១០. បុប្ផវគ្គោ

១. នទីសុត្តវណ្ណនា

៩៣. បុប្ផវគ្គស្ស បឋមេ បព្ពតេយ្យាតិ បព្ពតេ បវត្តា. ឱហារិនីតិ សោតេ បតិតបតិតានិ តិណបណ្ណកដ្ឋាទីនិ ហេដ្ឋាហារិនី. ទូរង្គមាតិ និក្ខន្តដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ចតុបញ្ចយោជនសតគាមិនី. សីឃសោតាតិ ចណ្ឌសោតា. កាសាតិអាទីនិ សព្ពានិ តិណជាតានិ. រុក្ខាតិ ឯរណ្ឌាទយោ ទុព្ពលរុក្ខា. តេ នំ អជ្ឈោលម្ពេយ្យុន្តិ តេ តីរេ ជាតាបិ ឱនមិត្វា អគ្គេហិ ឧទកំ ផុសន្តេហិ អធិឱលម្ពេយ្យុំ, ឧបរិ លម្ពេយ្យុន្តិ អត្ថោ. បលុជ្ជេយ្យុន្តិ សមូលមត្តិកាយ សទ្ធិំ សីសេ បតេយ្យុំ. សោ តេហិ អជ្ឈោត្ថដោ វាលុកមត្តិកោទកេហិ មុខំ បវិសន្តេហិ មហាវិនាសំ បាបុណេយ្យ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ សោតេ បតិតបុរិសោ វិយ វដ្ដសន្និស្សិតោ ពាលបុថុជ្ជនោ ទដ្ឋព្ពោ, ឧភតោតីរេ កាសាទយោ វិយ ទុព្ពលបញ្ចក្ខន្ធា, ‘‘ឥមេ គហិតាបិ មំ តារេតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ តស្ស បុរិសស្ស អជានិត្វា គហណំ វិយ ឥមេ ខន្ធា ‘‘ន មយ្ហំ សហាយា’’តិ ពាលបុថុជ្ជនស្ស អជានិត្វា ចតូហិ គាហេហិ គហណំ, គហិតគហិតានំ បលុជ្ជនត្តា បុរិសស្ស ព្យសនប្បត្តិ វិយ ចតូហិ គាហេហិ គហិតានំ ខន្ធានំ វិបរិណាមេ ពាលបុថុជ្ជនស្ស សោកាទិព្យសនប្បត្តិ វេទិតព្ពា. បឋមំ.

២. បុប្ផសុត្តវណ្ណនា

៩៤. ទុតិយេ វិវទតីតិ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា អសុភ’’ន្តិ យថាសភាវេន វទន្តេន សទ្ធិំ ‘‘និច្ចំ សុខំ អត្តា សុភ’’ន្តិ វទន្តោ វិវទតិ. លោកធម្មោតិ ខន្ធបញ្ចកំ. តញ្ហិ លុជ្ជនសភាវត្តា លោកធម្មោតិ វុច្ចតិ. កិន្តិ ករោមីតិ កថំ ករោមិ? មយ្ហញ្ហិ បដិបត្តិកថនមេវ ភារោ, បដិបត្តិបូរណំ បន កុលបុត្តានំ ភារោតិ ទស្សេតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ តយោ លោកា កថិតា. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, លោកេនា’’តិ ឯត្ថ ហិ សត្តលោកោ កថិតោ, ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, លោកេ លោកធម្មោ’’តិ ឯត្ថ សង្ខារលោកោ, ‘‘តថាគតោ លោកេ ជាតោ លោកេ សំវឌ្ឍោ’’តិ ឯត្ថ ឱកាសលោកោ កថិតោ. ទុតិយំ.

៣. ផេណបិណ្ឌូបមសុត្តវណ្ណនា

៩៥. តតិយេ គង្គាយ នទិយា តីរេតិ អយុជ្ឈបុរវាសិនោ អបរិមាណភិក្ខុបរិវារំ ចារិកំ ចរមានំ តថាគតំ អត្តនោ នគរំ សម្បត្តំ ទិស្វា ឯកស្មិំ គង្គាយ និវត្តនដ្ឋានេ មហាវនសណ្ឌមណ្ឌិតប្បទេសេ សត្ថុ វិហារំ កត្វា អទំសុ. ភគវា តត្ថ វិហរតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘គង្គាយ នទិយា តីរេ’’តិ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ តស្មិំ វិហារេ វសន្តោ ភគវា សាយន្ហសមយំ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា គង្គាតីរេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ គង្គាយ នទិយា អាគច្ឆន្តំ មហន្តំ ផេណបិណ្ឌំ ទិស្វា, ‘‘មម សាសនេ បញ្ចក្ខន្ធនិស្សិតំ ឯកំ ធម្មំ កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បរិវារេត្វា និសិន្នេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ.

មហន្តំ ផេណបិណ្ឌន្តិ ឧដ្ឋានុដ្ឋានេ ពទរបក្កប្បមាណតោ បដ្ឋាយ អនុសោតាគមនេន អនុបុព្ពេន បវឌ្ឍិត្វា បព្ពតកូដមត្តំ ជាតំ, យត្ថ ឧទកសប្បាទយោ អនេកបាណយោ និវសន្តិ, ឯវរូបំ មហន្តំ ផេណបិណ្ឌំ. អាវហេយ្យាតិ អាហរេយ្យ. សោ បនាយំ ផេណបិណ្ឌោ ឧដ្ឋិតដ្ឋានេបិ ភិជ្ជតិ, ថោកំ គន្ត្វាបិ, ឯកទ្វិយោជនាទិវសេន ទូរំ គន្ត្វាបិ, អន្តរា បន អភិជ្ជន្តោបិ មហាសមុទ្ទំ បត្វា អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ. និជ្ឈាយេយ្យាតិ ឱលោកេយ្យ. យោនិសោ ឧបបរិក្ខេយ្យាតិ ការណេន ឧបបរិក្ខេយ្យ. កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, ផេណបិណ្ឌេ សារោតិ, ភិក្ខវេ, ផេណបិណ្ឌម្ហិ សារោ នាម កិំ ភវេយ្យ? វិលីយិត្វា វិទ្ធំសេយ្យេវ.

