ថេរនវមជ្ឈិមា ភិក្ខូ ‘‘អហោ សប្បុរិសោ’’តិ អត្តមនា ភវន្តិ.

សោ កស្សចិ និទានមត្តំ, កស្សចិ ឧបឌ្ឍគាថំ, កស្សចិ គាថំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ អយបដ្ដកេន អាពន្ធន្តោ វិយ ទហរសាមណេរេ សង្គណ្ហិត្វា មហាថេរេ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អយំ បោរាណកវិហារោ អត្ថិ, ឯត្ថ កោចិ តត្រុប្បាទោ’’តិ?, បុច្ឆតិ. ថេរា – ‘‘កិំ វទេសិ, អាវុសោ, ចតុវីសតិ ករីសសហស្សានិ តត្រុប្បាទោ’’តិ. ភន្តេ, តុម្ហេ ឯវំ វទេថ, ឧទ្ធនេ បន អគ្គិបិ ន ជលតីតិ. អាវុសោ, មហាវិហារវាសីហិ លទ្ធា នាម ឯវមេវ នស្សន្តិ, ន កោចិ សណ្ឋបេតីតិ. ភន្តេ, បោរាណករាជូហិ ទិន្នំ ខីណាសវេហិ បដិគ្គហិតំ កស្មា ឯតេ នាសេន្តីតិ? អាវុសោ, តាទិសេន ធម្មកថិកេន សក្កា ភវេយ្យ លទ្ធុន្តិ. ភន្តេ, មា ឯវំ វទេថ, អម្ហេ បដិបត្តិទីបកធម្មកថិកា នាម, តុម្ហេ មំ ‘‘សង្ឃកុដុម្ពិកោ វិហារុបដ្ឋាកោ’’តិ មញ្ញមានា កាតុកាមាតិ. កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, អកប្បិយមេតំ, តុម្ហាទិសេហិ បន កថិតេ អម្ហាកំ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ? តេន ហិ, ភន្តេ, អារាមិកេសុ អាគតេសុ អម្ហាកំ ភារំ ករោថ, ឯកំ កប្បិយទ្វារំ កថេស្សាមាតិ.

សោ បាតោវ គន្ត្វា, សន្និបាតសាលាយំ ឋត្វា, អារាមិកេសុ អាគតេសុ ‘‘ឧបាសកា អសុកខេត្តេ ភាគោ កុហិំ, អសុកខេត្តេ កហាបណំ កុហិ’’ន្តិអាទីនិ វត្វា, អញ្ញស្ស ខេត្តំ គហេត្វា, អញ្ញស្ស ទេតិ. ឯវំ អនុក្កមេន តំ តំ បដិសេធេន្តោ តស្ស តស្ស ទេន្តោ តថា អកាសិ, យថា យាគុហត្ថា បូវហត្ថា ភត្តហត្ថា តេលមធុផាណិតឃតាទិហត្ថា ច អត្តនោវ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តិ. សកលវិហារោ ឯកកោលាហលោ ហោតិ, បេសលា ភិក្ខូ និព្ពិជ្ជ អបក្កមិំសុ.

សោបិ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ វិស្សដ្ឋកានំ ពហូនំ ទុព្ពចបុគ្គលានំ ឧបជ្ឈំ ទេន្តោ វិហារំ បូរេតិ. អាគន្តុកា ភិក្ខូ វិហារទ្វារេ ឋត្វាវ ‘‘វិហារេ កេ វសន្តី’’តិ, បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឯវរូបា នាម ភិក្ខូ’’តិ សុត្វា ពាហិរេនេវ បក្កមន្តិ. អយំ បុគ្គលោ សាសនេ តិរិយំ និបន្នតាយ មហាជនស្ស បច្ចយភាវំ ឧបគតោ អរិយមគ្គំ ឱតរិត្វា សមាធិកុល្លេ និសិន្នោ និព្ពានសាគរំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ.

ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ ‘‘និព្ពានបព្ភារា’’តិ បទេន ឱសាបិតំ ធម្មទេសនំ ញត្វា អនុសន្ធិកុសលតាយ ឯតំ ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តថាគតោបិ ហិ ឥមិស្សំ បរិសតិ និសិន្នោ ‘‘អនុសន្ធិកុសលោ ភិក្ខុ អត្ថិ, សោ មំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតី’’តិ តស្សេវ ឱកាសករណត្ថាយ ឥមស្មិំ ឋានេ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

ឥទានិ ឱរិមំ តីរន្តិអាទិនា នយេន វុត្តេសុ អជ្ឈត្តិកាយតនាទីសុ ឯវំ ឧបគមនានុបគមនាទីនិ វេទិតព្ពានិ. ‘‘មយ្ហំ ចក្ខុ-បសន្នំ, អហំ អប្បមត្តកម្បិ រូបារម្មណំ បដិវិជ្ឈិតុំ សក្កោមី’’តិ ឯតំ និស្សាយ ចក្ខុំ អស្សាទេន្តោបិ តិមិរកវាតាទីហិ ឧបហតបសាទោ ‘‘អមនាបំ មយ្ហំ ចក្ខុ, មហន្តម្បិ រូបារម្មណំ វិភាវេតុំ ន សក្កោមី’’តិ ទោមនស្សំ អាបជ្ជន្តោបិ ចក្ខាយតនំ ឧបគច្ឆតិ នាម. អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ តិណ្ណំ លក្ខណានំ វសេន វិបស្សន្តោ បន ន ឧបគច្ឆតិ នាម. សោតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

មនាយតនេ បន ‘‘មនាបំ វត មេ មនោ, កិញ្ចិ វាមតោ អគ្គហេត្វា សព្ពំ ទក្ខិណតោវ គណ្ហាតី’’តិ វា ‘‘មនេន មេ ចិន្តិតចិន្តិតស្ស អលាភោ នាម នត្ថី’’តិ វា ឯវំ អស្សាទេន្តោបិ, ‘‘ទុចិន្តិតចិន្តិតស្ស មេ មនោ អប្បទក្ខិណគ្គាហី’’តិ ឯវំ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេន្តោបិ មនាយតនំ ឧបគច្ឆតិ នាម. ឥដ្ឋេ បន រូបេ រាគំ, អនិដ្ឋេ បដិឃំ ឧប្បាទេន្តោ រូបាយតនំ ឧបគច្ឆតិ នាម. សទ្ទាយតនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

នន្ទីរាគស្សេតំ អធិវចនន្តិ យថា ហិ មជ្ឈេ សំសីទិត្វា ថលំ បត្តំ ទារុក្ខន្ធំ សណ្ហថូលវាលិកា បិទហតិ, សោ បុន សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ នន្ទីរាគេន អាពទ្ធោ បុគ្គលោ ចតូសុ មហាអបាយេសុ បតិតោ មហាទុក្ខេន បិធីយតិ, សោ អនេកេហិបិ វស្សសហស្សេហិ បុន សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘នន្ទីរាគស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ.

អស្មិមានស្សេតំ អធិវចនន្តិ យថា ហិ ថលេ អារុឡ្ហោ ទារុក្ខន្ធោ ហេដ្ឋា គង្គោទកេន ចេវ ឧបរិ វស្សេន ច តេមេន្តោ អនុក្កមេន សេវាលបរិយោនទ្ធោ ‘‘បាសាណោ នុ ខោ ឯស ខាណុកោ’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ, ឯវមេវ អស្មិមានេន ឧន្នតោ បុគ្គលោ បំសុកូលិកដ្ឋានេ បំសុកូលិកោ ហោតិ, ធម្មកថិកដ្ឋានេ ធម្មកថិកោ, ភណ្ឌនការកដ្ឋានេ ភណ្ឌនការកោ, វេជ្ជដ្ឋានេ វេជ្ជោ, បិសុណដ្ឋានេ បិសុណោ. សោ នានប្បការំ អនេសនំ អាបជ្ជន្តោ តាហិ តាហិ អាបត្តីហិ បលិវេឋិតោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ អស្ស អព្ភន្តរេ កិញ្ចិ សីលំ, ឧទាហុ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អស្មិមានស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ.

បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចនន្តិ យថា ហិ អាវដ្ដេ បតិតទារុខន្ធោ អន្តោយេវ បាសាណាទីសុ អាហតសមព្ភាហតោ ភិជ្ជិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហោតិ, ឯវំ បញ្ចកាមគុណាវដ្ដេ បតិតបុគ្គលោ ចតូសុ អបាយេសុ កម្មការណខុប្បិបាសាទិទុក្ខេហិ អាហតសមព្ភាហតោ ទីឃរត្តំ ចុណ្ណវិចុណ្ណតំ អាបជ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចន’’ន្តិ.

ទុស្សីលោតិ និស្សីលោ. បាបធម្មោតិ លាមកធម្មោ. អសុចីតិ ន សុចិ. សង្កស្សរសមាចារោតិ ‘‘ឥមស្ស មញ្ញេ ឥមស្ស មញ្ញេ ឥទំ កម្ម’’ន្តិ ឯវំ បរេហិ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារោ. សង្កាយ វា បរេសំ សមាចារំ សរតីតិបិ សង្កស្សរសមាចារោ. តស្ស ហិ ទ្វេ តយោ ជនេ កថេន្តេ ទិស្វា, ‘‘មម ទោសំ មញ្ញេ កថេន្តី’’តិ តេសំ សមាចារំ សង្កស្សរតិ ធាវតីតិ សង្កស្សរសមាចារោ.

សមណបដិញ្ញោតិ សលាកគ្គហណាទីសុ ‘‘កិត្តកា វិហារេ សមណា’’តិ គណនាយ អារទ្ធាយ ‘‘អហម្បិ សមណោ, អហម្បិ សមណោ’’តិ បដិញ្ញំ ទេតិ, សលាកគ្គហណាទីនិ ករោតិ. ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោតិ ឧបោសថបវារណាទីសុ ‘‘អហម្បិ ព្រហ្មចារី’’តិ បដិញ្ញាយ តានិ កម្មានិ បវិសតិ. អន្តោបូតីតិ វក្កហទយាទីសុ អបូតិកស្សបិ គុណានំ បូតិភាវេន, អន្តោបូតិ. អវស្សុតោតិ រាគេន តិន្តោ. កសម្ពុជាតោតិ រាគាទីហិ កិលេសេហិ កចវរជាតោ.

ឯតទវោចាតិ គោគណំ គង្គាតីរាភិមុខំ កត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា, ‘‘សត្ថា ឱរិមតីរាទីនំ អនុបគច្ឆន្តាទិវសេន សក្កា បដិបត្តិំ បូរេតុន្តិ វទតិ. យទិ ឯវំ បូរេតុំ សក្កា, អហំ បព្ពជិត្វា បូរេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯតំ ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

វច្ឆគិទ្ធិនិយោតិ វច្ឆេសុ សស្នេហា ថនេហិ ខីរំ បគ្ឃរន្តេហិ វច្ឆកស្នេហេន សយមេវ គមិស្សន្តីតិ. និយ្យាតេហេវាតិ និយ្យាតេហិយេវ. គាវីសុ ហិ អនិយ្យាតិតាសុ គោសាមិកា អាគន្ត្វា, ‘‘ឯកា គាវី ន ទិស្សតិ, ឯកោ គោណោ, ឯកោ វច្ឆកោ ន ទិស្សតី’’តិ តុយ្ហំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ វិចរិស្សន្តិ, ឥតិ តេ អផាសុកំ ភវិស្សតិ. បព្ពជ្ជា ច នាមេសា សឥណស្ស ន រុហតិ, អណណា បព្ពជ្ជា ច ពុទ្ធាទីហិ សំវណ្ណិតាតិ ទស្សនត្ថំ ឯវមាហ. និយ្យាតាតិ និយ្យាតិតា. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

៥. ទុតិយទារុក្ខន្ធោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤២. បញ្ចមេ កិមិលាយន្តិ កិមិលានាមកេ នគរេ. សំកិលិដ្ឋន្តិ បដិច្ឆន្នកាលតោ បដ្ឋាយ អសំកិលិដ្ឋា នាម អាបត្តិ នត្ថិ, ឯវរូបំ សំកិលិដ្ឋំ អាបត្តិំ. ន វុដ្ឋានំ បញ្ញាយតីតិ បរិវាសមានត្តអព្ភានេហិ វុដ្ឋានំ ន ទិស្សតិ.

