៩. បាលិលេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៨១. នវមេ ចារិកំ បក្កាមីតិ កោសម្ពិកានំ ភិក្ខូនំ កលហកាលេ សត្ថា ឯកទិវសំ ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ វត្ថុំ អាហរិត្វា ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានិ, សម្មន្តីធ កុទាចន’’ន្តិអាទីហិ (ធ. ប. ៥) គាថាហិ ឱវទតិ. តំទិវសំ តេសំ កលហំ ករោន្តានំយេវ រត្តិ វិភាតា. ទុតិយទិវសេបិ ភគវា តមេវ វត្ថុំ កថេសិ. តំទិវសម្បិ តេសំ កលហំ ករោន្តានំយេវ រត្តិ វិភាតា. តតិយទិវសេបិ ភគវា តមេវ វត្ថុំ កថេសិ. អថ នំ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ឯវមាហ – ‘‘អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ, មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ. សត្ថា ‘‘បរិយាទិណ្ណរូបចិត្តា ខោ ឥមេ មោឃបុរិសា, ន ឥមេ សក្កា សញ្ញាបេតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘កិំ មយ្ហំ ឥមេហិ, ឯកចារវាសំ វសិស្សាមី’’តិ? សោ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កញ្ចិបិ អនាមន្តេត្វា ឯកោវ អទុតិយោ ចារិកំ បក្កាមិ.

យស្មិំ, អាវុសោ, សមយេតិ ឥទំ ថេរោ យស្មាស្ស អជ្ជ ភគវា ឯកេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បក្កមិស្សតិ, អជ្ជ ទ្វីហិ, អជ្ជ សតេន, អជ្ជ សហស្សេន, អជ្ជ ឯកកោវាតិ សព្ពោ ភគវតោ ចារោ វិទិតោ បាកដោ បច្ចក្ខោ, តស្មា អាហ.

អនុបុព្ពេនាតិ គាមនិគមបដិបាដិយា បិណ្ឌាយ ចរមានោ ឯកចារវាសំ តាវ វសមានំ ភិក្ខុំ បស្សិតុកាមោ ហុត្វា ពាលកលោណការគាមំ អគមាសិ. តត្ថ ភគុត្ថេរស្ស សកលបច្ឆាភត្តញ្ចេវ តិយាមរត្តិញ្ច ឯកចារវាសេ អានិសំសំ កថេត្វា បុនទិវសេ តេន បច្ឆាសមណេន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា តំ តត្ថេវ និវត្តេត្វា ‘‘សមគ្គវាសំ វសមានេ តយោ កុលបុត្តេ បស្សិស្សាមី’’តិ បាចីនវំសមិគទាយំ អគមាសិ. តេសម្បិ សកលបច្ឆាភត្តញ្ចេវ តិយាមរត្តិញ្ច ឯកចារវាសេ អានិសំសំ កថេត្វា តេ តត្ថេវ និវត្តេត្វា ឯកកោវ បាលិលេយ្យ នគរាភិមុខោ បក្កមិត្វា អនុបុព្ពេន បាលិលេយ្យនគរំ សម្បត្តោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន បាលិលេយ្យកំ, តទវសរី’’តិ.

ភទ្ទសាលមូលេតិ បាលិលេយ្យវាសិនោ ភគវតោ ទានំ ទត្វា បាលិលេយ្យតោ អវិទូរេ រក្ខិតវនសណ្ឌោ នាម អត្ថិ, តត្ថ ភគវតោ បណ្ណសាលំ កត្វា ‘‘ឯត្ថ វសថា’’តិ បដិញ្ញំ ការេត្វា វាសយិំសុ. ភទ្ទសាលោ បន តត្ថេកោ មនាបោ លទ្ធកោ សាលរុក្ខោ. ភគវា តំ នគរំ ឧបនិស្សាយ តស្មិំ វនសណ្ឌេ បណ្ណសាលសមីបេ តស្មិំ រុក្ខមូលេ វិហរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភទ្ទសាលមូលេ’’តិ.

ឯវំ វិហរន្តេ បនេត្ថ តថាគតេ អញ្ញតរោ ហត្ថិនាគោ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិបោតកាទីហិ គោចរភូមិតិត្ថោគាហនាទីសុ ឧព្ពាឡ្ហោ យូថេ ឧក្កណ្ឋិតោ ‘‘កិំ មេ ឥមេហិ ហត្ថីហី’’តិ? យូថំ បហាយ មនុស្សបថំ គច្ឆន្តោ បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌេ ភគវន្តំ ទិស្វា ឃដសហស្សេន និព្ពាបិតសន្តាបោ វិយ និព្ពុតោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ សត្ថុ វត្តបដិវត្តំ ករោន្តោ មុខធោវនំ ទេតិ, ន្ហានោទកំ អាហរតិ, ទន្តកដ្ឋំ ទេតិ, បរិវេណំ សម្មជ្ជតិ, អរញ្ញតោ មធុរានិ ផលាផលានិ អាហរិត្វា សត្ថុនោ ទេតិ. សត្ថា បរិភោគំ ករោតិ.