ឯវមេវ ខោតិ យថា ផេណបិណ្ឌោ និស្សារោ, ឯវំ រូបម្បិ និច្ចសារធុវសារអត្តសារវិរហេន និស្សារមេវ. យថា ច សោ ‘‘ឥមិនា បត្តំ វា ថាលកំ វា ករិស្សាមី’’តិ គហេតុំ ន សក្កា, គហិតោបិ តមត្ថំ ន សាធេតិ, ភិជ្ជតិ ឯវ, ឯវំ រូបម្បិ និច្ចន្តិ វា ធុវន្តិ វា អហន្តិ វា មមន្តិ វា គហេតុំ ន សក្កា, គហិតម្បិ ន តថា តិដ្ឋតិ, អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា អសុភញ្ញេវ ហោតីតិ ឯវំ ផេណបិណ្ឌសទិសមេវ ហោតិ. យថា វា បន ផេណបិណ្ឌោ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទោ អនេកសន្ធិឃដិតោ ពហូនំ ឧទកសប្បាទីនំ បាណានំ អាវាសោ, ឯវំ រូបម្បិ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ អនេកសន្ធិឃដិតំ, កុលវសេនេវេត្ថ អសីតិ កិមិកុលានិ វសន្តិ, តទេវ តេសំ សូតិឃរម្បិ វច្ចកុដិបិ គិលានសាលាបិ សុសានម្បិ, ន តេ អញ្ញត្ថ គន្ត្វា គព្ភវុដ្ឋានាទីនិ ករោន្តិ, ឯវម្បិ ផេណបិណ្ឌសទិសំ.

យថា ច ផេណបិណ្ឌោ អាទិតោ ពទរបក្កមត្តោ ហុត្វា អនុបុព្ពេន បព្ពតកូដមត្តោបិ ហោតិ, ឯវំ រូបម្បិ អាទិតោ កលលមត្តំ ហុត្វា អនុបុព្ពេន ព្យាមមត្តម្បិ គោមហិំសហត្ថិអាទីនំ វសេន បព្ពតកូដាទិមត្តំ ហោតិ មច្ឆកច្ឆបាទីនំ វសេន អនេកយោជនសតបមាណម្បិ, ឯវម្បិ ផេណបិណ្ឌសទិសំ. យថា ច ផេណបិណ្ឌោ ឧដ្ឋិតមត្តោបិ ភិជ្ជតិ, ថោកំ គន្ត្វាបិ, ទូរំ គន្ត្វាបិ, សមុទ្ទំ បត្វា បន អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ, ឯវមេវំ រូបម្បិ កលលភាវេបិ ភិជ្ជតិ អព្ពុទាទិភាវេបិ, អន្តរា បន អភិជ្ជមានម្បិ វស្សសតាយុកានំ វស្សសតំ បត្វា អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ, មរណមុខេ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហោតិ, ឯវម្បិ ផេណបិណ្ឌសទិសំ.

កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, វេទនាយ សារោតិអាទីសុ វេទនាទីនំ បុព្ពុឡាទីហិ ឯវំ សទិសតា វេទិតព្ពា. យថា ហិ បុព្ពុឡោ អសារោ ឯវំ វេទនាបិ. យថា ច សោ អពលោ អគយ្ហូបគោ, ន សក្កា តំ គហេត្វា ផលកំ វា អាសនំ វា កាតុំ, គហិតោបិ ភិជ្ជតេវ, ឯវំ វេទនាបិ អពលា អគយ្ហូបគា, ន សក្កា និច្ចាតិ វា ធុវាតិ វា គហេតុំ, គហិតាបិ ន តថា តិដ្ឋតិ, ឯវំ អគយ្ហូបគតាយបិ វេទនា បុព្ពុឡសទិសា. យថា បន តស្មិំ តស្មិំ ឧទកពិន្ទុម្ហិ បុព្ពុឡោ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ ភិជ្ជតិ ច, ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ, ឯវំ វេទនាបិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ ភិជ្ជតិ ច, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ. ឯកច្ឆរក្ខណេ កោដិសតសហស្សសង្ខា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. យថា ច បុព្ពុឡោ ឧទកតលំ, ឧទកពិន្ទុំ, ឧទកជល្លំ, សង្កឌ្ឍិត្វា បុដំ កត្វា គហណវាតញ្ចាតិ ចត្តារិ ការណានិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ វេទនាបិ វត្ថុំ អារម្មណំ កិលេសជល្លំ ផស្សសង្ឃដ្ដនញ្ចាតិ ចត្តារិ ការណានិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ វេទនា បុព្ពុឡសទិសា.

សញ្ញាបិ អសារកដ្ឋេន មរីចិសទិសា. តថា អគយ្ហូបគដ្ឋេន. ន ហិ សក្កា តំ គហេត្វា បិវិតុំ វា ន្ហាយិតុំ វា ភាជនំ វា បូរេតុំ. អបិច យថា មរីចិ វិប្ផន្ទតិ, សញ្ជាតូមិវេគា វិយ ខាយតិ, ឯវំ នីលសញ្ញាទិភេទា សញ្ញាបិ នីលាទិអនុភវនត្ថាយ ផន្ទតិ វិប្ផន្ទតិ. យថា ច មរីចិ មហាជនំ វិប្បលម្ភេតិ ‘‘បុណ្ណវាបិ វិយ បុណ្ណនទី វិយ ទិស្សតី’’តិ វទាបេតិ, ឯវំ សញ្ញាបិ វិប្បលម្ភេតិ, ‘‘ឥទំ នីលកំ សុភំ សុខំ និច្ច’’ន្តិ វទាបេតិ. បីតកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ សញ្ញា វិប្បលម្ភនេនាបិ មរីចិសទិសា.