៦. អវស្សុតបរិយាយសុត្តវណ្ណនា

២៤៣. ឆដ្ឋេ នវំ សន្ថាគារន្តិ អធុនា ការិតំ សន្ថាគារំ, ឯកា មហាសាលាតិ អត្ថោ. ឧយ្យោគកាលាទីសុ ហិ រាជានោ តត្ថ ឋត្វា, ‘‘ឯត្តកា បុរតោ គច្ឆន្តុ, ឯត្តកា បច្ឆា, ឯត្តកា ឧភោហិ បស្សេហិ, ឯត្តកា ហត្ថី អភិរុហន្តុ, ឯត្តកា អស្សេ, ឯត្តកា រថេសុ តិដ្ឋន្តូ’’តិ ឯវំ សន្ថំ ករោន្តិ, មរិយាទំ ពន្ធន្តិ, តស្មា តំ ឋានំ សន្ថាគារន្តិ វុច្ចតិ. ឧយ្យោគដ្ឋានតោ ច អាគន្ត្វា យាវ គេហេសុ អល្លគោមយបរិភណ្ឌាទីនិ ការេន្តិ, តាវ ទ្វេ តីណិ ទិវសានិ តេ រាជានោ តត្ថ សន្ថរន្តីតិបិ សន្ថាគារំ. តេសំ រាជូនំ សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិបិ សន្ថាគារំ. គណរាជានោ ហិ តេ, តស្មា ឧប្បន្នំ កិច្ចំ ឯកស្ស វសេន ន ឆិជ្ជតិ, សព្ពេសំ ឆន្ទោបិ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, តស្មា សព្ពេ តត្ថ សន្និបតិត្វា អនុសាសន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិបិ សន្ថាគារ’’ន្តិ. យស្មា បន តេ តត្ថ សន្និបតិត្វា, ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ កសិតុំ វដ្ដតិ, ឥមស្មិំ កាលេ វបិតុ’’ន្តិ ឯវមាទិនា នយេន ឃរាវាសកិច្ចានិ សម្មន្តយន្តិ, តស្មា ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ ឃរាវាសំ តត្ថ សន្ថរន្តីតិបិ, សន្ថាគារំ. អចិរការិតំ ហោតីតិ ឥដ្ឋកកម្មសុធាកម្មចិត្តកម្មាទិវសេន សុសជ្ជិតំ ទេវវិមានំ វិយ អធុនា និដ្ឋាបិតំ. សមណេន វាតិ ឯត្ថ យស្មា ឃរវត្ថុបរិគ្គហណកាលេយេវ ទេវតា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គណ្ហន្តិ, តស្មា ‘‘ទេវេន វា’’តិ អវត្វា, ‘‘សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា កេនចិ វា មនុស្សភូតេនា’’តិ វុត្តំ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ សន្ថាគារំ និដ្ឋិតន្តិ សុត្វា ‘‘គច្ឆាម នំ បស្សិស្សាមា’’តិ គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥទំ សន្ថាគារំ អតិវិយ មនោរមំ សស្សិរិកំ. កេន បឋមំ បរិភុត្តំ អម្ហាកំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ អស្សា’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘អម្ហាកំ ញាតិសេដ្ឋស្ស បឋមំ ទិយ្យមានេបិ សត្ថុនោវ អនុច្ឆវិកំ, ទក្ខិណេយ្យវសេន ទិយ្យមានេបិ សត្ថុនោវ អនុច្ឆវិកំ, តស្មា សត្ថារំ បឋមំ បរិភុញ្ជាបេស្សាម, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អាគមនំ ករិស្សាម, ភិក្ខុសង្ឃេ អាគតេ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អាគតមេវ ភវិស្សតិ, សត្ថារំ តិយាមរត្តិំ អម្ហាកំ ធម្មកថំ កថាបេស្សាម, ឥតិ តីហិ រតនេហិ បរិភុត្តំ បច្ឆា មយំ បរិភុញ្ជិស្សាម, ឯវំ នោ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ឧបសង្កមិំសុ.

