១២. លោកកាមគុណវគ្គោ

១-២. បឋមមារបាសសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៤-១១៥. លោកកាមគុណវគ្គស្ស បឋមេ អាវាសគតោតិ វសនដ្ឋានំ គតោ. មារស្ស វសំ គតោតិ តិវិធស្សាបិ មារស្ស វសំ គតោ. បដិមុក្ក’ស្ស មារបាសោតិ អស្ស គីវាយ មារបាសោ បដិមុក្កោ បវេសិតោ. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

៣. លោកន្តគមនសុត្តវណ្ណនា

១១៦. តតិយេ លោកស្សាតិ ចក្កវាឡលោកស្ស. លោកស្ស អន្តន្តិ សង្ខារលោកស្ស អន្តំ. វិហារំ បាវិសីតិ ‘‘មយិ វិហារំ បវិដ្ឋេ ឥមេ ភិក្ខូ, ឥមំ ឧទ្ទេសំ អានន្ទំ បុច្ឆិស្សន្តិ, សោ ច តេសំ មម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សំសន្ទិត្វា កថេស្សតិ. តតោ នំ ថោមេស្សាមិ, មម ថោមនំ សុត្វា ភិក្ខូ អានន្ទំ ឧបសង្កមិតព្ពំ, វចនញ្ចស្ស សោតព្ពំ សទ្ធាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តំ នេសំ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ ចិន្តេត្វា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វាវ និសិន្នាសនេ អន្តរហិតោ គន្ធកុដិយំ បាតុរហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសី’’តិ.

សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោតិ សត្ថារា ច បសត្ថោ. វិញ្ញូនន្តិ ឥទម្បិ ករណត្ថេ សាមិវចនំ, បណ្ឌិតេហិ សព្រហ្មចារីហិ ច សម្ភាវិតោតិ អត្ថោ. បហោតីតិ សក្កោតិ. អតិក្កម្មេវ មូលំ អតិក្កម្មេវ ខន្ធន្តិ សារោ នាម មូលេ វា ខន្ធេ វា ភវេយ្យ, តម្បិ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំសម្បទមិទន្តិ ឯវំសម្បត្តិកំ, ឦទិសន្តិ អត្ថោ. អតិសិត្វាតិ អតិក្កមិត្វា. ជានំ ជានាតីតិ ជានិតព្ពមេវ ជានាតិ. បស្សំ បស្សតីតិ បស្សិតព្ពមេវ បស្សតិ. យថា វា ឯកច្ចោ វិបរីតំ គណ្ហន្តោ ជានន្តោបិ ន ជានាតិ, បស្សន្តោបិ ន បស្សតិ, ន ឯវំ ភគវា. ភគវា បន ជានន្តោ ជានាតិ, បស្សន្តោ បស្សតិយេវ. ស្វាយំ ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេន ចក្ខុភូតោ. វិទិតករណដ្ឋេន ញាណភូតោ. អវិបរីតសភាវដ្ឋេន បរិយត្តិធម្មបវត្តនតោ វា ហទយេន ចិន្តេត្វា វាចាយ និច្ឆារិតធម្មមយោតិ ធម្មភូតោ. សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មភូតោ. អថ វា ចក្ខុ វិយ ភូតោតិ ចក្ខុភូតោ. ឯវមេតេសុ បទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ស្វាយំ ធម្មស្ស វត្តនតោ វត្តា. បវត្តនតោ បវត្តា. អត្ថំ នីហរិត្វា នីហរិត្វា ទស្សនសមត្ថតាយ អត្ថស្ស និន្នេតា. អមតាធិគមាយ បដិបត្តិំ ទេសេតីតិ អមតស្ស ទាតា.

អគរុំ ករិត្វាតិ បុនប្បុនំ យាចាបេន្តោបិ ហិ គរុំ ករោតិ នាម. អត្តនោ សេក្ខបដិសម្ភិទាញាណេ ឋត្វា សិនេរុបាទតោ វាលិកំ ឧទ្ធរមានោ វិយ ទុព្ពិញ្ញេយ្យំ កត្វា កថេន្តោបិ គរុំ ករោតិយេវ នាម. ឯវំ អកត្វា អម្ហេ បុនប្បុនំ អយាចាបេត្វា សុវិញ្ញេយ្យម្បិ នោ កត្វា កថេហីតិ វុត្តំ ហោតិ.