អកុក្កុកជាតន្តិ អន្តោ អសញ្ជាតឃនទណ្ឌកំ. សង្ខារាបិ អសារកដ្ឋេន កទលិក្ខន្ធសទិសា, តថា អគយ្ហូបគដ្ឋេន. យថេវ ហិ កទលិក្ខន្ធតោ កិញ្ចិ គហេត្វា ន សក្កា គោបានសិអាទីនំ អត្ថាយ ឧបនេតុំ, ឧបនីតម្បិ ន តថា ហោតិ, ឯវំ សង្ខារាបិ ន សក្កា និច្ចាទិវសេន គហេតុំ, គហិតាបិ ន តថា ហោន្តិ. យថា ច កទលិក្ខន្ធោ ពហុបត្តវដ្ដិសមោធានោ ហោតិ, ឯវំ សង្ខារក្ខន្ធោ ពហុធម្មសមោធានោ. យថា ច កទលិក្ខន្ធោ នានាលក្ខណោ. អញ្ញោយេវ ហិ ពាហិរាយ បត្តវដ្ដិយា វណ្ណោ, អញ្ញោ តតោ អព្ភន្តរអព្ភន្តរានំ, ឯវមេវ សង្ខារក្ខន្ធេបិ អញ្ញទេវ ផស្សស្ស លក្ខណំ, អញ្ញា ចេតនាទីនំ, សមោធានេត្វា បន សង្ខារក្ខន្ធោវ វុច្ចតីតិ ឯវម្បិ សង្ខារក្ខន្ធោ កទលិក្ខន្ធសទិសោ.

ចក្ខុមា បុរិសោតិ មំសចក្ខុនា ចេវ បញ្ញាចក្ខុនា ចាតិ ទ្វីហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. មំសចក្ខុម្បិ ហិស្ស បរិសុទ្ធំ វដ្ដតិ អបគតបដលបិឡកំ, បញ្ញាចក្ខុម្បិ អសារភាវទស្សនសមត្ថំ. វិញ្ញាណម្បិ អសារកដ្ឋេន មាយាសទិសំ, តថា អគយ្ហូបគដ្ឋេន. យថា ច មាយា ឥត្តរា លហុបច្ចុបដ្ឋានា, ឯវំ វិញ្ញាណំ. តញ្ហិ តតោបិ ឥត្តរតរញ្ចេវ លហុបច្ចុបដ្ឋានតរញ្ច. តេនេវ ហិ ចិត្តេន បុរិសោ អាគតោ វិយ គតោ វិយ ឋិតោ វិយ និសិន្នោ វិយ ហោតិ. អញ្ញទេវ ច អាគមនកាលេ ចិត្តំ, អញ្ញំ គមនកាលាទីសុ. ឯវម្បិ វិញ្ញាណំ មាយាសទិសំ. មាយា ច មហាជនំ វញ្ចេតិ, យំកិញ្ចិទេវ ‘‘ឥទំ សុវណ្ណំ រជតំ មុត្តា’’តិ គាហាបេតិ, វិញ្ញាណម្បិ មហាជនំ វញ្ចេតិ. តេនេវ ហិ ចិត្តេន អាគច្ឆន្តំ វិយ គច្ឆន្តំ វិយ ឋិតំ វិយ និសិន្នំ វិយ កត្វា គាហាបេតិ. អញ្ញទេវ ច អាគមនេ ចិត្តំ, អញ្ញំ គមនាទីសុ. ឯវម្បិ វិញ្ញាណំ មាយាសទិសំ.

ភូរិបញ្ញេនាតិ សណ្ហបញ្ញេន ចេវ វិបុលវិត្ថតបញ្ញេន ច. អាយូតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. ឧស្មាតិ កម្មជតេជោធាតុ. បរភត្តន្តិ នានាវិធានំ កិមិគណាទីនំ ភត្តំ ហុត្វា. ឯតាទិសាយំ សន្តានោតិ ឯតាទិសី អយំ បវេណី មតកស្ស យាវ សុសានា ឃដ្ដីយតីតិ. មាយាយំ ពាលលាបិនីតិ យ្វាយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាម, អយំ ពាលមហាជនលបាបនិកមាយា នាម. វធកោតិ ទ្វីហិ ការណេហិ អយំ ខន្ធសង្ខាតោ វធកោ អញ្ញមញ្ញឃាតនេនបិ, ខន្ធេសុ សតិ វធោ បញ្ញាយតីតិបិ. ឯកា ហិ បថវីធាតុ ភិជ្ជមានា សេសធាតុយោ គហេត្វាវ ភិជ្ជតិ, តថា អាបោធាតុអាទយោ. រូបក្ខន្ធោ ច ភិជ្ជមានោ អរូបក្ខន្ធេ គហេត្វាវ ភិជ្ជតិ, តថា អរូបក្ខន្ធេសុ វេទនាទយោ សញ្ញាទិកេ. ចត្តារោបិ ចេតេ វត្ថុរូបន្តិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញវធនេនេត្ថ វធកតា វេទិតព្ពា. ខន្ធេសុ បន សតិ វធពន្ធនច្ឆេទាទីនិ សម្ភវន្តិ, ឯវំ ឯតេសុ សតិ វធភាវតោបិ វធកតា វេទិតព្ពា. សព្ពសំយោគន្តិ សព្ពំ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ. អច្ចុតំ បទន្តិ និព្ពានំ. តតិយំ.