យេន នវំ សន្ថាគារំ តេនុបសង្កមិំសូតិ តំទិវសំ កិរ សន្ថាគារំ កិញ្ចាបិ រាជកុលានំ ទស្សនត្ថាយ ទេវវិមានំ វិយ សុសជ្ជិតំ ហោតិ សុបដិជគ្គិតំ, ពុទ្ធារហំ បន កត្វា អបញ្ញត្តំ. ពុទ្ធា ហិ នាម អរញ្ញជ្ឈាសយា អរញ្ញារាមា អន្តោគាមេ វសេយ្យុំ វា នោ វា, តស្មា ‘‘ភគវតោ មនំ ជានិត្វាវ, បញ្ញាបេស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា, តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ, ឥទានិ បន មនំ លភិត្វា បញ្ញាបេតុកាមា យេន សន្ថាគារំ តេនុបសង្កមិំសុ.

សព្ពសន្ថរិំ សន្ថាគារំ សន្ថរិត្វាតិ យថា សព្ពមេវ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវំ តំ សន្ថរាបេត្វា. សព្ពបឋមំ តាវ ‘‘គោមយំ នាម សព្ពមង្គលេសុ វដ្ដតី’’តិ សុធាបរិកម្មកតម្បិ ភូមិំ អល្លគោមយេន ឱបុញ្ជាបេត្វា, បរិសុក្ខភាវំ ញត្វា, យថា អក្កន្តដ្ឋានេ បទំ បញ្ញាយតិ, ឯវំ ចតុជ្ជាតិយគន្ធេហិ លិម្បាបេត្វា ឧបរិ នានាវណ្ណកដសារកេ សន្ថរិត្វា តេសំ ឧបរិ មហាបិដ្ឋិកកោជវេ អាទិំ កត្វា ហត្ថត្ថរអស្សត្ថរសីហត្ថរព្យគ្ឃត្ថរចន្ទត្ថរកសូរិយត្ថរកចិត្តត្ថរកាទីហិ នានាវណ្ណេហិ អត្ថរកេហិ សន្ថរិតព្ពយុត្តកំ សព្ពោកាសំ សន្ថរាបេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពសន្ថរិំ សន្ថាគារំ សន្ថរិត្វា’’តិ.

អាសនានិ បញ្ញាបេត្វាតិ មជ្ឈដ្ឋានេ តាវ មង្គលថម្ភំ និស្សាយ មហារហំ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា, តត្ថ តត្ថ យំ យំ មុទុកញ្ច មនោរមញ្ច បច្ចត្ថរណំ, តំ តំ បច្ចត្ថរិត្វា ឧភតោលោហិតកំ មនុញ្ញទស្សនំ ឧបធានំ ឧបទហិត្វា ឧបរិ សុវណ្ណរជតតារកវិចិត្តវិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធទាមបុប្ផទាមបត្តទាមាទីហិ អលង្ករិត្វា សមន្តា ទ្វាទសហត្ថេ ឋានេ បុប្ផជាលំ ការេត្វា, តិំសហត្ថមត្តំ ឋានំ បដសាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា បច្ឆិមភិត្តិំ និស្សាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បល្លង្កបីឋអបស្សយបីឋមុណ្ឌបីឋានិ បញ្ញាបេត្វា ឧបរិ សេតបច្ចត្ថរណេហិ បច្ចត្ថរាបេត្វា បាចីនភិត្តិំ និស្សាយ អត្តនោ អត្តនោ មហាបិដ្ឋិកកោជវេ បញ្ញាបេត្វា មនោរមានិ ហំសលោមាទិបូរិតានិ ឧបធានានិ ឋបាបេសុំ ‘‘ឯវំ អកិលមមានា សព្ពរត្តិំ ធម្មំ សុណិស្សាមា’’តិ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា’’តិ.