យំ ខោ វោតិ យំ ខោ តុម្ហាកំ. ចក្ខុនា ខោ, អាវុសោ, លោកស្មិំ លោកសញ្ញី ហោតិ លោកមានីតិ ចក្ខុញ្ហិ លោកេ អប្បហីនទិដ្ឋិ បុថុជ្ជនោ សត្តលោកវសេន លោកោតិ សញ្ជានាតិ ចេវ មញ្ញតិ ច, តថា ចក្កវាឡលោកវសេន. ន ហិ អញ្ញត្រ ចក្ខាទីហិ ទ្វាទសាយតនេហិ តស្ស សា សញ្ញា វា មានោ វា ឧប្បជ្ជតិ. តេន វុត្តំ, ‘‘ចក្ខុនា ខោ, អាវុសោ, លោកស្មិំ លោកសញ្ញី ហោតិ លោកមានី’’តិ. ឥមស្ស ច លោកស្ស គមនេន អន្តោ នាម ញាតុំ វា ទដ្ឋុំ វា បត្តុំ វា ន សក្កា. លុជ្ជនដ្ឋេន បន តស្សេវ ចក្ខាទិភេទស្ស លោកស្ស និព្ពានសង្ខាតំ អន្តំ អប្បត្វា វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តកិរិយា នាម នត្ថីតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទានិ ‘‘សាវកេន បញ្ហោ កថិតោតិ មា និក្កង្ខា អហុវត្ថ, អយំ ភគវា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតុលំ គហេត្វា និសិន្នោ. ឥច្ឆមានា តមេវ ឧបសង្កមិត្វា និក្កង្ខា ហោថា’’តិ ឧយ្យោជេន្តោ អាកង្ខមានា បនាតិអាទិមាហ.

ឥមេហិ អាការេហីតិ ឥមេហិ ការណេហិ ចក្កវាឡលោកស្ស អន្តាភាវការណេហិ ចេវ សង្ខារលោកស្ស អន្តាបត្តិការណេហិ ច. ឥមេហិ បទេហីតិ ឥមេហិ អក្ខរសម្បិណ្ឌនេហិ. ព្យញ្ជនេហីតិ បាដិយេក្កអក្ខរេហិ.

បណ្ឌិតោតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ. ចតូហិ ការណេហិ បណ្ឌិតោ ធាតុកុសលោ អាយតនកុសលោ បច្ចយាការកុសលោ ការណាការណកុសលោតិ. មហាបញ្ញោតិ មហន្តេ អត្ថេ មហន្តេ ធម្មេ មហន្តា និរុត្តិយោ មហន្តានិ បដិភានានិ បដិគ្គណ្ហនសមត្ថតាយ មហាបញ្ញាយ សមន្នាគតោ. យថា តំ អានន្ទេនាតិ យថា អានន្ទេន ព្យាកតំ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. យថា អានន្ទេន តំ ព្យាកតំ, អហម្បិ តំ ឯវមេវ ព្យាករេយ្យន្តិ អត្ថោ.

៤. កាមគុណសុត្តវណ្ណនា

១១៧. ចតុត្ថេ យេ មេតិ យេ មម. ចេតសោ សម្ផុដ្ឋបុព្ពាតិ ចិត្តេន អនុភូតបុព្ពា. តត្រ មេ ចិត្តំ ពហុលំ គច្ឆមានំ គច្ឆេយ្យាតិ តេសុ បាសាទត្តយតិវិធនាដកាទិភេទសម្បត្តិវសេន អនុភូតបុព្ពេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ពហូសុ វារេសុ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ ទីបេតិ. បច្ចុប្បន្នេសុ វាតិ ឥធ បធានចរិយកាលេ ឆព្ពស្សានិ សុបុប្ផិតវនសណ្ឌជាតានំ ទិជគណាទីនំ វសេន ទិដ្ឋសុតាទិភេទំ មនោរមារម្មណំ កាមគុណំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវរូបេសុ បច្ចុប្បន្នេសុ វា ពហុលំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ទស្សេតិ. អប្បំ វា អនាគតេសូតិ អនាគតេ ‘‘មេត្តេយ្យោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ, សង្ខោ នាម រាជា, កេតុមតី នាម រាជធានី’’តិអាទិវសេន (ទី. និ. ៣.១០៦) បរិត្តកមេវ អនាគតេសុ កាមគុណេសុ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ ទស្សេតិ. តត្រ មេ អត្តរូបេនាតិ តត្រ មយា អត្តនោ ហិតកាមជាតិកេន. អប្បមាទោតិ សាតច្ចកិរិយា បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស អវោស្សគ្គោ. សតីតិ អារម្មណបរិគ្គហិតសតិ. អារក្ខោតិ អយំ អប្បមាទោ ច សតិ ច ចេតសោ អារក្ខោ ករណីយោ, ឯវំ មេ អហោសីតិ ទស្សេតិ, អារក្ខត្ថាយ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា កាតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេតិ យស្មា ចេតសោ អារក្ខត្ថាយ អប្បមាទោ ច សតិ ច កាតព្ពា, យស្មា តស្មិំ អាយតនេ វិទិតេ អប្បមាទេន វា សតិយា វា កាតព្ពំ នត្ថិ, តស្មា សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ, តំ ការណំ ជានិតព្ពន្តិ អត្ថោ. សឡាយតននិរោធន្តិ សឡាយតននិរោធោ វុច្ចតិ និព្ពានំ, តំ សន្ធាយ ភាសិតន្តិ អត្ថោ. និព្ពានស្មិញ្ហិ ចក្ខុអាទីនិ ចេវ និរុជ្ឈន្តិ រូបសញ្ញាទយោ ច និរុជ្ឈន្តីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៥-៦. សក្កបញ្ហសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៨-១១៩. បញ្ចមេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. បរិនិព្ពាយន្តីតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយន្តិ. តន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ហោតីតិ តណ្ហានិស្សិតំ កម្មវិញ្ញាណំ ហោតិ. តទុបាទានន្តិ តំគហណំ, តណ្ហាគហណេន សហគតំ វិញ្ញាណំ ហោតីតិ អត្ថោ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ.