៤-៦. គោមយបិណ្ឌសុត្តាទិវណ្ណនា

៩៦-៩៨. ចតុត្ថេ សស្សតិសមន្តិ សិនេរុមហាបថវីចន្ទិមសូរិយាទីហិ សស្សតីហិ សមំ. បរិត្តំ គោមយបិណ្ឌន្តិ អប្បមត្តកំ មធុកបុប្ផប្បមាណំ គោមយខណ្ឌំ. កុតោ បនានេនេតំ លទ្ធន្តិ. បរិភណ្ឌករណត្ថាយ អាភតតោ គហិតន្តិ ឯកេ. អត្ថស្ស បន វិញ្ញាបនត្ថំ ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា ហត្ថារុឡ្ហំ កតន្តិ វេទិតព្ពន្តិ. អត្តភាវបដិលាភោតិ បដិលទ្ធអត្តភាវោ. ន យិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយេថាតិ អយំ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសោ នាម ន បញ្ញាយេយ្យ. មគ្គោ ហិ តេភូមកសង្ខារេ វិវដ្ដេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ. យទិ ច ឯត្តកោ អត្តភាវោ និច្ចោ ភវេយ្យ, មគ្គោ ឧប្បជ្ជិត្វាបិ សង្ខារវដ្ដំ វិវដ្ដេតុំ ន សក្កុណេយ្យាតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន បញ្ញាយេថ.

ឥទានិ សចេ កោចិ សង្ខារោ និច្ចោ ភវេយ្យ, មយា មហាសុទស្សនរាជកាលេ អនុភូតា សម្បត្តិ និច្ចា ភវេយ្យ, សាបិ ច អនិច្ចាតិ តំ ទស្សេតុំ ភូតបុព្ពាហំ ភិក្ខុ រាជា អហោសិន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កុសាវតីរាជធានិប្បមុខានីតិ កុសាវតីរាជធានី តេសំ នគរានំ បមុខា, សព្ពសេដ្ឋាតិ អត្ថោ. សារមយានីតិ រត្តចន្ទនសារមយានិ. ឧបធានំ បន សព្ពេសំ សុត្តមយមេវ. គោណកត្ថតានីតិ ចតុរង្គុលាធិកលោមេន កាឡកោជវេន អត្ថតានិ, យំ មហាបិដ្ឋិយកោជវោតិ វទន្តិ. បដកត្ថតានីតិ ឧភតោលោមេន ឧណ្ណាមយេន សេតកម្ពលេន អត្ថតានិ. បដលិកត្ថតានីតិ ឃនបុប្ផេន ឧណ្ណាមយអត្ថរណេន អត្ថតានិ. កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណានីតិ កទលិមិគចម្មមយេន ឧត្តមបច្ចត្ថរណេន អត្ថតានិ. តំ កិរ បច្ចត្ថរណំ សេតវត្ថស្ស ឧបរិ កទលិមិគចម្មំ អត្ថរិត្វា សិព្ពេត្វា ករោន្តិ. សឧត្តរច្ឆទានីតិ សហ ឧត្តរច្ឆទេន, ឧបរិ ពទ្ធេន រត្តវិតានេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. ឧភតោលោហិតកូបធានីតិ សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ចាតិ បល្លង្កានំ ឧភតោលោហិតកូបធានានិ. វេជយន្តរថប្បមុខានីតិ ឯត្ថ វេជយន្តោ នាម តស្ស រញ្ញោ រថោ, យស្ស ចក្កានំ ឥន្ទនីលមណិមយា នាភិ, សត្តរតនមយា អរា, បវាឡមយា នេមិ, រជតមយោ អក្ខោ, ឥន្ទនីលមណិមយំ ឧបក្ខរំ, រជតមយំ កុព្ពរំ. សោ តេសំ រថានំ បមុខោ អគ្គោ. ទុកូលសន្ទានានីតិ ទុកូលសន្ថរានិ. កំសូបធារណានីតិ រជតមយទោហភាជនានិ. វត្ថកោដិសហស្សានីតិ យថារុចិតំ បរិភុញ្ជិស្សតីតិ ន្ហត្វា ឋិតកាលេ ឧបនីតវត្ថានេវ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ភត្តាភិហារោតិ អភិហរិតព្ពភត្តំ.

យមហំ តេន សមយេន អជ្ឈាវសាមីតិ យត្ថ វសាមិ, តំ ឯកញ្ញេវ នគរំ ហោតិ, អវសេសេសុ បុត្តធីតាទយោ ចេវ ទាសមនុស្សា ច វសិំសុ. បាសាទកូដាគារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បល្លង្កាទីសុ ឯកំយេវ សយំ បរិភុញ្ជតិ, សេសា បុត្តាទីនំ បរិភោគា ហោន្តិ. ឥត្ថីសុ ឯកាវ បច្ចុបដ្ឋាតិ, សេសា បរិវារមត្តា ហោន្តិ. វេលាមិកាតិ ខត្តិយស្ស វា ព្រាហ្មណិយា, ព្រាហ្មណស្ស វា ខត្តិយានិយា កុច្ឆិស្មិំ ជាតា. បរិទហាមីតិ ឯកំយេវ ទុស្សយុគំ និវាសេមិ, សេសានិ បរិវារេត្វា វិចរន្តានំ អសីតិសហស្សាធិកានំ សោឡសន្នំ បុរិសសតសហស្សានំ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. ភុញ្ជាមីតិ បរមប្បមាណេន នាឡិកោទនមត្តំ ភុញ្ជាមិ, សេសំ បរិវារេត្វា វិចរន្តានំ ចត្តាលីសសហស្សាធិកានំ អដ្ឋន្នំ បុរិសសតសហស្សានំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ឯកថាលិបាកោ ហិ ទសន្នំ ជនានំ បហោតិ.

