៩. ថេរវគ្គោ

១. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

៨៣. ថេរវគ្គស្ស បឋមេ មន្តាណិបុត្តោតិ, មន្តាណិយា នាម ព្រាហ្មណិយា បុត្តោ. ឧបាទាយាតិ អាគម្ម អារព្ភ សន្ធាយ បដិច្ច. អស្មីតិ ហោតីតិ អស្មីតិ ឯវំ បវត្តំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចត្តយំ ហោតិ. ទហរោតិ តរុណោ. យុវាតិ យោព្ពនេន សមន្នាគតោ. មណ្ឌនកជាតិកោតិ មណ្ឌនកសភាវោ មណ្ឌនកសីលោ. មុខនិមិត្តន្តិ មុខបដិពិម្ពំ. តញ្ហិ បរិសុទ្ធំ អាទាសមណ្ឌលំ បដិច្ច បញ្ញាយតិ. កិំ បន តំ ឱលោកយតោ សកមុខំ បញ្ញាយតិ, បរមុខន្តិ? យទិ សកំ ភវេយ្យ, បរម្មុខំ ហុត្វា បញ្ញាយេយ្យ, អថ បរស្ស ភវេយ្យ, វណ្ណាទីហិ អសទិសំ ហុត្វា បញ្ញាយេយ្យ. តស្មា ន តំ អត្តនោ, ន បរស្ស, អាទាសំ បន និស្សាយ និភាសរូបំ នាម តំ បញ្ញាយតីតិ វទន្តិ. អថ យំ ឧទកេ បញ្ញាយតិ, តំ កេន ការណេនាតិ? មហាភូតានំ វិសុទ្ធតាយ. ធម្មោ មេ អភិសមិតោតិ មយា ញាណេន ចតុសច្ចធម្មោ អភិសមាគតោ, សោតាបន្នោស្មិ ជាតោតិ កថេសិ. បឋមំ.

២. តិស្សសុត្តវណ្ណនា

៨៤. ទុតិយេ មធុរកជាតោ វិយាតិ សញ្ជាតគរុភាវោ វិយ អកម្មញ្ញោ. ទិសាបិ មេតិ អយំ បុរត្ថិមា អយំ ទក្ខិណាតិ ឯវំ ទិសាបិ មយ្ហំ ន បក្ខាយន្តិ, ន បាកដា ហោន្តីតិ វទតិ. ធម្មាបិ មំ ន បដិភន្តីតិ បរិយត្តិធម្មាបិ មយ្ហំ ន ឧបដ្ឋហន្តិ, ឧគ្គហិតំ សជ្ឈាយិតំ ន ទិស្សតីតិ វទតិ. វិចិកិច្ឆាតិ នោ មហាវិចិកិច្ឆា. ន ហិ តស្ស ‘‘សាសនំ និយ្យានិកំ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិ វិមតិ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ បនស្ស ហោតិ ‘‘សក្ខិស្សាមិ នុ ខោ សមណធម្មំ កាតុំ, ឧទាហុ បត្តចីវរធារណមត្តមេវ ករិស្សាមី’’តិ.

កាមានមេតំ អធិវចនន្តិ យថា ហិ និន្នំ បល្លលំ ឱលោកេន្តស្ស ទស្សនរាមណេយ្យកមត្តំ អត្ថិ, យោ បនេត្ថ ឱតរតិ, តំ ចណ្ឌមីនាកុលតាយ អាកឌ្ឍិត្វា អនយព្យសនំ បាបេតិ, ឯវមេវំ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ចក្ខុទ្វារាទីនំ អារម្មណេ រាមណេយ្យកមត្តំ អត្ថិ, យោ បនេត្ថ គេធំ អាបជ្ជតិ, តំ អាកឌ្ឍិត្វា និរយាទីសុ ឯវ បក្ខិបន្តិ. អប្បស្សាទា ហិ កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោតិ ឥមំ អត្ថវសំ បដិច្ច ‘‘កាមានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ. អហមនុគ្គហេនាតិ អហំ ធម្មាមិសានុគ្គហេហិ អនុគ្គណ្ហាមិ. អភិនន្ទីតិ សម្បដិច្ឆិ. ន កេវលញ្ច អភិនន្ទិ, ឥមំ បន សត្ថុ សន្តិកា អស្សាសំ លភិត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ កតិបាហេន អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. ទុតិយំ.