ឧទកមណិកំ បតិដ្ឋាបេត្វាតិ មហាកុច្ឆិកំ ឧទកចាដិំ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘ឯវំ ភគវា ច ភិក្ខុសង្ឃោ ច យថារុចិយា ហត្ថេ វា ធោវិស្សន្តិ បាទេ វា, មុខំ វា វិក្ខាលេស្សន្តី’’តិ តេសុ តេសុ ឋានេសុ មណិវណ្ណស្ស ឧទកស្ស បូរាបេត្វា វាសត្ថាយ នានាបុប្ផានិ ចេវ ឧទកវាសចុណ្ណានិ ច បក្ខិបិត្វា កទលិបណ្ណេហិ បិទហិត្វា បតិដ្ឋាបេសុំ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឧទកមណិកំ បតិដ្ឋាបេត្វា’’តិ.

តេលប្បទីបំ អារោបេត្វាតិ រជតសុវណ្ណាទិមយទណ្ឌទីបិកាសុ យោនករូបកិរាតរូបកាទីនំ ហត្ថេ ឋបិតសុវណ្ណរជតាទិមយកបល្លិកាសុ ច តេលប្បទីបំ ជាលាបេត្វាតិ អត្ថោ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ ឯត្ថ បន តេ សក្យរាជានោ ន កេវលំ សន្ថាគារមេវ, អថ ខោ យោជនាវដ្ដេ កបិលវត្ថុស្មិំ នគរវីថិយោបិ សម្មជ្ជាបេត្វា ធជេ ឧស្សាបេត្វា គេហទ្វារេសុ បុណ្ណឃដេ ច កទលិយោ ច ឋបាបេតេវា សកលនគរំ ទីបមាលាទីហិ វិប្បកិណ្ណតារកំ វិយ កត្វា ‘‘ខីរូបគេ ទារកេ ខីរំ បាយេថ, ទហរេ កុមារេ លហុំ លហុំ ភោជេត្វា សយាបេថ, ឧច្ចាសទ្ទំ មា ករិត្ថ, អជ្ជ ឯករត្តិំ សត្ថា អន្តោគាមេ វសិស្សតិ, ពុទ្ធា នាម អប្បសទ្ទកាមា ហោន្តី’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា សយំ ទណ្ឌទីបិកា អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ.

អថ ខោ ភគវា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន យេន នវំ សន្ថាគារំ តេនុបសង្កមីតិ ‘‘យស្ស ទានិ, ភន្តេ, ភគវា កាលំ មញ្ញតី’’តិ ឯវំ កិរ កាលេ អារោចិតេ ភគវា លាខារសតិន្តរត្តកោវិឡារបុប្ផវណ្ណំ រត្តទុបដ្ដំ កត្តរិយា បទុមំ កន្តេន្តោ វិយ, សំវិធាយ តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តោ និវាសេត្វា សុវណ្ណបាមង្គេន បទុមកលាបំ បរិក្ខិបន្តោ វិយ, វិជ្ជុលតាសស្សិរិកំ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា រត្តកម្ពលេន គជកុម្ភំ បរិយោនន្ធន្តោ វិយ, រតនសតុព្ពេធេ សុវណ្ណគ្ឃិកេ បវាឡជាលំ ខិបមានោ វិយ សុវណ្ណចេតិយេ រត្តកម្ពលកញ្ចុកំ បដិមុញ្ចន្តោ វិយ, គច្ឆន្តំ បុណ្ណចន្ទំ រត្តវណ្ណវលាហកេន បដិច្ឆាទយមានោ វិយ, កញ្ចនបព្ពតមត្ថកេ សុបក្កលាខារសំ បរិសិញ្ចន្តោ វិយ, ចិត្តកូដបព្ពតមត្ថកំ វិជ្ជុលតាយ បរិក្ខិបន្តោ វិយ ច សចក្កវាឡសិនេរុយុគន្ធរំ មហាបថវិំ សញ្ចាលេត្វា គហិតំ និគ្រោធបល្លវសមានវណ្ណំ រត្តវរបំសុកូលំ បារុបិត្វា, គន្ធកុដិទ្វារតោ និក្ខមិ កញ្ចនគុហតោ សីហោ វិយ ឧទយបព្ពតកូដតោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ ច. និក្ខមិត្វា បន គន្ធកុដិបមុខេ អដ្ឋាសិ.