ឥតិ ឥមំ មហាសុទស្សនកាលេ សម្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្សា អនិច្ចតំ ទស្សេន្តោ ឥតិ ខោ ភិក្ខូតិអាទិមាហ. តត្ថ វិបរិណតាតិ បកតិជហនេន និព្ពុតបទីបោ វិយ អបណ្ណត្តិកភាវំ គតា. ឯវំ អនិច្ចា ខោ ភិក្ខុ សង្ខារាតិ ឯវំ ហុត្វាអភាវដ្ឋេន អនិច្ចា. ឯត្តាវតា ភគវា យថា នាម បុរិសោ សតហត្ថុព្ពេធេ ចម្បករុក្ខេ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា អភិរុហិត្វា ចម្បកបុប្ផំ អាទាយ និស្សេណិំ មុញ្ចន្តោ ឱតរេយ្យ, ឯវមេវំ និស្សេណិំ ពន្ធន្តោ វិយ អនេកវស្សកោដិសតសហស្សុព្ពេធំ មហាសុទស្សនសម្បត្តិំ អារុយ្ហ សម្បត្តិមត្ថកេ ឋិតំ អនិច្ចលក្ខណំ អាទាយ និស្សេណិំ មុញ្ចន្តោ វិយ ឱតិណ្ណោ. ឯវំ អទ្ធុវាតិ ឯវំ ឧទកបុព្ពុឡាទយោ វិយ ធុវភាវរហិតា. ឯវំ អនស្សាសិកាតិ ឯវំ សុបិនកេ បីតបានីយំ វិយ អនុលិត្តចន្ទនំ វិយ ច អស្សាសវិរហិតា. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អនិច្ចលក្ខណំ កថិតំ. បញ្ចមេ សព្ពំ វុត្តនយមេវ. ឆដ្ឋំ តថា ពុជ្ឈនកស្ស អជ្ឈាសយេន វុត្តំ. ចតុត្ថាទីនិ.

៧. គទ្ទុលពទ្ធសុត្តវណ្ណនា

៩៩. សត្តមេ យំ មហាសមុទ្ទោតិ យស្មិំ សមយេ បញ្ចមេ សូរិយេ ឧដ្ឋិតេ មហាសមុទ្ទោ ឧស្សុស្សតិ. ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយន្តិ ចត្តារិ សច្ចានិ អប្បដិវិជ្ឈិត្វា អវិជ្ជាយ និវុតានំយេវ សតំ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ បរិច្ឆេទំ ន វទាមិ. សា គទ្ទុលពទ្ធោតិ គទ្ទុលេន ពទ្ធសុនខោ. ខីលេតិ បថវិយំ អាកោដិតេ មហាខីលេ. ថម្ភេតិ និខណិត្វា ឋបិតេ ថម្ភេ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ សុនខោ វិយ វដ្ដនិស្សិតោ ពាលោ, គទ្ទុលោ វិយ ទិដ្ឋិ, ថម្ភោ វិយ សក្កាយោ, គទ្ទុលរជ្ជុយា ថម្ភេ ឧបនិពទ្ធសុនខស្ស ថម្ភានុបរិវត្តនំ វិយ ទិដ្ឋិតណ្ហាយ សក្កាយេ ពទ្ធស្ស បុថុជ្ជនស្ស សក្កាយានុបរិវត្តនំ វេទិតព្ពំ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយគទ្ទុលពទ្ធសុត្តវណ្ណនា

១០០. អដ្ឋមេ តស្មាតិ យស្មា ទិដ្ឋិគទ្ទុលនិស្សិតាយ តណ្ហារជ្ជុយា សក្កាយថម្ភេ ឧបនិពទ្ធោ វដ្ដនិស្សិតោ ពាលបុថុជ្ជនោ សព្ពិរិយាបថេសុ ខន្ធបញ្ចកំ និស្សាយេវ បវត្តតិ, យស្មា វា ទីឃរត្តមិទំ ចិត្តំ សំកិលិដ្ឋំ រាគេន ទោសេន មោហេន, តស្មា. ចិត្តសំកិលេសាតិ សុន្ហាតាបិ ហិ សត្តា ចិត្តសំកិលេសេនេវ សំកិលិស្សន្តិ, មលគ្គហិតសរីរាបិ ចិត្តស្ស វោទានត្តា វិសុជ្ឈន្តិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘រូបម្ហិ សំកិលិដ្ឋម្ហិ, សំកិលិស្សន្តិ មាណវា;

រូបេ សុទ្ធេ វិសុជ្ឈន្តិ, អនក្ខាតំ មហេសិនា.

‘‘ចិត្តម្ហិ សំកិលិដ្ឋម្ហិ, សំកិលិស្សន្តិ មាណវា;

ចិត្តេ សុទ្ធេ វិសុជ្ឈន្តិ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា’’តិ.

