៨. ខជ្ជនីយវគ្គោ

១-៣. អស្សាទសុត្តាទិវណ្ណនា

៧៣-៧៥. ខជ្ជនីយវគ្គស្ស អាទិតោ តីសុ សុត្តេសុ ចតុសច្ចមេវ កថិតំ. បឋមាទីនិ.

៤. អរហន្តសុត្តវណ្ណនា

៧៦. ចតុត្ថេ យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តាវាសាតិ, ភិក្ខវេ, យត្តកា សត្តាវាសា នាម អត្ថិ. យាវតា ភវគ្គន្តិ យត្តកំ ភវគ្គំ នាម អត្ថិ. ឯតេ អគ្គា ឯតេ សេដ្ឋាតិ ឯតេ អគ្គភូតា ចេវ សេដ្ឋភូតា ច. យទិទំ អរហន្តោតិ យេ ឥមេ អរហន្តោ នាម. ឥទម្បិ សុត្តំ បុរិមនយេនេវ ឧស្សទនន្ទិយញ្ច បលោភនីយញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ.

អថាបរំ ឯតទវោចាតិ តទត្ថបរិទីបនាហិ ចេវ វិសេសត្ថបរិទីបនាហិ ច គាថាហិ ឯតំ ‘‘សុខិនោ វត អរហន្តោ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ សុខិនោតិ ឈានសុខេន មគ្គសុខេន ផលសុខេន ច សុខិតា. តណ្ហា តេសំ ន វិជ្ជតីតិ តេសំ អបាយទុក្ខជនិកា តណ្ហា ន វជ្ជតិ. ឯវំ តេ ឥមស្សបិ តណ្ហាមូលកស្ស អភាវេន សុខិតាវ. អស្មិមានោ សមុច្ឆិន្នោតិ នវវិធោ អស្មិមានោ អរហត្តមគ្គេន សមុច្ឆិន្នោ. មោហជាលំ បទាលិតន្តិ ញាណេន អវិជ្ជាជាលំ ផាលិតំ.

អនេជន្តិ ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ បហានភូតំ អរហត្តំ. អនុបលិត្តាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបេហិ អលិត្តា. ព្រហ្មភូតាតិ សេដ្ឋភូតា. បរិញ្ញាយាតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. សត្តសទ្ធម្មគោចរាតិ សទ្ធា ហិរី ឱត្តប្បំ ពាហុសច្ចំ អារទ្ធវីរិយតា ឧបដ្ឋិតស្សតិតា បញ្ញាតិ ឥមេ សត្ត សទ្ធម្មា គោចរោ ឯតេសន្តិ សត្តសទ្ធម្មគោចរា.

សត្តរតនសម្បន្នាតិ សត្តហិ ពោជ្ឈង្គរតនេហិ សមន្នាគតា. អនុវិចរន្តីតិ លោកិយមហាជនាបិ អនុវិចរន្តិយេវ. ឥធ បន ខីណាសវានំ និរាសង្កចារោ នាម គហិតោ. តេនេវាហ ‘‘បហីនភយភេរវា’’តិ. តត្ថ ភយំ ភយមេវ, ភេរវំ ពលវភយំ. ទសហង្គេហិ សម្បន្នាតិ អសេក្ខេហិ ទសហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា. មហានាគាតិ ចតូហិ ការណេហិ មហានាគា. សមាហិតាតិ ឧបចារប្បនាហិ សមាហិតា. តណ្ហា តេសំ ន វិជ្ជតីតិ ‘‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោតិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា’’តិ (ម. និ. ២.៣០៥) ឯវំ វុត្តា ទាសការិកា តណ្ហាបិ តេសំ នត្ថិ. ឥមិនា ខីណាសវានំ ភុជិស្សភាវំ ទស្សេតិ.

អសេខញាណន្តិ អរហត្តផលញាណំ. អន្តិមោយំ សមុស្សយោតិ បច្ឆិមោ អយំ អត្តភាវោ. យោ សារោ ព្រហ្មចរិយស្សាតិ សារោ នាម ផលំ. តស្មិំ អបរបច្ចយាតិ តស្មិំ អរិយផលេ, ន អញ្ញំ បត្តិយាយន្តិ, បច្ចក្ខតោវ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតា. វិធាសុ ន វិកម្បន្តីតិ តីសុ មានកោដ្ឋាសេសុ ន វិកម្បន្តិ. ទន្តភូមិន្តិ អរហត្តំ. វិជិតាវិនោតិ រាគាទយោ វិជេត្វា ឋិតា.

ឧទ្ធន្តិអាទីសុ ឧទ្ធំ វុច្ចតិ កេសមត្ថកោ, អបាចីនំ បាទតលំ, តិរិយំ វេមជ្ឈំ. ឧទ្ធំ វា អតីតំ, អបាចីនំ អនាគតំ, តិរិយំ បច្ចុប្បន្នំ. ឧទ្ធំ វា វុច្ចតិ ទេវលោកោ, អបាចីនំ អបាយលោកោ, តិរិយំ មនុស្សលោកោ. នន្ទី តេសំ ន វិជ្ជតីតិ ឯតេសុ ឋានេសុ សង្ខេបតោ វា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ខន្ធេសុ តេសំ តណ្ហា នត្ថិ. ឥធ វដ្ដមូលកតណ្ហាយ អភាវោ ទស្សិតោ. ពុទ្ធាតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធា.

ឥទំ បនេត្ថ សីហនាទសមោធានំ – ‘‘វិមុត្តិសុខេនម្ហា សុខិតា, ទុក្ខជនិកា នោ តណ្ហា បហីនា, បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា, ទាសការិកតណ្ហា ចេវ វដ្ដមូលិកតណ្ហា ច បហីនា, អនុត្តរម្ហា អសទិសា, ចតុន្នំ សច្ចានំ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធា’’តិ ភវបិដ្ឋេ ឋត្វា អភីតនាទសង្ខាតំ សីហនាទំ នទន្តិ ខីណាសវាតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយអរហន្តសុត្តវណ្ណនា

៧៧. បញ្ចមំ វិនា គាថាហិ សុទ្ធិកមេវ កត្វា កថិយមានំ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តំ. បញ្ចមំ.

៦. សីហសុត្តវណ្ណនា

៧៨. ឆដ្ឋេ សីហោតិ ចត្តារោ សីហា – តិណសីហោ, កាឡសីហោ, បណ្ឌុសីហោ, កេសរសីហោតិ. តេសុ តិណសីហោ កបោតវណ្ណគាវិសទិសោ តិណភក្ខោ ច ហោតិ. កាឡសីហោ កាឡគាវិសទិសោ តិណភក្ខោយេវ. បណ្ឌុសីហោ បណ្ឌុបលាសវណ្ណគាវិសទិសោ មំសភក្ខោ. កេសរសីហោ លាខារសបរិកម្មកតេនេវ មុខេន អគ្គនង្គុដ្ឋេន ចតូហិ ច បាទបរិយន្តេហិ សមន្នាគតោ, មត្ថកតោបិស្ស បដ្ឋាយ លាខាតូលិកាយ កត្វា វិយ តិស្សោ រាជិយោ បិដ្ឋិមជ្ឈេន គន្ត្វា អន្តរសត្ថិម្ហិ ទក្ខិណាវត្តា ហុត្វា ឋិតា, ខន្ធេ បនស្ស សតសហស្សគ្ឃនិកកម្ពលបរិក្ខេបោ វិយ កេសរភារោ ហោតិ, អវសេសដ្ឋានំ បរិសុទ្ធំ សាលិបិដ្ឋសង្ខចុណ្ណបិចុវណ្ណំ ហោតិ. ឥមេសុ ចតូសុ សីហេសុ អយំ កេសរសីហោ ឥធ អធិប្បេតោ.

មិគរាជាតិ មិគគណស្ស រាជា. អាសយាតិ វសនដ្ឋានតោ សុវណ្ណគុហតោ វា រជតមណិផលិកមនោសិលាគុហតោ វា និក្ខមតីតិ វុត្តំ ហោតិ. និក្ខមមានោ បនេស ចតូហិ ការណេហិ និក្ខមតិ អន្ធការបីឡិតោ វា អាលោកត្ថាយ, ឧច្ចារបស្សាវបីឡិតោ វា តេសំ វិស្សជ្ជនត្ថាយ, ជិឃច្ឆាបីឡិតោ វា គោចរត្ថាយ, សម្ភវបីឡិតោ វា អស្សទ្ធម្មបដិសេវនត្ថាយ. ឥធ បន គោចរត្ថាយ និក្ខន្តោតិ អធិប្បេតោ.