៧. សារិបុត្តសទ្ធិវិហារិកសុត្តវណ្ណនា

១២០. សត្តមេ សន្តានេស្សតីតិ ឃដេស្សតិ, យោគវិច្ឆេទមស្ស បាបុណិតុំ ន ទស្សតិ.

៨. រាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

១២១. អដ្ឋមេ វិមុត្តិបរិបាចនិយាតិ វិមុត្តិំ បរិបាចេន្តីតិ វិមុត្តិបរិបាចនិយា. ធម្មាតិ បន្នរស ធម្មា, តេ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ វិសុទ្ធិករណវសេន វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អស្សទ្ធេ បុគ្គលេ បរិវជ្ជយតោ, សទ្ធេ បុគ្គលេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ, បសាទនីយេ សុត្តន្តេ បច្ចវេក្ខតោ, ឥមេហិ តីហាការេហិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វិសុជ្ឈតិ. កុសីតេ បុគ្គលេ បរិវជ្ជយតោ, អារទ្ធវីរិយេ បុគ្គលេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ, សម្មប្បធានេ បច្ចវេក្ខតោ, ឥមេហិ តីហាការេហិ វីរិយិន្ទ្រិយំ វិសុជ្ឈតិ. មុដ្ឋស្សតី បុគ្គលេ បរិវជ្ជយតោ, ឧបដ្ឋិតស្សតី បុគ្គលេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ, សតិបដ្ឋានេ បច្ចវេក្ខតោ, ឥមេហិ តីហាការេហិ សតិន្ទ្រិយំ វិសុជ្ឈតិ. អសមាហិតេ បុគ្គលេ បរិវជ្ជយតោ, សមាហិតេ បុគ្គលេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ, ឈានវិមោក្ខេ បច្ចវេក្ខតោ, ឥមេហិ តីហាការេហិ សមាធិន្ទ្រិយំ វិសុជ្ឈតិ. ទុប្បញ្ញេ បុគ្គលេ បរិវជ្ជយតោ, បញ្ញវន្តេ បុគ្គលេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ, គម្ភីរញាណចរិយំ បច្ចវេក្ខតោ, ឥមេហិ តីហាការេហិ បញ្ញិន្ទ្រិយំ វិសុជ្ឈតិ. ឥតិ ឥមេ បញ្ច បុគ្គលេ បរិវជ្ជយតោ, បញ្ច បុគ្គលេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ, បញ្ច សុត្តន្តេ បច្ចវេក្ខតោ, ឥមេហិ បន្នរសហិ អាការេហិ ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ វិសុជ្ឈន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៨៤).

អបរេបិ បន្នរស ធម្មា វិមុត្តិបរិបាចនិយា – សទ្ធាបញ្ចមានិ ឥន្ទ្រិយានិ, អនិច្ចសញ្ញា, អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា, បហានសញ្ញា, វិរាគសញ្ញាតិ ឥមា បញ្ច និព្ពេធភាគិយា សញ្ញា, មេឃិយត្ថេរស្ស កថិតា កល្យាណមិត្តតាទយោ បញ្ច ធម្មាតិ (ឧទា. ៣១). កាយ បន វេលាយ ភគវតោ ឯតទហោសីតិ? បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តស្ស.

អនេកានិ ទេវតាសហស្សានីតិ អាយស្មតា រាហុលេន បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ បាទមូលេ បាលិតនាគរាជកាលេ បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តេន សទ្ធិំ បត្ថនំ បដ្ឋបិតទេវតាសុ បន កាចិ ភូមដ្ឋកា ទេវតា, កាចិ អន្តលិក្ខដ្ឋកា, កាចិ ចាតុមហារាជិកា, កាចិ ទេវលោកេ, កាចិ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តា. ឥមស្មិំ បន ទិវសេ សព្ពាបិ តា ឯកដ្ឋានេ អន្ធវនស្មិំយេវ សន្និបតិតា, តា សន្ធាយាហ – ‘‘អនេកានិ ទេវតាសហស្សានី’’តិ. ធម្មចក្ខុន្តិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ចត្តារោ ច មគ្គា ចត្តារិ ច ផលានិ ធម្មចក្ខុន្តិ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ ហិ កាចិ ទេវតា សោតាបន្នា អហេសុំ, កាចិ សកទាគាមី, អនាគាមី, ខីណាសវា. តាសញ្ច បន ទេវតានំ ឯត្តកាតិ គណនវសេន បរិច្ឆេទោ នត្ថិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ.

៩-១០. សំយោជនិយធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា

១២២-១២៣. នវមទសមានិ ឥដ្ឋារម្មណវសេន កថិយមានេ ពុជ្ឈនកានំ វសេន វុត្តានីតិ.

លោកកាមគុណវគ្គោ ទ្វាទសមោ.