ចរណំ នាម ចិត្តន្តិ វិចរណចិត្តំ. សង្ខា នាម ព្រាហ្មណបាសណ្ឌិកា ហោន្តិ, តេ បដកោដ្ឋកំ កត្វា តត្ថ នានប្បការា សុគតិទុគ្គតិវសេន សម្បត្តិវិបត្តិយោ លេខាបេត្វា, ‘‘ឥមំ កម្មំ កត្វា ឥទំ បដិលភតិ, ឥទំ កត្វា ឥទ’’ន្តិ ទស្សេន្តា តំ ចិត្តំ គហេត្វា វិចរន្តិ. ចិត្តេនេវ ចិត្តិតន្តិ ចិត្តការេន ចិន្តេត្វា កតត្តា ចិត្តេន ចិន្តិតំ នាម. ចិត្តញ្ញេវ ចិត្តតរន្តិ តស្ស ចិត្តស្ស ឧបាយបរិយេសនចិត្តំ តតោបិ ចិត្តតរំ. តិរច្ឆានគតា បាណា ចិត្តេនេវ ចិត្តិតាតិ កម្មចិត្តេនេវ ចិត្តិតា. តំ បន កម្មចិត្តំ ឥមេ វដ្ដកតិត្តិរាទយោ ‘‘ឯវំ ចិត្តា ភវិស្សាមា’’តិ អាយូហន្តា នាម នត្ថិ. កម្មំ បន យោនិំ ឧបនេតិ, យោនិមូលកោ តេសំ ចិត្តភាវោ. យោនិឧបគតា ហិ សត្តា តំតំយោនិកេហិ សទិសចិត្តាវ ហោន្តិ. ឥតិ យោនិសិទ្ធោ ចិត្តភាវោ, កម្មសិទ្ធា យោនីតិ វេទិតព្ពា.

អបិច ចិត្តំ នាមេតំ សហជាតំ សហជាតធម្មចិត្តតាយ ភូមិចិត្តតាយ វត្ថុចិត្តតាយ ទ្វារចិត្តតាយ អារម្មណចិត្តតាយ កម្មនានត្តមូលកានំ លិង្គនានត្តសញ្ញានានត្តវោហារនានត្តាទីនំ អនេកវិធានំ ចិត្តានំ និប្ផាទនតាយបិ តិរច្ឆានគតចិត្តតោ ចិត្តតរមេវ វេទិតព្ពំ.

រជកោតិ វត្ថេសុ រង្គេន រូបសមុដ្ឋាបនកោ. សោ បន អឆេកោ អមនាបំ រូបំ ករោតិ, ឆេកោ មនាបំ ទស្សនីយំ, ឯវមេវ បុថុជ្ជនោ អកុសលចិត្តេន វា ញាណវិប្បយុត្តកុសលេន វា ចក្ខុសម្បទាទិវិរហិតំ វិរូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, ញាណសម្បយុត្តកុសលេន ចក្ខុសម្បទាទិសម្បន្នំ អភិរូបំ. អដ្ឋមំ.

៩. វាសិជដសុត្តវណ្ណនា

១០១. នវមេ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានីតិ ឥមា កណ្ហបក្ខសុក្កបក្ខវសេន ទ្វេ ឧបមា វុត្តា. តាសុ កណ្ហបក្ខឧបមា អត្ថស្ស អសាធិកា, ឥតរា សាធិកាតិ. សុក្កបក្ខឧបមាយ ឯវំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ – សេយ្យថាតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ, អបីតិ សម្ភាវនត្ថេ. ឧភយេនាបិ សេយ្យថា នាម, ភិក្ខវេតិ ទស្សេតិ. កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ អដ្ឋ វា ទស វា ទស វា ទ្វាទស វាតិ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ កុក្កុដិយា វុត្តប្បការតោ ឩនាធិកានិបិ អណ្ឌានិ ហោន្តិ, វចនសិលិដ្ឋតាយ បន ឯវំ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ លោកេ សិលិដ្ឋវចនំ ហោតិ. តានស្សូតិ តានិ អស្សុ, តានិ ភវេយ្យុន្តិ អត្ថោ. កុក្កុដិយា សម្មា អធិសយិតានីតិ តាយ ច ជនេត្តិយា កុក្កុដិយា បក្ខេ បសារេត្វា តេសំ ឧបរិ សយន្តិយា សម្មា អធិសយិតានិ. សម្មា បរិសេទិតានីតិ កាលេន កាលំ ឧតុំ គណ្ហាបេន្តិយា សុដ្ឋុ សមន្តតោ សេទិតានិ ឧស្មីកតានិ. សម្មា បរិភាវិតានីតិ កាលេន កាលំ សុដ្ឋុ សមន្តតោ ភាវិតានិ, កុក្កុដគន្ធំ គាហាបិតានីតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ តស្សា