វិជម្ភតីតិ សុវណ្ណតលេ វា រជតមណិផលិកមនោសិលាតលានំ វា អញ្ញតរស្មិំ ទ្វេ បច្ឆិមបាទេ សមំ បតិដ្ឋាបេត្វា បុរិមបាទេ បុរតោ បសារេត្វា សរីរស្ស បច្ឆាភាគំ អាកឌ្ឍិត្វា បុរិមភាគំ អភិហរិត្វា បិដ្ឋិំ នាមេត្វា គីវំ ឧក្ខិបិត្វា អសនិសទ្ទំ ករោន្តោ វិយ នាសបុដានិ បោថេត្វា សរីរលគ្គំ រជំ វិធុនន្តោ វិជម្ភតិ. វិជម្ភនភូមិយញ្ច បន តរុណវច្ឆកោ វិយ អបរាបរំ ជវតិ. ជវតោ បនស្ស សរីរំ អន្ធការេ បរិព្ភមន្តំ អលាតំ វិយ ខាយតិ.

អនុវិលោកេតីតិ កស្មា អនុវិលោកេតិ? បរានុទ្ទយតាយ. តស្មិំ កិរ សីហនាទំ នទន្តេ បបាតាវាដាទីសុ វិសមដ្ឋានេសុ ចរន្តា ហត្ថិគោកណ្ណមហិំសាទយោ បាណា បបាតេបិ អាវាដេបិ បតន្តិ, តេសំ អនុទ្ទយាយ អនុវិលោកេតិ. កិំ បនស្ស លុទ្ទកម្មស្ស បរមំសខាទិនោ អនុទ្ទយា នាម អត្ថីតិ? អាម អត្ថិ. តថា ហេស ‘‘កិំ មេ ពហូហិ ឃាតិតេហី’’តិ? អត្តនោ គោចរត្ថាយបិ ខុទ្ទកេ បាណេ ន គណ្ហាតិ, ឯវំ អនុទ្ទយំ ករោតិ. វុត្តម្បិចេតំ – ‘‘មាហំ ខោ ខុទ្ទកេ បាណេ វិសមគតេ សង្ឃាតំ អាបាទេសិ’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២១).

សីហនាទំ នទតីតិ តិក្ខត្តុំ តាវ អភីតនាទំ នទតិ. ឯវញ្ច បនស្ស វិជម្ភនភូមិយំ ឋត្វា នទន្តស្ស សទ្ទោ សមន្តា តិយោជនបទេសំ ឯកនិន្នាទំ ករោតិ, តមស្ស និន្នាទំ សុត្វា តិយោជនព្ភន្តរគតា ទ្វិបទចតុប្បទគណា យថាឋានេ ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. គោចរាយ បក្កមតីតិ អាហារត្ថាយ គច្ឆតិ. កថំ? សោ ហិ វិជម្ភនភូមិយំ ឋត្វា ទក្ខិណតោ វា វាមតោ វា ឧប្បតន្តោ ឧសភមត្តំ ឋានំ គណ្ហាតិ, ឧទ្ធំ ឧប្បតន្តោ ចត្តារិបិ អដ្ឋបិ ឧសភានិ ឧប្បតតិ, សមដ្ឋានេ ឧជុកំ បក្ខន្ទន្តោ សោឡសឧសភមត្តម្បិ វីសតិឧសភមត្តម្បិ ឋានំ បក្ខន្ទតិ, ថលា វា បព្ពតា វា បក្ខន្ទន្តោ សដ្ឋិឧសភមត្តម្បិ អសីតិឧសភមត្តម្បិ ឋានំ បក្ខន្ទតិ, អន្តរាមគ្គេ រុក្ខំ វា បព្ពតំ វា ទិស្វា តំ បរិហរន្តោ វាមតោ វា ទក្ខិណតោ វា, ឧសភមត្តម្បិ អបក្កមតិ. តតិយំ បន សីហនាទំ នទិត្វា តេនេវ សទ្ធិំ តិយោជនេ ឋានេ បញ្ញាយតិ. តិយោជនំ គន្ត្វា និវត្តិត្វា ឋិតោ អត្តនោវ នាទស្ស អនុនាទំ សុណាតិ. ឯវំ សីឃេន ជវេន បក្កមតីតិ.

យេភុយ្យេនាតិ បាយេន. ភយំ សំវេគំ សន្តាសន្តិ សព្ពំ ចិត្តុត្រាសស្សេវ នាមំ. សីហស្ស ហិ សទ្ទំ សុត្វា ពហូ សត្តា ភាយន្តិ, អប្បកា ន ភាយន្តិ. កេ បន តេតិ? សមសីហោ ហត្ថាជានីយោ អស្សាជានីយោ ឧសភាជានីយោ បុរិសាជានីយោ ខីណាសវោតិ. កស្មា បនេតេ ន ភាយន្តីតិ? សមសីហោ នាម ‘‘ជាតិគោត្តកុលសូរភាវេហិ សមានោស្មី’’តិ ន ភាយតិ, ហត្ថាជានីយាទយោ អត្តនោ សក្កាយទិដ្ឋិពលវតាយ ន ភាយន្តិ, ខីណាសវោ សក្កាយទិដ្ឋិបហីនត្តា ន ភាយតិ.

ពិលាសយាតិ ពិលេ សយន្តា ពិលវាសិនោ អហិនកុលគោធាទយោ. ទកាសយាតិ ឧទកវាសិនោ មច្ឆកច្ឆបាទយោ. វនាសយាតិ វនវាសិនោ ហត្ថិអស្សគោកណ្ណមិគាទយោ. បវិសន្តីតិ ‘‘ឥទានិ អាគន្ត្វា គណ្ហិស្សតី’’តិ មគ្គំ ឱលោកេន្តាវ បវិសន្តិ. ទឡ្ហេហីតិ ថិរេហិ. វរត្តេហីតិ ចម្មរជ្ជូហិ. មហិទ្ធិកោតិអាទីសុ វិជម្ភនភូមិយំ ឋត្វា ទក្ខិណបស្សាទីហិ ឧសភមត្តំ, ឧជុកំ វីសតិឧសភមត្តាទិលង្ឃនវសេន មហិទ្ធិកតា, សេសមិគានំ អធិបតិភាវេន មហេសក្ខតា, សមន្តា តិយោជនេ សទ្ទំ សុត្វា បលាយន្តានំ វសេន មហានុភាវតា វេទិតព្ពា.

ឯវមេវ ខោតិ ភគវា តេសុ តេសុ សុត្តេសុ តថា តថា អត្តានំ កថេសិ. ‘‘សីហោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ (អ. និ. ៥.៩៩; ១០.២១) ឥមស្មិំ តាវ សុត្តេ សីហសទិសំ អត្តានំ កថេសិ. ‘‘ភិសក្កោ សល្លកត្តោតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៦៥) ឥមស្មិំ វេជ្ជសទិសំ. ‘‘ព្រាហ្មណោតិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (អ. និ. ៨.៨៥) ឥមស្មិំ ព្រាហ្មណសទិសំ. ‘‘បុរិសោ មគ្គកុសលោតិ ខោ, តិស្ស, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៨៤) ឥមស្មិំ មគ្គទេសកបុរិសសទិសំ. ‘‘រាជាហមស្មិ សេលា’’តិ (សុ. និ. ៥៥៩) ឥមស្មិំ រាជសទិសំ. ‘‘សីហោតិ ខោ តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (អ. និ. ៥.៩៩; ១០.២១) ឥមស្មិំ បន សុត្តេ សីហសទិសមេវ កត្វា អត្តានំ កថេន្តោ ឯវមាហ.

តត្រាយំ សទិសតា – សីហស្ស កញ្ចនគុហាទីសុ វសនកាលោ វិយ ហិ តថាគតស្ស ទីបង្ករបាទមូលេ កតាភិនីហារស្ស អបរិមិតកាលំ បារមិយោ បូរេត្វា បច្ឆិមភវេ បដិសន្ធិគ្គហណេន ចេវ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនេន ច ទសសហស្សិលោកធាតុំ កម្បេត្វា វុទ្ធិមន្វាយ ទិព្ពសម្បត្តិសទិសំ សម្បត្តិំ អនុភវមានស្ស តីសុ បាសាទេសុ និវាសកាលោ ទដ្ឋព្ពោ. សីហស្ស កញ្ចនគុហាទិតោ និក្ខន្តកាលោ វិយ តថាគតស្ស ឯកូនតិំសេ សំវច្ឆរេ វិវដេន ទ្វារេន កណ្ឌកំ អារុយ្ហ ឆន្នសហាយស្ស និក្ខមិត្វា តីណិ រជ្ជានិ អតិក្កមិត្វា អនោមានទីតីរេ ព្រហ្មុនា ទិន្នានិ កាសាយានិ បរិទហិត្វា បព្ពជិតស្ស សត្តមេ ទិវសេ រាជគហំ គន្ត្វា តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បណ្ឌវគិរិបព្ភារេ កតភត្តកិច្ចស្ស សម្មាសម្ពោធិំ បត្វា, បឋមមេវ មគធរដ្ឋំ អាគមនត្ថាយ យាវ រញ្ញោ បដិញ្ញាទានកាលោ.