៣. យមកសុត្តវណ្ណនា

៨៥. តតិយេ ទិដ្ឋិគតន្តិ សចេ ហិស្ស ឯវំ ភវេយ្យ ‘‘សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ និរុជ្ឈន្តិ ច, សង្ខារប្បវត្តមេវ អប្បវត្តំ ហោតី’’តិ, ទិដ្ឋិគតំ នាម ន ភវេយ្យ, សាសនាវចរិកំ ញាណំ ភវេយ្យ. យស្មា បនស្ស ‘‘សត្តោ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតី’’តិ អហោសិ, តស្មា ទិដ្ឋិគតំ នាម ជាតំ. ថាមសា បរាមាសាតិ ទិដ្ឋិថាមេន ចេវ ទិដ្ឋិបរាមាសេន ច.

យេនាយស្មា សារិបុត្តោតិ យថា នាម បច្ចន្តេ កុបិតេ តំ វូបសមេតុំ អសក្កោន្តា រាជបុរិសា សេនាបតិស្ស វា រញ្ញោ វា សន្តិកំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ ទិដ្ឋិគតវសេន តស្មិំ ថេរេ កុបិតេ តំ វូបសមេតុំ អសក្កោន្តា តេ ភិក្ខូ យេន ធម្មរាជស្ស ធម្មសេនាបតិ អាយស្មា សារិបុត្តោ, តេនុបសង្កមិំសុ. ឯវំព្យាខោតិ តេសំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ វិយ ថេរស្ស សម្មុខា បគ្គយ្ហ វត្តុំ អសក្កោន្តោ ឱលម្ពន្តេន ហទយេន ‘‘ឯវំព្យាខោ’’តិ អាហ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោតិ? ឥទំ ថេរោ តស្ស វចនំ សុត្វា, ‘‘នាយំ អត្តនោ លទ្ធិយំ ទោសំ បស្សតិ, ធម្មទេសនាយ អស្ស តំ បាកដំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តិបរិវដ្ដំ ទេសនំ ទេសេតុំ អារភិ.

តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, រូបំ តថាគតោតិ ឥទំ កស្មា អារទ្ធំ? អនុយោគវត្តំ ទាបនត្ថំ. តិបរិវដ្ដទេសនាវសានស្មិញ្ហិ ថេរោ សោតាបន្នោ ជាតោ. អថ នំ អនុយោគវត្តំ ទាបេតុំ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសី’’តិអាទិមាហ? តថាគតោតិ សត្តោ. រូបំ វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណន្តិ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធេ សម្បិណ្ឌេត្វា ‘‘តថាគតោ’’តិ សមនុបស្សសីតិ បុច្ឆតិ. ឯត្ថ ច តេ, អាវុសោតិ ឥទំ ថេរស្ស អនុយោគេ ភុម្មំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯត្ថ ច តេ ឯត្តកេ ឋានេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សច្ចតោ ថិរតោ សត្តេ អនុបលព្ភិយមានេតិ. សចេ តំ, អាវុសោតិ ឥទមេតំ អញ្ញំ ព្យាករាបេតុកាមោ បុច្ឆតិ. យំ ទុក្ខំ តំ និរុទ្ធន្តិ យំ ទុក្ខំ, តទេវ និរុទ្ធំ, អញ្ញោ សត្តោ និរុជ្ឈនកោ នាម នត្ថិ, ឯវំ ព្យាករេយ្យន្តិ អត្ថោ.

ឯតស្សេវ អត្ថស្សាតិ ឯតស្ស បឋមមគ្គស្ស. ភិយ្យោសោមត្តាយ ញាណាយាតិ អតិរេកប្បមាណស្ស ញាណស្ស អត្ថាយ, សហវិបស្សនកានំ ឧបរិ ច តិណ្ណំ មគ្គានំ អាវិភាវត្ថាយាតិ អត្ថោ. អារក្ខសម្បន្នោតិ អន្តោអារក្ខេន ចេវ ពហិអារក្ខេន ច សមន្នាគតោ. អយោគក្ខេមកាមោតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមភាវំ អនិច្ឆន្តោ. បសយ្ហាតិ បសយ្ហិត្វា អភិភវិត្វា. អនុបខជ្ជាតិ អនុបវិសិត្វា.