កុក្កុដិយាតិ តស្សា កុក្កុដិយា ឥមិនា តិវិធកិរិយាករណេន អប្បមាទំ កត្វា កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧបជ្ជេយ្យ. អថ ខោ ភព្ពាវ តេតិ អថ ខោ តេ កុក្កុដបោតកា វុត្តនយេន សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជិតុំ ភព្ពាវ. តេ ហិ យស្មា តាយ កុក្កុដិយា ឯវំ តីហាការេហិ តានិ អណ្ឌានិ បរិបាលិយមានានិ ន បូតីនិ ហោន្តិ, យោ នេសំ អល្លសិនេហោ, សោបិ បរិយាទានំ គច្ឆតិ, កបាលំ តនុកំ ហោតិ, បាទនខសិខា ច មុខតុណ្ឌកញ្ច ខរំ ហោតិ, សយម្បិ បរិណាមំ គច្ឆន្តិ, កបាលស្ស តនុត្តា ពហិ អាលោកោ អន្តោ បញ្ញាយតិ, តស្មា ‘‘ចិរំ វត មយំ សង្កុដិតហត្ថបាទា សម្ពាធេ សយិម្ហា, អយញ្ច ពហិ អាលោកោ ទិស្សតិ, ឯត្ថ ទានិ នោ សុខវិហារោ ភវិស្សតី’’តិ និក្ខមិតុកាមា ហុត្វា កបាលំ បាទេន បហរន្តិ, គីវំ បសារេន្តិ, តតោ តំ កបាលំ ទ្វេធា ភិជ្ជតិ. អថ តេ បក្ខេ វិធុនន្តា តំខណានុរូបំ វិរវន្តា និក្ខមន្តិយេវ, និក្ខមិត្វា ច គាមក្ខេត្តំ ឧបសោភយមានា វិចរន្តិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឥទំ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ. តំ ឯវំ អត្ថេន សំសន្ទិត្វា វេទិតព្ពំ – តស្សា កុក្កុដិយា អណ្ឌេសុ តិវិធកិរិយាករណំ វិយ ហិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ភាវានុយោគំ អនុយុត្តកាលោ, កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាសម្បាទនេន អណ្ឌានំ អបូតិភាវោ វិយ ភាវនានុយោគមនុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណស្ស អបរិហានិ, តស្សា តិវិធកិរិយាករណេន អល្លសិនេហបរិយាទានំ វិយ តស្ស ភិក្ខុនោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន ភវត្តយានុគតនិកន្តិសិនេហបរិយាទានំ, អណ្ឌកបាលានំ តនុភាវោ វិយ តស្ស ភិក្ខុនោ អវិជ្ជណ្ឌកោសស្ស តនុភាវោ, កុក្កុដបោតកានំ បាទនខសិខមុខតុណ្ឌកានំ ថទ្ធខរភាវោ វិយ ភិក្ខុនោ វិបស្សនាញាណស្ស តិក្ខខរវិប្បសន្ន សូរភាវោ, កុក្កុដបោតកានំ បរិណាមកាលោ វិយ ភិក្ខុនោ វិបស្សនាញាណស្ស បរិណាមកាលោ វឌ្ឍិតកាលោ គព្ភគ្គហណកាលោ, កុក្កុដបោតកានំ បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា បក្ខេ បប្ផោដេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិទាកាលោ វិយ តស្ស ភិក្ខុនោ វិបស្សនាញាណគព្ភំ គណ្ហាបេត្វា វិចរន្តស្ស តជ្ជាតិកំ ឧតុសប្បាយំ វា ភោជនសប្បាយំ វា បុគ្គលសប្បាយំ វា ធម្មស្សវនសប្បាយំ វា លភិត្វា ឯកាសនេ និសិន្នស្សេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តស្ស អនុបុព្ពាធិគតេន អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា អភិញ្ញាបក្ខេ បប្ផោដេត្វា សោត្ថិនា អរហត្តបត្តកាលោ វេទិតព្ពោ. យថា បន កុក្កុដបោតកានំ បរិណតភាវំ ញត្វា មាតាបិ អណ្ឌកោសំ ភិន្ទតិ, ឯវំ តថារូបស្ស ភិក្ខុនោ ញាណបរិបាកំ ញត្វា សត្ថាបិ –