សីហស្ស វិជម្ភនកាលោ វិយ តថាគតស្ស ទិន្នបដិញ្ញស្ស អាឡារកាលាមឧបសង្កមនំ អាទិំ កត្វា យាវ សុជាតាយ ទិន្នបាយាសស្ស ឯកូនបណ្ណាសាយ បិណ្ឌេហិ បរិភុត្តកាលោ វេទិតព្ពោ. សីហស្ស កេសរវិធុននំ វិយ សាយន្ហសមយេ សោត្តិយេន ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតាហិ ថោមិយមានស្ស គន្ធាទីហិ បូជិយមានស្ស តិក្ខត្តុំ ពោធិំ បទក្ខិណំ កត្វា ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ ចុទ្ទសហត្ថុព្ពេធេ ឋានេ តិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋាយ និសិន្នស្ស តំខណំយេវ មារពលំ វិធមិត្វា តីសុ យាមេសុ តិស្សោ វិជ្ជា វិសោធេត្វា អនុលោមបដិលោមំ បដិច្ចសមុប្បាទមហាសមុទ្ទំ យមកញាណមន្ថនេន មន្ថេន្តស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ បដិវិទ្ធេ តទនុភាវេន ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បនំ វេទិតព្ពំ.

សីហស្ស ចតុទ្ទិសាវិលោកនំ វិយ បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សត្តសត្តាហំ ពោធិមណ្ឌេ វិហរិត្វា បរិភុត្តមធុបិណ្ឌិកាហារស្ស អជបាលនិគ្រោធមូលេ មហាព្រហ្មុនោ ធម្មទេសនាយាចនំ បដិគ្គហេត្វា តត្ថ វិហរន្តស្ស ឯកាទសមេ ទិវសេ ‘‘ស្វេ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមា ភវិស្សតី’’តិ បច្ចូសសមយេ ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ? អាឡារុទកានំ កាលង្កតភាវំ ញត្វា ធម្មទេសនត្ថាយ បញ្ចវគ្គិយានំ ឱលោកនំ ទដ្ឋព្ពំ. សីហស្ស គោចរត្ថាយ តិយោជនំ គមនកាលោ វិយ អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ ‘‘បញ្ចវគ្គិយានំ ធម្មចក្កំ បវត្តេស្សាមី’’តិ បច្ឆាភត្តេ អជបាលនិគ្រោធតោ វុដ្ឋិតស្ស អដ្ឋារសយោជនមគ្គំ គមនកាលោ.

សីហនាទកាលោ វិយ តថាគតស្ស អដ្ឋារសយោជនមគ្គំ គន្ត្វា បញ្ចវគ្គិយេ សញ្ញាបេត្វា អចលបល្លង្កេ និសិន្នស្ស ទសហិ ចក្កវាឡសហស្សេហិ សន្និបតិតេន ទេវគណេន បរិវុតស្ស ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា បព្ពជិតេន ន សេវិតព្ពា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣) នយេន ធម្មចក្កប្បវត្តនកាលោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិញ្ច បន បទេ ទេសិយមានេ តថាគតសីហស្ស ធម្មឃោសោ ហេដ្ឋា អវីចិំ ឧបរិ ភវគ្គំ គហេត្វា ទសសហស្សិលោកធាតុំ បដិច្ឆាទេសិ. សីហស្ស សទ្ទេន ខុទ្ទកបាណានំ សន្តាសំ អាបជ្ជនកាលោ វិយ តថាគតស្ស តីណិ លក្ខណានិ ទីបេត្វា ចត្តារិ សច្ចានិ សោឡសហាការេហិ សដ្ឋិយា ច នយសហស្សេហិ វិភជិត្វា ធម្មំ កថេន្តស្ស ទីឃាយុកទេវតានំ ញាណសន្តាសស្ស ឧប្បត្តិកាលោ វេទិតព្ពោ.

យទាតិ យស្មិំ កាលេ. តថាគតោតិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ – តថា អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ, តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ, តថទស្សិតាយ តថាគតោ, តថាវាទិតាយ តថាគតោ, តថាការិតាយ តថាគតោ. អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោតិ. តេសំ វិត្ថារោ ព្រហ្មជាលវណ្ណនាយម្បិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧) មូលបរិយាយវណ្ណនាយម្បិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២) វុត្តោយេវ. លោកេតិ សត្តលោកេ. ឧប្បជ្ជតីតិ អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ យាវ ពោធិបល្លង្កា វា អរហត្តមគ្គញាណា វា ឧប្បជ្ជតិ នាម, អរហត្តផលេ បន បត្តេ ឧប្បន្នោ នាម. អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានិ.

ឥតិ រូបន្តិ ឥទំ រូបំ ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ រូបំ អត្ថីតិ. ឯត្តាវតា សភាវតោ សរសតោ បរិយន្តតោ បរិច្ឆេទតោ បរិច្ឆិន្ទនតោ យាវតា ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបំ, តំ សព្ពំ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥតិ រូបស្ស សមុទយោតិ អយំ រូបស្ស សមុទយោ នាម. ឯត្តាវតា ហិ ‘‘អាហារសមុទយោ រូបសមុទយោ’’តិអាទិ សព្ពំ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោតិ អយំ រូបស្ស អត្ថង្គមោ. ឥមិនាបិ ‘‘អាហារនិរោធា រូបនិរោធោ’’តិអាទិ សព្ពំ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥតិ វេទនាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

វណ្ណវន្តោតិ សរីរវណ្ណេន វណ្ណវន្តោ. ធម្មទេសនំ សុត្វាតិ ឥមំ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ បណ្ណាសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា. យេភុយ្យេនាតិ ឥធ កេ ឋបេតិ? អរិយសាវកេ ទេវេ. តេសញ្ហិ ខីណាសវត្តា ចិត្តុត្រាសភយម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ, សំវិគ្គស្ស យោនិសោ បធានេន បត្តព្ពំ បត្តតាយ ញាណសំវេគោបិ. ឥតរេសំ បន ទេវានំ ‘‘តាសោ ហេសោ ភិក្ខូ’’តិ អនិច្ចតំ មនសិករោន្តានំ ចិត្តុត្រាសភយម្បិ, ពលវវិបស្សនាកាលេ ញាណភយម្បិ ឧប្បជ្ជតិ. ភោតិ ធម្មាលបនមត្តមេតំ. សក្កាយបរិយាបន្នាតិ បញ្ចក្ខន្ធបរិយាបន្នា. ឥតិ តេសំ សម្មាសម្ពុទ្ធេ វដ្ដទោសំ ទស្សេត្វា តិលក្ខណាហតំ កត្វា ធម្មំ ទេសេន្តេ ញាណភយំ នាម ឱក្កមតិ.

អភិញ្ញាយាតិ ជានិត្វា. ធម្មចក្កន្តិ បដិវេធញាណម្បិ ទេសនាញាណម្បិ. បដិវេធញាណំ នាម យេន ញាណេន ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នោ ចត្តារិ សច្ចានិ សោឡសហាការេហិ សដ្ឋិយា ច នយសហស្សេហិ បដិវិជ្ឈិ. ទេសនាញាណំ នាម យេន ញាណេន តិបរិវដ្ដំ ទ្វាទសាការំ ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ. ឧភយម្បិ តំ ទសពលស្ស ឧរេ ជាតញាណមេវ. តេសុ ឥធ ទេសនាញាណំ គហេតព្ពំ. តំ បនេស យាវ អដ្ឋារសហិ ព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស សោតាបត្តិផលំ ឧប្បជ្ជតិ, តាវ បវត្តេតិ នាម. តស្មិំ ឧប្បន្នេ បវត្តិតំ នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. អប្បដិបុគ្គលោតិ សទិសបុគ្គលរហិតោ. យសស្សិនោតិ បរិវារសម្បន្នា. តាទិនោតិ លាភាលាភាទីហិ ឯកសទិសស្ស. ឆដ្ឋំ.