បុព្ពុដ្ឋាយីតិអាទីសុ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា អាសនតោ បឋមតរំ វុដ្ឋាតីតិ បុព្ពុដ្ឋាយី. តស្ស អាសនំ ទត្វា តស្មិំ និសិន្នេ បច្ឆា និបតតិ និសីទតីតិ, បច្ឆានិបាតី. បាតោវ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯត្តកា កសិតុំ គច្ឆថ, ឯត្តកា វបិតុ’’ន្តិ វា សព្ពបឋមំ វុដ្ឋាតីតិ បុព្ពុដ្ឋាយី. សាយំ សព្ពេសុ អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គតេសុ គេហស្ស សមន្តតោ អារក្ខំ សំវិធាយ ទ្វារានិ ថកេត្វា សព្ពបច្ឆា និបជ្ជនតោបិ បច្ឆានិបាតី. ‘‘កិំ ករោមិ, អយ្យបុត្ត? កិំ ករោមិ អយ្យបុត្តា’’តិ? មុខំ ឱលោកេន្តោ កិំការំ បដិសាវេតីតិ កិំការបដិស្សាវី. មនាបំ ចរតីតិ មនាបចារី. បិយំ វទតីតិ បិយវាទី. មិត្តតោបិ នំ សទ្ទហេយ្យាតិ មិត្តោ មេ អយន្តិ សទ្ទហេយ្យ. វិស្សាសំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ឯកតោ បានភោជនាទិំ ករោន្តោ វិស្សាសិកោ ភវេយ្យ. សំវិស្សត្ថោតិ សុដ្ឋុ វិស្សត្ថោ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – ពាលគហបតិបុត្តោ វិយ ហិ វដ្ដសន្និស្សិតកាលេ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ, វធកបច្ចាមិត្តោ វិយ អពលទុព្ពលា បញ្ចក្ខន្ធា, វធកបច្ចាមិត្តស្ស ‘‘ពាលគហបតិបុត្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ឧបគតកាលោ វិយ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧបគតា បញ្ចក្ខន្ធា, តស្ស ហិ ‘‘ន មេ អយំ សហាយោ, វធកបច្ចត្ថិកោ អយ’’ន្តិ អជាននកាលោ វិយ វដ្ដនិស្សិតបុថុជ្ជនស្ស បញ្ចក្ខន្ធេ ‘‘ន ឥមេ មយ្ហ’’ន្តិ អគហេត្វា ‘‘មម រូបំ, មម វេទនា, មម សញ្ញា, មម សង្ខារា, មម វិញ្ញាណ’’ន្តិ គហិតកាលោ, វធកបច្ចត្ថិកស្ស ‘‘មិត្តោ មេ អយ’’ន្តិ គហេត្វា សក្ការករណកាលោ វិយ ‘‘មម ឥមេ’’តិ គហេត្វា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ន្ហាបនភោជនាទីហិ សក្ការករណកាលោ, ‘‘អតិវិស្សត្ថោ មេ អយ’’ន្តិ ញត្វា សក្ការំ ករោន្តស្សេវ អសិនា សីសច្ឆិន្ទនំ វិយ វិស្សត្ថស្ស ពាលបុថុជ្ជនស្ស តិខិណេហិ ភិជ្ជមានេហិ ខន្ធេហិ ជីវិតបរិយាទានំ វេទិតព្ពំ.

ឧបេតីតិ ឧបគច្ឆតិ. ឧបាទិយតីតិ គណ្ហាតិ. អធិដ្ឋាតីតិ អធិតិដ្ឋតិ. អត្តា មេតិ អយំ មេ អត្តាតិ. សុតវា ច ខោ, អាវុសោ, អរិយសាវកោតិ យថា បន បណ្ឌិតោ គហបតិបុត្តោ ឯវំ ឧបគតំ បច្ចត្ថិកំ ‘‘បច្ចត្ថិកោ មេ អយ’’ន្តិ ញត្វា អប្បមត្តោ តានិ តានិ កម្មានិ ការេត្វា អនត្ថំ បរិហរតិ, អត្ថំ បាបុណាតិ, ឯវំ សុតវា អរិយសាវកោបិ ‘‘ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា នយេន បញ្ចក្ខន្ធេ អហន្តិ វា មមន្តិ វា អគហេត្វា, ‘‘បច្ចត្ថិកា មេ ឯតេ’’តិ ញត្វា រូបសត្តកអរូបសត្តកាទិវសេន វិបស្សនាយ យោជេត្វាវ តតោនិទានំ ទុក្ខំ បរិវជ្ជេត្វា អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណាតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. តតិយំ.