អថស្ស កាយតោ មេឃមុខេហិ វិជ្ជុកលាបា វិយ រស្មិយោ និក្ខមិត្វា សុវណ្ណរសធារាបរិសេកបិញ្ជរបត្តបុប្ផផលវិដបេ វិយ អារាមរុក្ខេ ករិំសុ. តាវទេវ ច អត្តនោ អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ មហាភិក្ខុសង្ឃោ ភគវន្តំ បរិវារេសិ. តេ បន បរិវារេត្វា ឋិតា ភិក្ខូ ឯវរូបា អហេសុំ – អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា បវិវិត្តា អសំសដ្ឋា អារទ្ធវីរិយា វត្តារោ វចនក្ខមា ចោទកា បាបគរហិនោ សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នា. តេហិ បរិវារិតោ ភគវា រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណក្ខន្ធោ, រត្តបទុមសណ្ឌមជ្ឈគតា វិយ សុវណ្ណនាវា, បវាឡវេទិកាបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណបាសាទោ វិរោចិត្ថ. សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ មហាថេរាបិ នំ មេឃវណ្ណំ បំសុកូលំ បារុបិត្វា មណិវម្មវម្មិកា វិយ មហានាគា បរិវារយិំសុ វន្តរាគា ភិន្នកិលេសា វិជដិតជដា ឆិន្នពន្ធនា កុលេ វា គណេ វា អលគ្គា.

ឥតិ ភគវា សយំ វីតរាគោ វីតរាគេហិ, វីតទោសោ វីតទោសេហិ, វីតមោហោ វីតមោហេហិ, និត្តណ្ហោ និត្តណ្ហេហិ, និក្កិលេសោ និក្កិលេសេហិ, សយំ ពុទ្ធោ ពហុស្សុតពុទ្ធេហិ បរិវារិតោ បត្តបរិវារិតំ វិយ កេសរំ, កេសរបរិវារិតា វិយ កណ្ណិកា, អដ្ឋនាគសហស្សបរិវារិតោ វិយ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា, នវុតិហំសសហស្សបរិវារិតោ វិយ ធតរដ្ឋោ ហំសរាជា, សេនង្គបរិវារិតោ វិយ ចក្កវត្តិរាជា, មរុគណបរិវារិតោ វិយ សក្កោ ទេវរាជា, ព្រហ្មគណបរិវារិតោ វិយ ហារិតមហាព្រហ្មា, តារាគណបរិវារិតោ វិយ បុណ្ណចន្ទោ អសមេន ពុទ្ធវេសេន អបរិមាណេន ពុទ្ធវិលាសេន កបិលវត្ថុគាមិមគ្គំ បដិបជ្ជិ.