៧. ខជ្ជនីយសុត្តវណ្ណនា

៧៩. សត្តមេ បុព្ពេនិវាសន្តិ ន ឥទំ អភិញ្ញាវសេន អនុស្សរណំ សន្ធាយ វុត្តំ, វិបស្សនាវសេន បន បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តេ សមណព្រាហ្មណេ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘សព្ពេតេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ អនុស្សរន្តិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរ’’ន្តិ. អភិញ្ញាវសេន ហិ សមនុស្សរន្តស្ស ខន្ធាបិ ឧបាទានក្ខន្ធាបិ ខន្ធបដិពទ្ធាបិ បណ្ណត្តិបិ អារម្មណំ ហោតិយេវ. រូបំយេវ អនុស្សរតីតិ ឯវញ្ហិ អនុស្សរន្តោ ន អញ្ញំ កិញ្ចិ សត្តំ វា បុគ្គលំ វា អនុស្សរតិ, អតីតេ បន និរុទ្ធំ រូបក្ខន្ធមេវ អនុស្សរតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ. សុញ្ញតាបព្ពំ និដ្ឋិតំ.

ឥទានិ សុញ្ញតាយ លក្ខណំ ទស្សេតុំ កិញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ វទេថាតិអាទិមាហ. យថា ហិ នដ្ឋំ គោណំ បរិយេសមានោ បុរិសោ គោគណេ ចរមានេ រត្តំ វា កាឡំ វា ពលីពទ្ទំ ទិស្វាបិ ន ឯត្តកេនេវ ‘‘អយំ មយ្ហំ គោណោ’’តិ សន្និដ្ឋានំ កាតុំ សក្កោតិ. កស្មា? អញ្ញេសម្បិ តាទិសានំ អត្ថិតាយ. សរីរបទេសេ បនស្ស សត្តិសូលាទិលក្ខណំ ទិស្វា ‘‘អយំ មយ្ហំ សន្តកោ’’តិ សន្និដ្ឋានំ ហោតិ, ឯវមេវ សុញ្ញតាយ កថិតាយបិ យាវ សុញ្ញតាលក្ខណំ ន កថីយតិ, តាវ សា អកថិតាវ ហោតិ, លក្ខណេ បន កថិតេ កថិតា នាម ហោតិ. គោណោ វិយ ហិ សុញ្ញតា, គោណលក្ខណំ វិយ សុញ្ញតាលក្ខណំ. យថា គោណលក្ខណេ អសល្លក្ខិតេ គោណោ ន សុដ្ឋុ សល្លក្ខិតោ ហោតិ, តស្មិំ បន សល្លក្ខិតេ សោ សល្លក្ខិតោ នាម ហោតិ, ឯវមេវ សុញ្ញតាលក្ខណេ អកថិតេ សុញ្ញតា អកថិតាវ ហោតិ, តស្មិំ បន កថិតេ សា កថិតា នាម ហោតីតិ សុញ្ញតាលក្ខណំ ទស្សេតុំ កិញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ វទេថាតិអាទិមាហ.

តត្ថ កិញ្ចាតិ ការណបុច្ឆា, កេន ការណេន រូបំ វទេថ, កេន ការណេនេតំ រូបំ នាមាតិ អត្ថោ. រុប្បតីតិ ខោតិ ឯត្ថ ឥតីតិ ការណុទ្ទេសោ, យស្មា រុប្បតិ, តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. រុប្បតីតិ កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតិ, ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ. សីតេនបិ រុប្បតីតិអាទីសុ សីតេន តាវ រុប្បនំ លោកន្តរិកនិរយេ បាកដំ. តិណ្ណំ តិណ្ណញ្ហិ ចក្កវាឡានំ អន្តរេ ឯកេកោ លោកន្តរិកនិរយោ នាម ហោតិ អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណោ. យស្ស នេវ ហេដ្ឋា បថវី អត្ថិ, ន ឧបរិ ចន្ទិមសូរិយទីបមណិអាលោកោ, និច្ចន្ធការោ. តត្ថ និព្ពត្តសត្តានំ តិគាវុតោ អត្តភាវោ ហោតិ, តេ វគ្គុលិយោ វិយ បព្ពតបាទេ ទីឃបុថុលេហិ នខេហិ លគ្គិត្វា អវំសិរា ឱលម្ពន្តិ. យទា សំសប្បន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសាគតា ហោន្តិ, អថ ‘‘ភក្ខោ នោ លទ្ធោ’’តិ? មញ្ញមានា តត្ថ ព្យាវដា វិបរិវត្តិត្វា លោកសន្ធារកេ ឧទកេ បតន្តិ, វាតេ បហរន្តេបិ មធុកផលានិ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឧទកេ បតន្តិ, បតិតមត្តាវ អច្ចន្តខារេ ឧទកេ តត្តតេលេ បតិតបិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ បដបដាយមានា វិលីយន្តិ. ឯវំ សីតេន រុប្បនំ លោកន្តរិកនិរយេ បាកដំ. មហិំសករដ្ឋាទីសុបិ ហិមបាតសីតលេសុ បទេសេសុ ឯតំ បាកដមេវ. តត្ថ ហិ សត្តា សីតេន ភិន្នសរីរា ជីវិតក្ខយម្បិ បាបុណន្តិ.

ឧណ្ហេន រុប្បនំ អវីចិមហានិរយេ បាកដំ ហោតិ. ជិឃច្ឆាយ រុប្បនំ បេត្តិវិសយេ ចេវ ទុព្ភិក្ខកាលេ ច បាកដំ. បិបាសាយ រុប្បនំ កាលកញ្ជិកាទីសុ បាកដំ. ឯកោ កិរ កាលកញ្ជិកអសុរោ បិបាសំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ យោជនគម្ភីរវិត្ថារំ មហាគង្គំ ឱតរិ, តស្ស គតគតដ្ឋានេ ឧទកំ ឆិជ្ជតិ, ធូមោ ឧគ្គច្ឆតិ, តត្តេ បិដ្ឋិបាសាណេ ចង្កមនកាលោ វិយ ហោតិ. តស្ស ឧទកសទ្ទំ សុត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តស្សេវ រត្តិ វិភាយិ. អថ នំ បាតោវ ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តា តិំសមត្តា បិណ្ឌចារិកភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘កោ នាម ត្វំ សប្បុរិសា’’តិ? បុច្ឆិំសុ. ‘‘បេតោហមស្មិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បរិយេសសី’’តិ? ‘‘បានីយំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អយំ គង្គា បរិបុណ្ណា, កិំ ត្វំ ន បស្សសី’’តិ? ‘‘ន ឧបកប្បតិ, ភន្តេ’’តិ. តេន ហិ គង្គាបិដ្ឋេ និបជ្ជ, មុខេ តេ បានីយំ អាសិញ្ចិស្សាមា’’តិ. សោ វាលិកាបុឡិនេ ឧត្តានោ និបជ្ជិ. ភិក្ខូ តិំសមត្តេ បត្តេ នីហរិត្វា ឧទកំ អាហរិត្វា តស្ស មុខេ អាសិញ្ចិំសុ. តេសំ តថា ករោន្តានំយេវ វេលា ឧបកដ្ឋា ជាតា. តតោ ‘‘ភិក្ខាចារកាលោ អម្ហាកំ សប្បុរិស, កច្ចិ តេ អស្សាទមត្តា លទ្ធា’’តិ អាហំសុ. បេតោ ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, តិំសមត្តានំ អយ្យានំ តិំសបត្តេហិ អាសិត្តឧទកតោ អឌ្ឍបសតមត្តម្បិ បរគលំ គតំ, បេតត្តភាវតោ មោក្ខោ មា ហោតូ’’តិ អាហ. ឯវំ បិបាសាយ រុប្បនំ បេត្តិវិសយេ បាកដំ.

ឌំសាទីហិ រុប្បនំ ឌំសមក្ខិកាទិពហុលេសុ បទេសេសុ បាកដំ. ឯត្ថ ច ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកា. មកសាតិ មកសាវ. វាតាតិ កុច្ឆិវាតបិដ្ឋិវាតាទិវសេន វេទិតព្ពា. សរីរស្មិញ្ហិ វាតរោគោ ឧប្បជ្ជិត្វា ហត្ថបាទបិដ្ឋិអាទីនិ ភិន្ទតិ, កាណំ ករោតិ, ខុជ្ជំ ករោតិ, បីឋសប្បិំ ករោតិ. អាតបោតិ សូរិយាតបោ. តេន រុប្បនំ មរុកន្តារាទីសុ បាកដំ. ឯកា កិរ ឥត្ថី មរុកន្តារេ រត្តិំ សត្ថតោ ឱហីនា ទិវា សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ វាលិកាយ តប្បមានាយ បាទេ ឋបេតុំ អសក្កោន្តី សីសតោ បច្ឆិំ ឱតារេត្វា អក្កមិ. កមេន បច្ឆិយា ឧណ្ហាភិតត្តាយ ឋាតុំ អសក្កោន្តី តស្សា ឧបរិ សាដកំ ឋបេត្វា អក្កមិ. តស្មិម្បិ សន្តត្តេ អត្តនោ អង្កេន គហិតបុត្តកំ អធោមុខំ និបជ្ជាបេត្វា កន្ទន្តំយេវ អក្កមិត្វា សទ្ធិំ តេន តស្មិំយេវ ឋានេ ឧណ្ហាភិតត្តា កាលមកាសិ.