៤. អនុរាធសុត្តវណ្ណនា

៨៦. ចតុត្ថេ អរញ្ញកុដិកាយន្តិ តស្សេវ វិហារស្ស បច្ចន្តេ បណ្ណសាលាយំ. តំ តថាគតោតិ តុម្ហាកំ សត្ថា តថាគតោ តំ សត្តំ តថាគតំ. អញ្ញត្រ ឥមេហីតិ តស្ស កិរ ឯវំ អហោសិ ‘‘ឥមេ សាសនស្ស បដិបក្ខា បដិវិលោមា, យថា ឥមេ ភណន្តិ, ន ឯវំ សត្ថា បញ្ញាបេស្សតិ, អញ្ញថា បញ្ញាបេស្សតី’’តិ. តស្មា ឯវមាហ. ឯវំ វុត្តេ តេ អញ្ញតិត្ថិយាតិ ឯវំ ថេរេន អត្តនោ ច បរេសញ្ច សមយំ អជានិត្វា វុត្តេ ឯកទេសេន សាសនសមយំ ជានន្តា ថេរស្ស វាទេ ទោសំ ទាតុកាមា តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា អាយស្មន្តំ អនុរាធំ ឯតទវោចុំ.

តំ កិំ មញ្ញសិ អនុរាធាតិ សត្ថា តស្ស កថំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ភិក្ខុ អត្តនោ លទ្ធិយំ ទោសំ ន ជានាតិ, ការកោ បនេស យុត្តយោគោ, ធម្មទេសនាយ ឯវ នំ ជានាបេស្សាមី’’តិ តិបរិវដ្ដំ ទេសនំ ទេសេតុកាមោ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធា’’តិអាទិមាហ. អថស្ស តាយ ទេសនាយ អរហត្តប្បត្តស្ស អនុយោគវត្តំ អារោបេន្តោ តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ? រូបំ តថាគតោតិអាទិមាហ. ទុក្ខញ្ចេវ បញ្ញបេមិ, ទុក្ខស្ស ច និរោធន្តិ វដ្ដទុក្ខញ្ចេវ វដ្ដទុក្ខស្ស ច និរោធំ និព្ពានំ បញ្ញបេមិ. ទុក្ខន្តិ វា វចនេន ទុក្ខសច្ចំ គហិតំ. តស្មិំ គហិតេ សមុទយសច្ចំ គហិតមេវ ហោតិ, តស្ស មូលត្តា. និរោធន្តិ វចនេន និរោធសច្ចំ គហិតំ. តស្មិំ គហិតេ មគ្គសច្ចំ គហិតមេវ ហោតិ តស្ស ឧបាយត្តា. ឥតិ បុព្ពេ ចាហំ, អនុរាធ, ឯតរហិ ច ចតុសច្ចមេវ បញ្ញបេមីតិ ទស្សេតិ. ឯវំ ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ. ចតុត្ថំ.

៥. វក្កលិសុត្តវណ្ណនា

៨៧. បញ្ចមេ កុម្ភការនិវេសនេតិ កុម្ភការសាលាយំ. ថេរោ កិរ វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា ភគវន្តំ ទស្សនាយ អាគច្ឆតិ. តស្ស នគរមជ្ឈេ មហាអាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, បាទា ន វហន្តិ. អថ នំ មញ្ចកសិវិកាយ កុម្ភការសាលំ អាហរិំសុ. សា ច សាលា តេសំ កម្មសាលា, ន និវេសនសាលា. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កុម្ភការនិវេសនេ វិហរតី’’តិ. ពាឡ្ហគិលានោតិ អធិមត្តគិលានោ. សមធោសីតិ សមន្តតោ អធោសិ, ចលនាការេន អបចិតិំ ទស្សេសិ. វត្តំ កិរេតំ ពាឡ្ហគិលានេនបិ ពុឌ្ឍតរំ ទិស្វា ឧដ្ឋានាការេន អបចិតិ ទស្សេតព្ពា. តេន បន ‘‘មា ចលិ មា ចលី’’តិ វត្តព្ពោ. សន្តិមានិ អាសនានីតិ ពុទ្ធកាលស្មិញ្ហិ ឯកស្សបិ ភិក្ខុនោ វសនដ្ឋានេ ‘‘សចេ សត្ថា អាគច្ឆិស្សតិ, ឥធ និសីទិស្សតី’’តិ អាសនំ បញ្ញត្តមេវ ហោតិ អន្តមសោ ផលកមត្តម្បិ បណ្ណសន្ថារមត្តម្បិ. ខមនីយំ យាបនីយន្តិ កច្ចិ ទុក្ខំ ខមិតុំ ឥរិយាបថំ វា យាបេតុំ សក្កាតិ បុច្ឆតិ. បដិក្កមន្តីតិ និវត្តន្តិ. អភិក្កមន្តីតិ អធិគច្ឆន្តិ. បដិក្កមោសានន្តិ បដិក្កមោ ឯតាសំ. សីលតោ ន ឧបវទតីតិ សីលំ អារព្ភ សីលភាវេន ន ឧបវទតិ. ចិរបដិកាហន្តិ ចិរបដិកោ អហំ, ចិរតោ បដ្ឋាយ អហន្តិ អត្ថោ. បូតិកាយេនាតិ អត្តនោ សុវណ្ណវណ្ណម្បិ កាយំ ភគវា ធុវបគ្ឃរណដ្ឋេន ឯវមាហ. យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មន្តិ ឥធ ភគវា ‘‘ធម្មកាយោ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ’’តិ វុត្តំ ធម្មកាយតំ ទស្សេតិ. នវវិធោ ហិ លោកុត្តរធម្មោ តថាគតស្ស កាយោ នាម.