‘‘ឧច្ឆិន្ទ សិនេហមត្តនោ, កុមុទំ សារទិកំវ បាណិនា;

សន្តិមគ្គមេវ ព្រូហយ, និព្ពានំ សុគតេន ទេសិត’’ន្តិ. (ធ. ប. ២៨៥) –

អាទិនា នយេន ឱភាសំ ផរិត្វា គាថាយ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បហរតិ. សោ គាថាបរិយោសានេ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ ភិន្ទិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. តតោ បដ្ឋាយ យថា តេ កុក្កុដបោតកា គាមក្ខេត្តំ ឧបសោភយមានា តត្ថ វិចរន្តិ, ឯវំ អយម្បិ មហាខីណាសវោ និព្ពានារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា សង្ឃារាមំ ឧបសោភយមានោ វិចរតិ.

បលគណ្ឌស្សាតិ វឌ្ឍកិស្ស. សោ ហិ ឱលម្ពកសង្ខាតំ បលំ ធារេត្វា ទារូនំ គណ្ឌំ ហរតីតិ បលគណ្ឌោតិ វុច្ចតិ. វាសិជដេតិ វាសិទណ្ឌកស្ស គហណដ្ឋានេ. ឯត្តកំ វត មេ អជ្ជ អាសវានំ ខីណន្តិ បព្ពជិតស្ស ហិ បព្ពជ្ជាសង្ខេបេន ឧទ្ទេសេន បរិបុច្ឆាយ យោនិសោ មនសិការេន វត្តបដិបត្តិយា ច និច្ចកាលំ អាសវា ខីយន្តិ. ឯវំ ខីយមានានំ បន តេសំ ‘‘ឯត្តកំ អជ្ជ ខីណំ, ឯត្តកំ ហិយ្យោ’’តិ ឯវមស្ស ញាណំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឥមាយ ឧបមាយ វិបស្សនាយានិសំសោ ទីបិតោ. ហេមន្តិកេនាតិ ហេមន្តសមយេន. បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ ថិរភាវេន បរិហាយន្តិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ មហាសមុទ្ទោ វិយ សាសនំ ទដ្ឋព្ពំ, នាវា វិយ យោគាវចរោ, នាវាយ មហាសមុទ្ទេ បរិយាទានំ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ឩនបញ្ចវស្សកាលេ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ វិចរណំ, នាវាយ មហាសមុទ្ទោទកេន ខជ្ជមានានំ ពន្ធនានំ តនុភាវោ វិយ ភិក្ខុនោ បព្ពជ្ជាសង្ខេបេន ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ ចេវ សំយោជនានំ តនុភាវោ, នាវាយ ថលេ ឧក្ខិត្តកាលោ វិយ ភិក្ខុនោ និស្សយមុច្ចកស្ស កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វសនកាលោ, ទិវា វាតាតបេន សំសុស្សនំ វិយ វិបស្សនាញាណេន តណ្ហាស្នេហសំសុស្សនំ, រត្តិំ ហិមោទកេន តេមនំ វិយ កម្មដ្ឋានំ និស្សាយ ឧប្បន្នេន បីតិបាមោជ្ជេន ចិត្តតេមនំ, រត្តិន្ទិវំ វាតាតបេន ចេវ ហិមោទកេន ច បរិសុក្ខបរិតិន្តានំ ពន្ធនានំ ទុព្ពលភាវោ វិយ ឯកទិវសំ ឧតុសប្បាយាទីនិ លទ្ធា វិបស្សនាញាណបីតិបាមោជ្ជេហិ សំយោជនានំ ភិយ្យោសោមត្តាយ ទុព្ពលភាវោ, បាវុស្សកមេឃោ វិយ អរហត្តមគ្គញាណំ, មេឃវុដ្ឋិឧទកេន នាវាយ ពន្ធេ បូតិភាវោ វិយ អារទ្ធវិបស្សកស្ស រូបសត្តកាទិវសេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តស្ស ឱក្ខាយមានេ បក្ខាយមានេ កម្មដ្ឋានេ ឯកទិវសំ ឧតុសប្បាយាទីនិ លទ្ធា ឯកបល្លង្កេន និសិន្នស្ស អរហត្តផលាធិគមោ, បូតិពន្ធនាវាយ កញ្ចិ កាលំ ឋានំ វិយ ខីណសំយោជនស្ស អរហតោ មហាជនំ អនុគ្គណ្ហន្តស្ស យាវតាយុកំ ឋានំ, បូតិពន្ធនាវាយ អនុបុព្ពេន ភិជ្ជិត្វា អបណ្ណត្តិកភាវូបគមោ វិយ ខីណាសវស្ស ឧបាទិណ្ណក្ខន្ធភេទេន អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតស្ស អបណ្ណត្តិកភាវូបគមោតិ ឥមាយ ឧបមាយ សំយោជនានំ ទុព្ពលតា ទីបិតា. នវមំ.

១០. អនិច្ចសញ្ញាសុត្តវណ្ណនា

១០២. ទសមេ អនិច្ចសញ្ញាតិ អនិច្ចំ អនិច្ចន្តិ ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នសញ្ញា. បរិយាទិយតីតិ ខេបយតិ. សព្ពំ អស្មិមានន្តិ នវវិធំ អស្មិមានំ. មូលសន្តានកានីតិ សន្តានេត្វា ឋិតមូលានិ. មហានង្គលំ វិយ ហិ អនិច្ចសញ្ញា, ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ មូលសន្តានកានិ វិយ កិលេសា, យថា កស្សកោ កសន្តោ នង្គលេន តានិ បទាលេតិ, ឯវំ យោគី អនិច្ចសញ្ញំ ភាវេន្តោ អនិច្ចសញ្ញាញាណេន កិលេសេ បទាលេតីតិ ឥទមេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ.

ឱធុនាតីតិ ហេដ្ឋា ធុនាតិ. និទ្ធុនាតីតិ បប្ផោដេតិ. និច្ឆោដេតីតិ បប្ផោដេត្វា ឆឌ្ឌេតិ. ឥធាបិ បព្ពជានិ វិយ កិលេសា, លាយនំ និច្ឆោដនំ វិយ អនិច្ចសញ្ញាញាណន្តិ ឥមិនា អត្ថេន ឧបមា សំសន្ទេតព្ពា.

វណ្ដច្ឆិន្នាយាតិ តិណ្ហេន ខុរប្បេន វណ្ដច្ឆិន្នាយ. តទន្វយានិ ភវន្តីតិ តំ អម្ពបិណ្ឌិំ អនុគច្ឆន្តិ, តស្សា បតមានាយ អម្ពានិ ភូមិយំ បតន្តិ. ឥធាបិ អម្ពបិណ្ឌិ វិយ កិលេសា, តិណ្ហខុរប្បោ វិយ អនិច្ចសញ្ញា, យថា ខុរប្បេន ឆិន្នាយ អម្ពបិណ្ឌិយា សព្ពានិ អម្ពានិ ភូមិយំ បតន្តិ, ឯវំ អនិច្ចសញ្ញាញាណេន កិលេសានំ មូលភូតាយ អវិជ្ជាយ ឆិន្នាយ សព្ពកិលេសា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តីតិ, ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ.

កូដង្គមាតិ កូដំ គច្ឆន្តិ. កូដនិន្នាតិ កូដំ បវិសនភាវេន កូដេ និន្នា. កូដសមោសរណាតិ កូដេ សមោសរិត្វា ឋិតា. ឥធាបិ កូដំ វិយ អនិច្ចសញ្ញា, គោបានសិយោ វិយ ចតុភូមកកុសលធម្មា, យថា សព្ពគោបានសីនំ កូដំ អគ្គំ, ឯវំ កុសលធម្មានំ អនិច្ចសញ្ញា អគ្គា. ននុ ច អនិច្ចសញ្ញា លោកិយា, សា លោកិយកុសលានំ តាវ អគ្គំ ហោតុ, លោកុត្តរានំ កថំ អគ្គន្តិ? តេសម្បិ បដិលាភករណត្ថេន អគ្គន្តិ វេទិតព្ពា. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពាសុ ឧបមាសុ ឱបម្មសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. បុរិមាហិ បនេត្ថ តីហិ អនិច្ចសញ្ញាយ កិច្ចំ, បច្ឆិមាហិ ពលន្តិ. ទសមំ.

បុប្ផវគ្គោ ទសមោ.

មជ្ឈិមបណ្ណាសកោ សមត្តោ.