សរីសបាតិ យេ កេចិ ទីឃជាតិកា សរន្តា គច្ឆន្តិ. តេសំ សម្ផស្សេន រុប្បនំ អាសីវិសទដ្ឋកាទីនំ វសេន វេទិតព្ពំ. ឥតិ ភគវតា យានិ ឥមានិ សាមញ្ញបច្ចត្តវសេន ធម្មានំ ទ្វេ លក្ខណានិ, តេសុ រូបក្ខន្ធស្ស តាវ បច្ចត្តលក្ខណំ ទស្សិតំ. រូបក្ខន្ធស្សេវ ហិ ឯតំ, ន វេទនាទីនំ, តស្មា បច្ចត្តលក្ខណន្តិ វុច្ចតិ. អនិច្ចទុក្ខានត្តលក្ខណំ បន វេទនាទីនម្បិ ហោតិ, តស្មា តំ សាមញ្ញលក្ខណន្តិ វុច្ចតិ.

កិញ្ច, ភិក្ខវេ, វេទនំ វទេថាតិអាទីសុ បុរិមសទិសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យំ បន បុរិមេន អសទិសំ, តស្សាយំ វិភាវនា – សុខម្បិ វេទយតីតិ សុខំ អារម្មណំ វេទេតិ អនុភវតិ. បរតោ បទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. កថំ បនេតំ អារម្មណំ សុខំ ទុក្ខំ អទុក្ខមសុខំ នាម ជាតន្តិ? សុខាទីនំ បច្ចយតោ. ស្វាយមត្ថោ ‘‘យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្ត’’ន្តិ ឥមស្មិំ មហាលិសុត្តេ (សំ. និ. ៣.៦០) អាគតោយេវ. វេទយតីតិ ឯត្ថ ច វេទនាវ វេទយតិ, ន អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា. វេទនា ហិ វេទយិតលក្ខណា, តស្មា វត្ថារម្មណំ បដិច្ច វេទនាវ វេទយតីតិ. ឯវមិធ ភគវា វេទនាយបិ បច្ចត្តលក្ខណមេវ ភាជេត្វា ទស្សេសិ.

នីលម្បិ សញ្ជានាតីតិ នីលបុប្ផេ វា វត្ថេ វា បរិកម្មំ កត្វា ឧបចារំ វា អប្បនំ វា បាបេន្តោ សញ្ជានាតិ. អយញ្ហិ សញ្ញា នាម បរិកម្មសញ្ញាបិ ឧបចារសញ្ញាបិ អប្បនាសញ្ញាបិ វដ្ដតិ, នីលំ នីលន្តិ ឧប្បជ្ជនសញ្ញាបិ វដ្ដតិយេវ. បីតកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធាបិ ភគវា សញ្ជាននលក្ខណាយ សញ្ញាយ បច្ចត្តលក្ខណមេវ ភាជេត្វា ទស្សេសិ.

រូបំ រូបត្តាយ សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ យថា យាគុមេវ យាគុត្តាយ, បូវមេវ បូវត្តាយ បចតិ នាម, ឯវំ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតភាវេន សង្ខតន្តិ លទ្ធនាមំ រូបមេវ រូបត្តាយ យថា អភិសង្ខតំ រូបំ នាម ហោតិ, តថត្តាយ រូបភាវាយ អភិសង្ខរោតិ អាយូហតិ សម្បិណ្ឌេតិ, និប្ផាទេតីតិ អត្ថោ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – អត្តនា សហ ជាយមានំ រូបំ សម្បយុត្តេ ច វេទនាទយោ ធម្មេ អភិសង្ខរោតិ និព្ពត្តេតីតិ. ឥធាបិ ភគវា ចេតយិតលក្ខណស្ស សង្ខារស្ស បច្ចត្តលក្ខណមេវ ភាជេត្វា ទស្សេសិ.

អម្ពិលម្បិ វិជានាតីតិ អម្ពអម្ពាដកមាតុលុង្គាទិអម្ពិលំ ‘‘អម្ពិល’’ន្តិ វិជានាតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពបទេសុ. អបិ ចេត្ថ តិត្តកន្តិ និម្ពបដោលាទិនានប្បការំ កដុកន្តិ បិប្បលិមរិចាទិនានប្បការំ. មធុរន្តិ សប្បិផាណិតាទិនានប្បការំ. ខារិកន្តិ វាតិង្គណនាឡិកេរ ចតុរស្សវល្លិវេត្តង្កុរាទិនានប្បការំ. អខារិកន្តិ យំ វា តំ វា ផលជាតំ ការបណ្ណាទិមិស្សកបណ្ណំ. លោណិកន្តិ លោណយាគុលោណមច្ឆលោណភត្តាទិនានប្បការំ. អលោណិកន្តិអលោណយាគុអលោណមច្ឆអលោណភត្តាទិនានប្បការំ. តស្មា វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតីតិ យស្មា ឥមំ អម្ពិលាទិភេទំ អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋេន អម្ពិលាទិភាវេន ជានាតិ, តស្មា វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតីតិ. ឯវមិធាបិ ភគវា វិជាននលក្ខណស្ស វិញ្ញាណស្ស បច្ចត្តលក្ខណមេវ ភាជេត្វា ទស្សេសិ.

យស្មា បន អារម្មណស្ស អាការសណ្ឋានគហណវសេន សញ្ញា បាកដា ហោតិ, តស្មា សា ចក្ខុទ្វារេ វិភត្តា. យស្មា វិនាបិ អាការសណ្ឋានា អារម្មណស្ស បច្ចត្តភេទគហណវសេន វិញ្ញាណំ បាកដំ ហោតិ, តស្មា តំ ជិវ្ហាទ្វារេ វិភត្តំ. ឥមេសំ បន សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញានំ អសម្មោហតោ សភាវសល្លក្ខណត្ថំ សញ្ជានាតិ, វិជានាតិ, បជានាតីតិ ឯត្ថ វិសេសា វេទិតព្ពា. តត្ថ ឧបសគ្គមត្តមេវ វិសេសោ, ជានាតីតិ បទំ បន អវិសេសោ. តស្សបិ ជាននដ្ឋេន វិសេសោ វេទិតព្ពោ. សញ្ញា ហិ នីលាទិវសេន អារម្មណសញ្ជាននមត្តមេវ, អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ លក្ខណបដិវេធំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ. វិញ្ញាណំ នីលាទិវសេន អារម្មណញ្ចេវ ជានាតិ, អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណបដិវេធញ្ច បាបេតិ, ឧស្សក្កិត្វា បន មគ្គបាតុភាវំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ. បញ្ញា នីលាទិវសេន អារម្មណម្បិ ជានាតិ, អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណបដិវេធម្បិ បាបេតិ, ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបាតុភាវម្បិ បាបេតិ.