ឥទានិ ថេរស្ស តិបរិវដ្ដធម្មទេសនំ អារភន្តោ តំ កិំ មញ្ញសីតិអាទិមាហ. កាឡសិលាតិ កាឡសិលាវិហារោ. វិមោក្ខាយាតិ មគ្គវិមោក្ខត្ថាយ. សុវិមុត្តោ វិមុច្ចិស្សតីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា វិមុត្តោ ហុត្វា វិមុច្ចិស្សតិ. តា កិរ ទេវតា ‘‘យេន នីហារេន ឥមិនា វិបស្សនា អារទ្ធា, អនន្តរាយេន អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ញត្វា ឯវមាហំសុ. អបាបកន្តិ អលាមកំ. សត្ថំ អាហរេសីតិ ថេរោ កិរ អធិមានិកោ អហោសិ. សោ សមាធិវិបស្សនាហិ វិក្ខម្ភិតានំ កិលេសានំ សមុទាចារំ អបស្សន្តោ ‘‘ខីណាសវោម្ហី’’តិ សញ្ញី ហុត្វា ‘‘កិំ មេ ឥមិនា ទុក្ខេន ជីវិតេន? សត្ថំ អាហរិត្វា មរិស្សាមី’’តិ តិខិណេន សត្ថេន កណ្ឋនាឡំ ឆិន្ទិ. អថស្ស ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជិ. សោ តស្មិំ ខណេ អត្តនោ បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វា អវិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានត្តា សីឃំ មូលកម្មដ្ឋានំ អាទាយ សម្មសន្តោ អរហត្តំ បាបុណិត្វាវ កាលមកាសិ. បច្ចវេក្ខណា បនស្ស ច កថំ អហោសីតិ? ខីណាសវស្ស ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណា ន សព្ពាវ អវស្សំ លទ្ធព្ពា, តិខិណេនាបិ បន អសិនា សីសេ ឆិជ្ជន្តេ ឯកំ ទ្វេ ញាណានិ អវស្សំ ឧប្បជ្ជន្តិ.

វិវត្តក្ខន្ធន្តិ បរិវត្តក្ខន្ធំ. សេមានន្តិ សយមានំ. ថេរោ កិរ ឧត្តានកោ និបន្នោ សត្ថំ អាហរិ. តស្ស សរីរំ យថាឋិតមេវ អហោសិ. សីសំ បន ទក្ខិណបស្សេន បរិវត្តិត្វា អដ្ឋាសិ. អរិយសាវកា ហិ យេភុយ្យេន ទក្ខិណបស្សេនេវ កាលំ ករោន្តិ. តេនស្ស សរីរំ យថាឋិតំយេវ អហោសិ. សីសំ បន ទក្ខិណបស្សេន បរិវត្តិត្វា ឋិតំ. តំ សន្ធាយ វិវត្តក្ខន្ធោ នាម ជាតោតិបិ វទន្តិ. ធូមាយិតត្តន្តិ ធូមាយនភាវំ. តិមិរាយិតត្តន្តិ តិមិរាយនភាវំ. ធូមវលាហកំ វិយ តិមិរវលាហកំ វិយ ចាតិ អត្ថោ. បញ្ចមំ.