ឯកទិវសំ សត្ថា រត្តិភាគសមនន្តរេ ចង្កមិត្វា បាសាណផលកេ និសីទិ. ហត្ថីបិ អវិទូរេ ឋានេ អដ្ឋាសិ. សត្ថា បច្ឆតោ ឱលោកេត្វា ន កិញ្ចិ អទ្ទស, ឯវំ បុរតោ ច ឧភយបស្សេសុ ច. អថស្ស ‘‘សុខំ វតាហំ អញ្ញត្រ តេហិ ភណ្ឌនការកេហិ វសាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. ហត្ថិនោបិ ‘‘មយា នាមិតសាខំ អញ្ញេ ខាទន្តា នត្ថី’’តិអាទីនិ ចិន្តេត្វា – ‘‘សុខំ វត ឯកកោវ វសាមិ, សត្ថុ វត្តំ កាតុំ លភាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. សត្ថា អត្តនោ ចិត្តំ ឱលោកេត្វា – ‘‘មម តាវ ឦទិសំ ចិត្តំ, កីទិសំ នុ ខោ ហត្ថិស្សា’’តិ តស្សាបិ តាទិសមេវ ទិស្វា ‘‘សមេតិ នោ ចិត្ត’’ន្តិ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ឯតំ នាគស្ស នាគេន, ឦសាទន្តស្ស ហត្ថិនោ;

សមេតិ ចិត្តំ ចិត្តេន, យទេកោ រមតី វនេ’’តិ. (មហាវ. ៤៦៧);

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូតិ អថ ឯវំ តថាគតេ តត្ថ វិហរន្តេ បញ្ចសតា ទិសាសុ វស្សំវុត្ថា ភិក្ខូ. យេនាយស្មា អានន្ទោតិ ‘‘សត្ថា កិរ ភិក្ខុសង្ឃំ បណាមេត្វា អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ’’តិ អត្តនោ ធម្មតាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្តុំ អសក្កោន្តា យេនាយស្មា អានន្ទោ, តេនុបសង្កមិំសុ.

អនន្តរា អាសវានំ ខយោតិ មគ្គានន្តរំ អរហត្តផលំ. វិចយសោតិ វិចយេន, តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវវិចិននសមត្ថេន ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. ធម្មោតិ សាសនធម្មោ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិអាទិ យេ យេ កោដ្ឋាសេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ធម្មោ ទេសិតោ, តេសំ បកាសនត្ថាយ វុត្តំ. សមនុបស្សនាតិ ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា. សង្ខារោ សោតិ ទិដ្ឋិសង្ខារោ សោ. តតោជោ សោ សង្ខារោតិ តតោ តណ្ហាតោ សោ សង្ខារោ ជាតោ. តណ្ហាសម្បយុត្តេសុ ចិត្តេសុបិ ចតូសុ ចិត្តេសុ ឯស ជាយតិ. សាបិ តណ្ហាតិ សា ទិដ្ឋិសង្ខារស្ស បច្ចយភូតា តណ្ហា. សាបិ វេទនាតិ សា តណ្ហាយ បច្ចយភូតា វេទនា. សោបិ ផស្សោតិ សោ វេទនាយ បច្ចយោ អវិជ្ជាសម្ផស្សោ. សាបិ អវិជ្ជាតិ សា ផស្សសម្បយុត្តា អវិជ្ជា.

នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយាតិ សចេ អហំ ន ភវេយ្យំ, មម បរិក្ខារោបិ ន ភវេយ្យ. នាភវិស្សំ, ន មេ ភវិស្សតីតិ សចេ បន អាយតិម្បិ អហំ ន ភវិស្សាមិ, ឯវំ មម បរិក្ខារោបិ ន ភវិស្សតិ. ឯត្តកេ ឋានេ ភគវា តេន ភិក្ខុនា គហិតគហិតទិដ្ឋិំ វិស្សជ្ជាបេន្តោ អាគតោ បុគ្គលជ្ឈាសយេនបិ ទេសនាវិលាសេនបិ. តតោជោ សោ សង្ខារោតិ តណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តេ វិចិកិច្ឆាវ នត្ថិ, កថំ វិចិកិច្ឆាសង្ខារោ តណ្ហាតោ ជាយតីតិ? អប្បហីនត្តា. យស្ស ហិ តណ្ហាយ អប្បហីនាយ សោ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិយាបិ ឯសេវ នយោ លព្ភតិយេវ ចតូសុ ហិ ចិត្តុប្បាទេសុ សម្បយុត្តទិដ្ឋិ នាម នត្ថិ. យស្មា បន តណ្ហាយ អប្បហីនត្តា សា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តំ សន្ធាយ តត្រាបិ អយមត្ថោ យុជ្ជតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តេវីសតិយា ឋានេសុ អរហត្តំ បាបេត្វា វិបស្សនា កថិតា. នវមំ.