យថា ហិ ហេរញ្ញិកផលកេ កហាបណរាសិម្ហិ កតេ អជាតពុទ្ធិទារកោ គាមិកបុរិសោ មហាហេរញ្ញិកោតិ តីសុ ជនេសុ ឱលោកេត្វា ឋិតេសុ អជាតពុទ្ធិទារកោ កហាបណានំ ចិត្តវិចិត្តចតុរស្សមណ្ឌលាទិភាវមេវ ជានាតិ, ‘‘ឥទំ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ រតនសម្មត’’ន្តិ ន ជានាតិ. គាមិកបុរិសោ ចិត្តាទិភាវញ្ច ជានាតិ, មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគរតនសម្មតភាវញ្ច, ‘‘អយំ កូដោ, អយំ ឆេកោ, អយំ ករដោ, អយំ សណ្ហោ’’តិ ន ជានាតិ. មហាហេរញ្ញិកោ ចិត្តាទិភាវម្បិ រតនសម្មតភាវម្បិ កូដាទិភាវម្បិ ជានាតិ. ជានន្តោ ច បន រូបំ ទិស្វាបិ សទ្ទំ សុត្វាបិ គន្ធំ ឃាយិត្វាបិ រសំ សាយិត្វាបិ ហត្ថេន គរុលហុភាវំ ឧបធារេត្វាបិ ‘‘អសុកគាមេ កតោ’’តិបិ ជានាតិ, ‘‘អសុកនិគមេ អសុកនគរេ អសុកបព្ពតច្ឆាយាយ អសុកនទីតីរេ កតោ’’តិបិ, ‘‘អសុកាចរិយេន កតោ’’តិបិ ជានាតិ. ឯវមេវ សញ្ញា អជាតពុទ្ធិទារកស្ស កហាបណទស្សនំ វិយ នីលាទិវសេន អារម្មណមត្តមេវ ជានាតិ. វិញ្ញាណំ គាមិកបុរិសស្ស កហាបណទស្សនំ វិយ នីលាទិវសេន អារម្មណម្បិ ជានាតិ, អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណបដិវេធម្បិ បាបេតិ. បញ្ញា មហាហេរញ្ញិកស្ស កហាបណទស្សនំ វិយ នីលាទិវសេន អារម្មណម្បិ ជានាតិ, អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណបដិវេធម្បិ បាបេតិ, ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបាតុភាវម្បិ បាបេតិ.

សោ បន នេសំ វិសេសោ ទុប្បដិវិជ្ឈោ. តេនាហ អាយស្មា នាគសេនោ –

‘‘ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កតន្តិ. កិំ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ទុក្ករំ កតន្តិ? ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កតំ, ឥមេសំ អរូបីនំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ ឯការម្មណេ វត្តមានានំ វវត្ថានំ អក្ខាតំ ‘អយំ ផស្សោ, អយំ វេទនា, អយំ សញ្ញា, អយំ ចេតនា, ឥទំ ចិត្ត’’’ន្តិ (មិ. ប. ២.៧.១៦).

យថា ហិ តិលតេលំ សាសបតេលំ មធុកតេលំ ឯរណ្ឌកតេលំ វសាតេលន្តិ ឥមានិ បញ្ច តេលានិ ឯកចាដិយំ បក្ខិបិត្វា ទិវសំ យមកមន្ថេ ហិ មន្ថេត្វា តតោ ‘‘ឥទំ តិលតេលំ, ឥទំ សាសបតេល’’ន្តិ ឯកេកស្ស បាដិយេក្កំ ឧទ្ធរណំ នាម ទុក្ករំ, ឥទំ តតោ ទុក្ករតរំ. ភគវា បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សុប្បដិវិទ្ធត្តា ធម្មិស្សរោ ធម្មរាជា ឥមេសំ អរូបីនំ ធម្មានំ ឯការម្មណេ វត្តមានានំ វវត្ថានំ អកាសិ. បញ្ចន្នំ មហានទីនំ សមុទ្ទំ បវិដ្ឋដ្ឋានេ ‘‘ឥទំ គង្គាយ ឧទកំ, ឥទំ យមុនាយា’’តិ ឯវំ បាដិយេក្កំ ឧទកុទ្ធរណេនាបិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ បឋមបព្ពេន សុញ្ញតំ, ទុតិយេន សុញ្ញតាលក្ខណន្តិ ទ្វីហិ បព្ពេហិ អនត្តលក្ខណំ កថេត្វា ឥទានិ ទុក្ខលក្ខណំ ទស្សេតុំ តត្រ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ខជ្ជាមីតិ ន រូបំ សុនខោ វិយ មំសំ លុញ្ចិត្វា លុញ្ចិត្វា ខាទតិ, យថា បន កិលិដ្ឋវត្ថនិវត្ថោ តតោនិទានំ បីឡំ សន្ធាយ ‘‘ខាទតិ មំ វត្ថ’’ន្តិ ភណតិ, ឯវមិទម្បិ បីឡំ ឧប្បាទេន្តំ ខាទតិ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. បដិបន្នោ ហោតីតិ សីលំ អាទិំ កត្វា យាវ អរហត្តមគ្គា បដិបន្នោ ហោតិ. យោ បនេត្ថ ពលវញាណោ តិក្ខពុទ្ធិ ញាណុត្តរោ យោគាវចរោ បធានភូមិយំ វាយមន្តោ ខាណុនា វា កណ្ដកេន វា វិទ្ធោ អាវុធេន វា បហដោ ព្យគ្ឃាទីហិ វា គហេត្វា ខជ្ជមានោ តំ វេទនំ អព្ពោហារិកំ កត្វា មូលកម្មដ្ឋានំ សម្មសន្តោ អរហត្តមេវ គណ្ហាតិ, អយំ វេទនាយ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ នាម វុច្ចតិ បីតមល្លត្ថេរោ វិយ កុដុម្ពិយបុត្តមហាតិស្សត្ថេរោ វិយ វត្តនិអដវិយំ តិំសមត្តានំ ភិក្ខូនំ អញ្ញតរោ ព្យគ្ឃមុខេ និបន្នភិក្ខុ វិយ កណ្ដកេន វិទ្ធត្ថេរោ វិយ ច.

ទ្វាទសសុ កិរ ភិក្ខូសុ ឃណ្ដិំ បហរិត្វា អរញ្ញេ បធានមនុយុញ្ជន្តេសុ ឯកោ សូរិយេ អត្ថង្គតមត្តេយេវ ឃណ្ដិំ បហរិត្វា ចង្កមំ ឱរុយ្ហ ចង្កមន្តោ តិរិយំ និម្មថេន្តោ តិណបដិច្ឆន្នំ កណ្ដកំ អក្កមិ. កណ្ដកោ បិដ្ឋិបាទេន និក្ខន្តោ. តត្តផាលេន វិនិវិទ្ធកាលោ វិយ វេទនា វត្តតិ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ ឥមំ កណ្ដកំ ឧទ្ធរាមិ, ឧទាហុ បកតិយា វិជ្ឈិត្វា ឋិតកណ្ដក’’ន្តិ? តស្ស ឯវមហោសិ – ‘‘ឥមិនា កណ្ដកេន វិទ្ធត្តា និរយាទីសុ ភយំ នាម នត្ថិ, បកតិយា វិជ្ឈិត្វា ឋិតកណ្ដកំយេវា’’តិ. សោ តំ វេទនំ អព្ពោហារិកំ កត្វា សព្ពរត្តិំ ចង្កមិត្វា វិភាតាយ រត្តិយា អញ្ញស្ស សញ្ញំ អទាសិ. សោ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិ? ‘‘កណ្ដកេនម្ហិ, អាវុសោ, វិទ្ធោ’’តិ. ‘‘កាយ វេលាយ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សាយមេវ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘កស្មា ន អម្ហេ បក្កោសិត្ថ, កណ្ដកំ ឧទ្ធរិត្វា តត្ថ តេលម្បិ សិញ្ចេយ្យាមា’’តិ? ‘‘បកតិយា វិជ្ឈិត្វា ឋិតកណ្ដកមេវ ឧទ្ធរិតុំ វាយមិម្ហា, អាវុសោ’’តិ. ‘‘សក្កុណិត្ថ, ភន្តេ, ឧទ្ធរិតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯកទេសមត្តេន មេ, អាវុសោ, ឧទ្ធដោ’’តិ. សេសវត្ថូនិ ទីឃមជ្ឈិមដ្ឋកថាសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦) សតិបដ្ឋានសុត្តនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានេវ.

តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេតិ កស្មា អារទ្ធំ? ឥមស្មិំ បព្ពេ ទុក្ខលក្ខណមេវ កថិតំ, ន អនិច្ចលក្ខណំ. តំ ទស្សេតុំ ឥទមារទ្ធំ. តីណិ លក្ខណានិ សមោធានេត្វា ទស្សេតុម្បិ អារទ្ធមេវ. អបចិនាតិ នោ អាចិនាតីតិ វដ្ដំ វិនាសេតិ, នេវ ចិនាតិ. បជហតិ ន ឧបាទិយតីតិ តទេវ វិស្សជ្ជេតិ, ន គណ្ហាតិ. វិសិនេតិ ន ឧស្សិនេតីតិ វិកិរតិ ន សម្បិណ្ឌេតិ. វិធូបេតិ ន សន្ធូបេតីតិ និព្ពាបេតិ ន ជាលាបេតិ.

ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេតិ ឥទំ កស្មា អារទ្ធំ? វដ្ដំ វិនាសេត្វា ឋិតំ មហាខីណាសវំ ទស្សេស្សាមីតិ អារទ្ធំ. ឯត្តកេន វា ឋានេន វិបស្សនា កថិតា, ឥទានិ សហ វិបស្សនាយ ចត្តារោ មគ្គេ ទស្សេតុំ ឥទំ អារទ្ធំ. អថ វា ឯត្តកេន ឋានេន បឋមមគ្គោ កថិតោ, ឥទានិ សហ វិបស្សនាយ តយោ មគ្គេ ទស្សេតុំ ឥទមារទ្ធំ. ឯត្តកេន វា ឋានេន តីណិ មគ្គានិ កថិតានិ, ឥទានិ សហ វិបស្សនាយ អរហត្តមគ្គំ ទស្សេតុម្បិ ឥទំ អារទ្ធមេវ.

សបជាបតិកាតិ សទ្ធិំ បជាបតិនា ទេវរាជេន. អារកាវ នមស្សន្តីតិ ទូរតោវ នមស្សន្តិ, ទូរេបិ ឋិតំ នមស្សន្តិយេវ អាយស្មន្តំ នីតត្ថេរំ វិយ.

ថេរោ កិរ បុប្ផច្ឆឌ្ឌកកុលតោ និក្ខម្ម បព្ពជិតោ, ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ អជ្ជេវ បព្ពជិតោ អជ្ជេវ មេ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បត្តំ, ចតុបច្ចយសន្តោសភាវនារាមមណ្ឌិតំ មហាអរិយវំសបដិបទំ បូរេស្សាមី’’តិ. សោ បំសុកូលត្ថាយ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ចោឡកំ បរិយេសន្តោ វិចរិ. អថេកោ មហាព្រហ្មា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ មនុស្សបថំ ឱលោកេន្តោ ថេរំ ទិស្វា – ‘‘អជ្ជេវ បព្ពជិត្វា អជ្ជេវ ខុរគ្គេ អរហត្តំ បត្វា មហាអរិយវំសបដិបទំ បូរេតុំ ចោឡកំ បរិយេសតី’’តិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. តមញ្ញោ មហាព្រហ្មា ទិស្វា ‘‘កំ នមស្សសី’’តិ? បុច្ឆិ. នីតត្ថេរំ នមស្សាមីតិ. កិំ ការណាតិ? អជ្ជេវ បព្ពជិត្វា អជ្ជេវ ខុរគ្គេ អរហត្តំ បត្វា មហាអរិយវំសបដិបទំ បូរេតុំ ចោឡកំ បរិយេសតីតិ. សោបិ នំ នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. អថញ្ញោ, អថញ្ញោតិ សត្តសតា មហាព្រហ្មានោ នមស្សមានា អដ្ឋំសុ. តេន វុត្តំ –

‘‘តា ទេវតា សត្តសតា ឧឡារា,

ព្រហ្មា វិមានា អភិនិក្ខមិត្វា;

នីតំ នមស្សន្តិ បសន្នចិត្តា,

‘ខីណាសវោ គណ្ហតិ បំសុកូលំ’’’.

‘‘តា ទេវតា សត្តសតា ឧឡារា,

ព្រហ្មា វិមានា អភិនិក្ខមិត្វា;

នីតំ នមស្សន្តិ បសន្នចិត្តា,

‘ខីណាសវោ កយិរតិ បំសុកូលំ’’’.

‘‘‘ខីណាសវោ ធោវតិ បំសុកូលំ’;

‘ខីណាសវោ រជតិ បំសុកូលំ’;

‘ខីណាសវោ បារុបតិ បំសកូល’’’ន្តិ.

ឥតិ ភគវា ឥមស្មិំ សុត្តេ ទេសនំ តីហិ ភវេហិ វិនិវត្តេត្វា អរហត្តស្ស កូដំ គណ្ហិ. ទេសនាបរិយោសានេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. សត្តមំ.

៨. បិណ្ឌោល្យសុត្តវណ្ណនា

៨០. អដ្ឋមេ កិស្មិញ្ចិទេវ បករណេតិ កិស្មិញ្ចិទេវ ការណេ. បណាមេត្វាតិ នីហរិត្វា. កិស្មិំ បន ការណេ ឯតេ ភគវតា បណាមិតាតិ? ឯកស្មិញ្ហិ អន្តោវស្សេ ភគវា សាវត្ថិយំ វសិត្វា វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ សាវត្ថិតោ និក្ខមិត្វា ជនបទចារិកំ ចរន្តោ កបិលវត្ថុំ បត្វា និគ្រោធារាមំ បាវិសិ. សក្យរាជានោ ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ សុត្វា បច្ឆាភត្តេ កប្បិយានិ តេលមធុផាណិតាទីនិ ចេវ បានកានិ ច កាជសតេហិ គាហាបេត្វា វិហារំ គន្ត្វា សង្ឃស្ស និយ្យាតេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ ករោន្តា ឯកមន្តេ និសីទិំសុ. សត្ថា តេសំ មធុរធម្មកថំ កថេន្តោ និសីទិ. តស្មិំ ខណេ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ សេនាសនំ បដិជគ្គន្តិ, ឯកច្ចេ មញ្ចបីឋាទីនិ បញ្ញាបេន្តិ, សាមណេរា អប្បហរិតំ ករោន្តិ. ភាជនីយដ្ឋានេ សម្បត្តភិក្ខូបិ អត្ថិ, អសម្បត្តភិក្ខូបិ អត្ថិ. សម្បត្តា អសម្បត្តានំ លាភំ គណ្ហន្តា, ‘‘អម្ហាកំ ទេថ, អម្ហាកំ អាចរិយស្ស ទេថ ឧបជ្ឈាយស្ស ទេថា’’តិ កថេន្តា មហាសទ្ទមកំសុ. សត្ថា សុត្វា ថេរំ បុច្ឆិ ‘‘កេ បន តេ, អានន្ទ, ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទា កេវដ្ដា មញ្ញេ មច្ឆវិលោបេ’’តិ? ថេរោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា សុត្វា ‘‘អាមិសហេតុ, អានន្ទ, ភិក្ខូ មហាសទ្ទំ ករោន្តី’’តិ អាហ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អននុច្ឆវិកំ, អានន្ទ, អប្បតិរូបំ. ន ហិ មយា កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ចីវរាទិហេតុ បារមិយោ បូរិតា, នាបិ ឥមេ ភិក្ខូ ចីវរាទិហេតុ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា, អរហត្តហេតុ បព្ពជិត្វា អនត្ថំ អត្ថសទិសំ អសារំ សារសទិសំ ករោន្តិ, គច្ឆានន្ទ, តេ ភិក្ខូ បណាមេហី’’តិ.

បុព្ពណ្ហសមយន្តិ ទុតិយទិវសេ បុព្ពណ្ហសមយំ. ពេលុវលដ្ឋិកាយ មូលេតិ តរុណពេលុវរុក្ខមូលេ. បពាឡ្ហោតិ បពាហិតោ. បវាឡ្ហោតិបិ បាឋោ, បវាហិតោតិ អត្ថោ. ឧភយម្បិ នីហដភាវមេវ ទីបេតិ. សិយា អញ្ញថត្តន្តិ បសាទញ្ញថត្តំ វា ភាវញ្ញថត្តំ វា ភវេយ្យ. កថំ? ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន មយំ លហុកេ ការណេ បណាមិតា’’តិ បសាទំ មន្ទំ ករោន្តានំ បសាទញ្ញថត្តំ នាម ហោតិ. សលិង្គេនេវ តិត្ថាយតនំ បក្កមន្តានំ ភាវញ្ញថត្តំ នាម. សិយា វិបរិណាមោតិ ឯត្ថ បន ‘‘មយំ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គណ្ហិតុំ សក្ខិស្សាមាតិ បព្ពជិតា, នំ គហេតុំ អសក្កោន្តានំ កិំ អម្ហាកំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តនំ វិបរិណាមោតិ វេទិតព្ពោ. វច្ឆស្សាតិ ខីរូបកវច្ឆស្ស. អញ្ញថត្តន្តិ មិលាយនអញ្ញថត្តំ. ខីរូបកោ ហិ វច្ឆោ មាតុ អទស្សនេន ខីរំ អលភន្តោ មិលាយតិ កម្បតិ បវេធតិ. វិបរិណាមោតិ មរណំ. សោ ហិ ខីរំ អលភមានោ ខីរបិបាសាយ សុស្សន្តោ បតិត្វា មរតិ.