៦. អស្សជិសុត្តវណ្ណនា

៨៨. ឆដ្ឋេ កស្សបការាមេតិ កស្សបសេដ្ឋិនា ការិតេ អារាមេ. កាយសង្ខារេតិ អស្សាសបស្សាសេ. សោ ហិ តេ ចតុត្ថជ្ឈានេន បស្សម្ភិត្វា បស្សម្ភិត្វា វិហាសិ. ឯវំ ហោតីតិ ឥទានិ តំ សមាធិំ អប្បដិលភន្តស្ស ឯវំ ហោតិ. នោ ចស្សាហំ បរិហាយាមីតិ កច្ចិ នុ ខោ អហំ សាសនតោ ន បរិហាយាមិ? តស្ស កិរ អាពាធទោសេន អប្បិតប្បិតា សមាបត្តិ បរិហាយិ, តស្មា ឯវំ ចិន្តេសិ. សមាធិសារកា សមាធិសាមញ្ញាតិ សមាធិំយេវ សារញ្ច សាមញ្ញញ្ច មញ្ញន្តិ. មយ្ហំ បន សាសនេ ន ឯតំ សារំ, វិបស្សនាមគ្គផលានិ សារំ. សោ ត្វំ សមាធិតោ បរិហាយន្តោ កស្មា ចិន្តេសិ ‘‘សាសនតោ បរិហាយាមី’’តិ. ឯវំ ថេរំ អស្សាសេត្វា ឥទានិស្ស តិបរិវដ្ដំ ធម្មទេសនំ អារភន្តោ តំ កិំ មញ្ញសីតិអាទិមាហ. អថស្ស តិបរិវដ្ដទេសនាវសានេ អរហត្តំ បត្តស្ស សតតវិហារំ ទស្សេន្តោ សោ សុខំ ចេ វេទនំ វេទយតីតិអាទិមាហ. តត្ថ អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតីតិ សុខវេទនាយ តាវ អភិនន្ទនា ហោតុ, ទុក្ខវេទនាយ កថំ ហោតីតិ? ទុក្ខំ បត្វា សុខំ បត្ថេតិ, យទគ្គេន សុខំ បត្ថេតិ, តទគ្គេន ទុក្ខំ បត្ថេតិយេវ. សុខវិបរិណាមេន ហិ ទុក្ខំ អាគតមេវ ហោតីតិ ឯវំ ទុក្ខេ អភិនន្ទនា វេទិតព្ពា. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយមេវាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ខេមកសុត្តវណ្ណនា

៨៩. សត្តមេ អត្តនិយន្តិ អត្តនោ បរិក្ខារជាតំ. អស្មីតិ អធិគតន្តិ អស្មីតិ ឯវំ បវត្តា តណ្ហាមានា អធិគតា. សន្ធាវនិកាយាតិ បុនប្បុនំ គមនាគមនេន. ឧបសង្កមីតិ ពទរិការាមតោ គាវុតមត្តំ ឃោសិតារាមំ អគមាសិ. ទាសកត្ថេរោ បន ចតុក្ខត្តុំ គមនាគមនេន តំទិវសំ ទ្វិយោជនំ អទ្ធានំ អាហិណ្ឌិ. កស្មា បន តំ ថេរា បហិណិំសុ? វិស្សុតស្ស ធម្មកថិកស្ស សន្តិកា ធម្មំ សុណិស្សាមាតិ. សយំ កស្មា ន គតាតិ? ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ អរញ្ញំ សម្ពាធំ, តត្ថ សដ្ឋិមត្តានំ ថេរានំ ឋាតុំ វា និសីទិតុំ វា ឱកាសោ នត្ថីតិ ន គតា. ‘‘ឥធាគន្ត្វា អម្ហាកំ ធម្មំ កថេតូ’’តិបិ កស្មា បន ន បហិណិំសូតិ? ថេរស្ស អាពាធិកត្តា. អថ កស្មា បុនប្បុនំ បហិណិំសូតិ? សយមេវ ញត្វា អម្ហាកំ កថេតុំ អាគមិស្សតីតិ. ថេរោបិ តេសំ អជ្ឈាសយំ ញត្វាវ អគមាសីតិ.