អថស្ស បុរត្ថិមកាយតោ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ បច្ឆិម-កាយតោ, ទក្ខិណហត្ថតោ, វាមហត្ថតោ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ. ឧបរិ កេសន្តតោ បដ្ឋាយ សព្ពកេសាវដ្ដេហិ មោរគីវវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា គគនតលេ អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ. ហេដ្ឋា បាទតលេហិ បវាឡវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា ឃនបថវិំ អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ. ឯវំ សមន្តា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ វិជ្ជោតមានា វិប្ផន្ទមានា កញ្ចនទណ្ឌទីបិកាហិ និច្ឆរិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទជាលា វិយ ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃតោ និក្ខន្តវិជ្ជុលតា វិយ វិធាវិំសុ. សព្ពទិសាភាគា សុវណ្ណចម្បកបុប្ផេហិ វិកិរិយមានា វិយ, សុវណ្ណឃដតោ និក្ខន្តសុវណ្ណរសធារាហិ សិញ្ចមានា វិយ, បសារិតសុវណ្ណបដបរិក្ខិត្តា វិយ, វេរម្ភវាតសមុដ្ឋិតកិំសុកកណិការបុប្ផចុណ្ណសមោកិណ្ណា វិយ វិប្បភាសិំសុ.

ភគវតោបិ អសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាទ្វត្តិំសវរលក្ខណសមុជ្ជលសរីរំ សមុគ្គតតារកំ វិយ គគនតលំ, វិកសិតមិវ បទុមវនំ, សព្ពបាលិផុល្លោ វិយ យោជនសតិកោ បារិច្ឆត្តកោ, បដិបាដិយា ឋបិតានំ ទ្វត្តិំសចន្ទានំ ទ្វត្តិំសសូរិយានំ ទ្វត្តិំសចក្កវត្តីនំ ទ្វត្តិំសទេវរាជានំ ទ្វត្តិំសមហាព្រហ្មានំ សិរិយា សិរិំ អភិភវមានំ វិយ វិរោចិត្ថ, យថា តំ ទសហិ បារមីហិ ទសហិ ឧបបារមីហិ ទសហិ បរមត្ថបារមីហិ សម្មទេវ បូរិតាហិ សមតិំសបារមិតាហិ អលង្កតំ. កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ទិន្នទានំ រក្ខិតសីលំ កតកល្យាណកម្មំ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ ឱតរិត្វា វិបាកំ ទាតុំ ឋានំ អលភមានំ សម្ពាធបត្តំ វិយ អហោសិ. នាវាសហស្សភណ្ឌំ ឯកនាវំ អារោបនកាលោ វិយ, សកដសហស្សភណ្ឌំ ឯកសកដំ អារោបនកាលោ វិយ, បញ្ចវីសតិយា គង្គានំ ឱឃស្ស សម្ភិជ្ជ មុខទ្វារេ ឯកតោ រាសិភូតកាលោ វិយ អហោសិ.

ឥមាយ ពុទ្ធសិរិយា ឱភាសមានស្សាបិ ច ភគវតោ បុរតោ អនេកានិ ទណ្ឌទីបិកាសហស្សានិ ឧក្ខិបិំសុ, តថា បច្ឆតោ, វាមបស្សេ, ទក្ខិណបស្សេ. ជាតិសុមនចម្បកវនមល្លិការត្តុប្បល-នីលុប្បល-ពកុលសិន្ទុវារបុប្ផានិ ចេវ នីលបីតាទិវណ្ណសុគន្ធគន្ធចុណ្ណានិ ច ចាតុទ្ទីបិកមេឃវិស្សដ្ឋា ឧទកវុដ្ឋិយោ វិយ វិប្បកិរិយិំសុ. បញ្ចង្គិកតូរិយនិគ្ឃោសា ចេវ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណបដិសំយុត្តា ថុតិឃោសា ច សព្ពា ទិសា បូរយិំសុ. ទេវមនុស្សនាគសុបណ្ណគន្ធព្ពយក្ខាទីនំ អក្ខីនិ អមតបានំ វិយ លភិំសុ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា បទសហស្សេន គមនវណ្ណំ វត្តុំ វដ្ដតិ. តត្រិទំ មុខមត្តំ –

‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នោ, កម្បយន្តោ វសុន្ធរំ;

អហេឋយន្តោ បាណានិ, យាតិ លោកវិនាយកោ.

‘‘ទក្ខិណំ បឋមំ បាទំ, ឧទ្ធរន្តោ នរាសភោ