ន ខ្វាហំ, អាវុសោ, រូបន្តិ យោ ហិ រូបមេវ អស្មីតិ វទតិ, តេន ឥតរេ ចត្តារោ ខន្ធា បច្ចក្ខាតា ហោន្តិ. យោ អញ្ញត្រ រូបា វទតិ, តេន រូបំ បច្ចក្ខាតំ ហោតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ថេរស្ស បន សមូហតោ បញ្ចសុបិ ខន្ធេសុ អស្មីតិ អធិគតោ, តស្មា ឯវមាហ. ហោតេវាតិ ហោតិយេវ. អនុសហគតោតិ សុខុមោ. ឩសេតិ ឆារិកាខារេ. ខារេតិ ឩសខារេ. សម្មទ្ទិត្វាតិ តេមេត្វា ខាទេត្វា.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – កិលិដ្ឋវត្ថំ វិយ ហិ បុថុជ្ជនស្ស ចិត្តាចារោ, តយោ ខារា វិយ តិស្សោ អនុបស្សនា, តីហិ ខារេហិ ធោតវត្ថំ វិយ ទេសនាយ មទ្ទិត្វា ឋិតោ អនាគាមិនោ ចិត្តាចារោ, អនុសហគតោ ឩសាទិគន្ធោ វិយ អរហត្តមគ្គវជ្ឈា កិលេសា, គន្ធករណ្ឌកោ វិយ អរហត្តមគ្គញាណំ គន្ធករណ្ឌកំ អាគម្ម អនុសហគតានំ ឩសគន្ធាទីនំ សមុគ្ឃាតោ វិយ អរហត្តមគ្គេន សព្ពកិលេសក្ខយោ, គន្ធបរិភាវិតវត្ថំ និវាសេត្វា ឆណទិវសេ អន្តរវីថិយំ សុគន្ធគន្ធិនោ វិចរណំ វិយ ខីណាសវស្ស សីលគន្ធាទីហិ ទស ទិសា ឧបវាយន្តស្ស យថាកាមចារោ.

អាចិក្ខិតុន្តិ កថេតុំ. ទេសេតុន្តិ បកាសេតុំ. បញ្ញាបេតុន្តិ ជានាបេតុំ. បដ្ឋបេតុន្តិ បតិដ្ឋាបេតុំ. វិវរិតុន្តិ វិវដំ កាតុំ. វិភជិតុន្តិ សុវិភត្តំ កាតុំ. ឧត្តានីកាតុន្តិ ឧត្តានកំ កាតុំ. សដ្ឋិមត្តានំ ថេរានន្តិ តេ កិរ ថេរេន កថិតកថិតដ្ឋានេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧបរូបរិ សម្មសន្តា ទេសនាបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. ថេរោបិ អញ្ញេន នីហារេន អកថេត្វា វិបស្សនាសហគតចិត្តេនេវ កថេសិ. តស្មា សោបិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សដ្ឋិមត្តានំ ថេរានំ ភិក្ខូនំ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តានិ វិមុច្ចិំសុ អាយស្មតោ ខេមកស្ស ចា’’តិ. សត្តមំ.

៨. ឆន្នសុត្តវណ្ណនា

៩០. អដ្ឋមេ អាយស្មា ឆន្នោតិ តថាគតេន សទ្ធិំ ឯកទិវសេ ជាតោ មហាភិនិក្ខមនទិវសេ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា បុន អបរភាគេ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ‘‘អម្ហាកំ ពុទ្ធោ អម្ហាកំ ធម្មោ’’តិ ឯវំ មក្ខី ចេវ បឡាសី ច ហុត្វា សព្រហ្មចារីនំ ផរុសវាចាយ សង្ឃដ្ដនំ ករោន្តោ ថេរោ. អវាបុរណំ អាទាយាតិ កុញ្ចិកំ គហេត្វា. វិហារេន វិហារំ ឧបសង្កមិត្វាតិ ឯកំ វិហារំ បវិសិត្វា តតោ អញ្ញំ, តតោ អញ្ញន្តិ ឯវំ តេន តេន វិហារេន តំ តំ វិហារំ ឧបសង្កមិត្វា. ឯតទវោច ឱវទន្តុ មន្តិ កស្មា ឯវំ មហន្តេន ឧស្សាហេន តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា ឯតំ អវោចាតិ? ឧប្បន្នសំវេគតាយ. តស្ស ហិ បរិនិព្ពុតេ សត្ថរិ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ បេសិតោ អាយស្មា អានន្ទោ កោសម្ពិំ គន្ត្វា ព្រហ្មទណ្ឌំ អទាសិ. សោ ទិន្នេ ព្រហ្មទណ្ឌេ សញ្ជាតបរិឡាហោ វិសញ្ញីភូតោ បតិត្វា បុន សញ្ញំ លភិត្វា វុដ្ឋាយ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គតោ, សោ តេន សទ្ធិំ កិញ្ចិ ន កថេសិ. អញ្ញស្ស សន្តិកំ អគមាសិ, សោបិ ន កថេសីតិ ឯវំ សកលវិហារំ វិចរិត្វា និព្ពិន្នោ បត្តចីវរំ អាទាយ ពារាណសិំ គន្ត្វា ឧប្បន្នសំវេគោ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា ឯវំ អវោច.

សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ សព្ពេ តេភូមកសង្ខារា អនិច្ចា. សព្ពេ ធម្មា អនត្តាតិ សព្ពេ ចតុភូមកធម្មា អនត្តា. ឥតិ សព្ពេបិ តេ ភិក្ខូ ថេរំ ឱវទន្តា អនិច្ចលក្ខណំ អនត្តលក្ខណន្តិ ទ្វេវ លក្ខណានិ កថេត្វា ទុក្ខលក្ខណំ ន កថយិំសុ. កស្មា? ឯវំ កិរ នេសំ អហោសិ – ‘‘អយំ ភិក្ខុ វាទី ទុក្ខលក្ខណេ បញ្ញាបិយមានេ រូបំ ទុក្ខំ…បេ… វិញ្ញាណំ ទុក្ខំ, មគ្គោ ទុក្ខោ, ផលំ ទុក្ខន្តិ ‘តុម្ហេ ទុក្ខប្បត្តា ភិក្ខូ នាមា’តិ គហណំ គណ្ហេយ្យ, យថា គហណំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ និទ្ទោសមេវស្ស កត្វា កថេស្សាមា’’តិ ទ្វេវ លក្ខណានិ កថយិំសុ.

បរិតស្សនា ឧបាទានំ ឧប្បជ្ជតីតិ បរិតស្សនា ច ឧបាទានញ្ច ឧប្បជ្ជតិ. បច្ចុទាវត្តតិ មានសំ, អថ កោ ចរហិ មេ អត្តាតិ យទិ រូបាទីសុ ឯកោបិ អនត្តា, អថ កោ នាម មេ អត្តាតិ ឯវំ បដិនិវត្តតិ ‘‘មយ្ហំ មានស’’ន្តិ. អយំ កិរ ថេរោ បច្ចយេ អបរិគ្គហេត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ, សាស្ស ទុព្ពលវិបស្សនា អត្តគាហំ បរិយាទាតុំ អសក្កុណន្តី សង្ខារេសុ សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋហន្តេសុ ‘‘ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ វិនស្សិស្សាមី’’តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា ចេវ បរិតស្សនាយ ច បច្ចយោ អហោសិ. សោ ច អត្តានំ បាបតេ បបតន្តំ វិយ ទិស្វា, ‘‘បរិតស្សនា ឧបាទានំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ចុទាវត្តតិ មានសំ, អថ កោ ចរហិ មេ អត្តា’’តិ អាហ. ន ខោ បនេវំ ធម្មំ បស្សតោ ហោតីតិ ចតុសច្ចធម្មំ បស្សន្តស្ស ឯវំ ន ហោតិ. តាវតិកា វិស្សដ្ឋីតិ តត្តកោ វិស្សាសោ. សម្មុខា មេតន្តិ ថេរោ តស្ស វចនំ សុត្វា, ‘‘កីទិសា នុ ខោ ឥមស្ស ធម្មទេសនា សប្បាយា’’តិ? ចិន្តេន្តោ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ វិចិនិត្វា កច្ចានសុត្តំ (សំ. និ. ២.១៥) អទ្ទស ‘‘ឥទំ អាទិតោវ ទិដ្ឋិវិនិវេឋនំ កត្វា មជ្ឈេ ពុទ្ធពលំ ទីបេត្វា សណ្ហសុខុមបច្ចយាការំ បកាសយមានំ គតំ, ឥទមស្ស ទេសេស្សាមី’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្មុខា មេត’’ន្តិអាទិមាហ. អដ្ឋមំ.

៩-១០. រាហុលសុត្តាទិវណ្ណនា

៩១-៩២. នវមទសមានិ រាហុលសំយុត្តេ (សំ. និ. ២.១៨៨) វុត្តត្ថានេវ. កេវលំ ហេតានិ អយំ ថេរវគ្គោតិ កត្វា ឥធាគតានីតិ. នវមទសមានិ.

ថេរវគ្គោ នវមោ.