ពីជានំ តរុណានន្តិ ឧទកេន អនុគ្គហេតព្ពានំ វិរូឡ្ហពីជានំ. អញ្ញថត្តន្តិ មិលាយនញ្ញថត្តមេវ. តានិ ហិ ឧទកំ អលភន្តានិ មិលាយន្តិ. វិបរិណាមោតិ វិនាសោ. តានិ ហិ ឧទកំ អលភន្តានិ សុក្ខិត្វា វិនស្សន្តិ, បលាលមេវ ហោន្តិ. អនុគ្គហិតោតិ អាមិសានុគ្គហេន ចេវ ធម្មានុគ្គហេន ច អនុគ្គហិតោ. អនុគ្គណ្ហេយ្យន្តិ ទ្វីហិបិ ឯតេហិ អនុគ្គហេហិ អនុគ្គណ្ហេយ្យំ. អចិរបព្ពជិតា ហិ សាមណេរា ចេវ ទហរភិក្ខូ ច ចីវរាទិបច្ចយវេកល្លេ វា សតិ គេលញ្ញេ វា សត្ថារា វា អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ វា អាមិសានុគ្គហេន អននុគ្គហិតា កិលមន្តា ន សក្កោន្តិ សជ្ឈាយំ វា មនសិការំ វា កាតុំ, ធម្មានុគ្គហេន អននុគ្គហិតា ឧទ្ទេសេន ចេវ ឱវាទានុសាសនិយា ច បរិហាយមានា ន សក្កោន្តិ អកុសលំ បរិវជ្ជេត្វា កុសលំ ភាវេតុំ. ឥមេហិ បន ទ្វីហិ អនុគ្គហេហិ អនុគ្គហិតា កាយេន អកិលមន្តា សជ្ឈាយមនសិការេ បវត្តិត្វា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានា អបរភាគេ តំ អនុគ្គហំ អលភន្តាបិ តេនេវ បុរិមានុគ្គហេន លទ្ធពលា សាសនេ បតិដ្ឋហន្តិ, តស្មា ភគវតោ ឯវំ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ.

ភគវតោ បុរតោ បាតុរហោសីតិ សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា – ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ ភគវតា បណាមិតា, ឥទានិ នេសំ អនុគ្គហំ កាតុកាមោ ឯវំ ចិន្តេសិ, ការណំ ភគវា ចិន្តេសិ, អហមេត្ថ ឧស្សាហំ ជនេស្សាមី’’តិ បុរតោ បាកដោ អហោសិ. សន្តេត្ថ ភិក្ខូតិ ឥទំ សោ មហាព្រហ្មា យថា នាម ព្យត្តោ សូទោ យទេវ អម្ពិលគ្គាទីសុ រសជាតំ រញ្ញោ រុច្ចតិ, តំ អភិសង្ខារេន សាទុតរំ កត្វា បុនទិវសេ ឧបនាមេតិ, ឯវមេវ អត្តនោ ព្យត្តតាយ ភគវតា អាហដឧបមំយេវ ឯវមេតំ ភគវាតិអាទិវចនេហិ អភិសង្ខរិត្វា ភគវន្តំ យាចន្តោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អនុគ្គហករណត្ថំ វទតិ. តត្ថ អភិនន្ទតូតិ ‘‘មម សន្តិកំ ភិក្ខុសង្ឃោ អាគច្ឆតូ’’តិ. ឯវមស្ស អាគមនំ សម្បិយាយមានោ អភិនន្ទតុ. អភិវទតូតិ អាគតស្ស ច ឱវាទានុសាសនិំ ទទន្តោ អភិវទតុ.

បដិសល្លានាតិ ឯកីភាវា. ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខាសីតិ ឥទ្ធិំ អកាសិ. ឯកទ្វីហិកាយាតិ ឯកេកោ ចេវ ទ្វេ ទ្វេ ច ហុត្វា. សារជ្ជមានរូបាតិ ឱត្តប្បមានសភាវា ភាយមានា. កស្មា បន ភគវា តេសំ តថា ឧបសង្កមនាយ ឥទ្ធិមកាសីតិ? ហិតបត្ថនាយ. យទិ ហិ តេ វគ្គវគ្គា ហុត្វា អាគច្ឆេយ្យុំ, ‘‘ភគវា ភិក្ខុសង្ឃំ បណាមេត្វា អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ ឯកទិវសម្បិ តត្ថ វសិតុំ នាសក្ខិ, វេគេនេវ អាគតោ’’តិ កេឡិម្បិ ករេយ្យុំ. អថ នេសំ នេវ ពុទ្ធគារវំ បច្ចុបដ្ឋហេយ្យ, ន ធម្មទេសនំ សម្បដិច្ឆិតុំ សមត្ថា ភវេយ្យុំ. សភយានំ បន សសារជ្ជានំ ឯកទ្វីហិកាយ អាគច្ឆន្តានំ ពុទ្ធគារវញ្ចេវ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ, ធម្មទេសនញ្ច សម្បដិច្ឆិតុំ សក្ខិស្សន្តីតិ ចិន្តេត្វា តេសំ ហិតបត្ថនាយ តថារូបំ ឥទ្ធិំ អកាសិ.

និសីទិំសូតិ តេសុ ហិ សារជ្ជមានរូបេសុ អាគច្ឆន្តេសុ ឯកោ ភិក្ខុ ‘‘មមំយេវ សត្ថា ឱលោកេតិ, មំយេវ មញ្ញេ និគ្គណ្ហិតុកាមោ’’តិ សណិកំ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិ, អថញ្ញោ អថញ្ញោតិ ឯវំ បញ្ចភិក្ខុសតានិ និសីទិំសុ. ឯវំ និសិន្នំ បន ភិក្ខុសង្ឃំ សីទន្តរេ សន្និសិន្នំ មហាសមុទ្ទំ វិយ និវាតេ បទីបំ វិយ ច និច្ចលំ ទិស្វា សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេសំ ភិក្ខូនំ កីទិសី ធម្មទេសនា វដ្ដតី’’តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមេ អាហារហេតុ បណាមិតា, បិណ្ឌិយាលោបធម្មទេសនាវ នេសំ សប្បាយា, តំ ទស្សេត្វា មត្ថកេ តិបរិវដ្ដទេសនំ ទេសេស្សាមិ, ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេ អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តី’’តិ. អថ នេសំ តំ ធម្មទេសនំ ទេសេន្តោ អន្តមិទំ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

តត្ថ អន្តន្តិ បច្ឆិមំ លាមកំ. យទិទំ បិណ្ឌោល្យន្តិ យំ ឯវំ បិណ្ឌបរិយេសនេន ជីវិកំ កប្បេន្តស្ស ជីវិតំ. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ – បិណ្ឌាយ ឧលតីតិ បិណ្ឌោលោ, បិណ្ឌោលស្ស កម្មំ បិណ្ឌោល្យំ, បិណ្ឌបរិយេសនេន និប្ផាទិតជីវិតន្តិ អត្ថោ. អភិសាបោតិ អក្កោសោ. កុបិតា ហិ មនុស្សា អត្តនោ បច្ចត្ថិកំ ‘‘ចីវរំ និវាសេត្វា កបាលំ គហេត្វា បិណ្ឌំ បរិយេសមានោ ចរិស្សតី’’តិ អក្កោសន្តិ. អថ វា បន ‘‘កិំ តុយ្ហំ អកាតព្ពំ អត្ថិ, យោ ត្វំ ឯវំ ពលវា វីរិយសម្បន្នោបិ ហិរោត្តប្បំ បហាយ កបណោ វិយ បិណ្ឌោលោ វិចរសិ បត្តបាណី’’តិ? ឯវម្បិ អក្កោសន្តិយេវ. តញ្ច ខោ ឯតន្តិ ឯវំ តំ អភិសាបំ សមានម្បិ បិណ្ឌោល្យំ. កុលបុត្តា ឧបេន្តិ អត្ថវសិកាតិ មម សាសនេ ជាតិកុលបុត្តា ច អាចារកុលបុត្តា ច អត្ថវសិកា ការណវសិកា ហុត្វា ការណវសំ បដិច្ច ឧបេន្តិ.

រាជាភិនីតាតិអាទីសុ យេ រញ្ញោ សន្តកំ ខាទិត្វា រញ្ញា ពន្ធនាគារេ ពន្ធាបិតា បលាយិត្វា បព្ពជន្តិ, តេ រាជាភិនីតា នាម. តេ ហិ រញ្ញា ពន្ធនំ អភិនីតត្តា រាជាភិនីតា នាម. យេ បន ចោរេហិ អដវិយំ គហេត្វា ឯកច្ចេសុ មារិយមានេសុ ឯកច្ចេ ‘‘មយំ សាមិ តុម្ហេហិ វិស្សដ្ឋា គេហំ អនជ្ឈាវសិត្វា បព្ពជិស្សាម, តត្ថ យំ យំ ពុទ្ធបូជាទិបុញ្ញំ ករិស្សាម, តតោ តុម្ហាកំ បត្តិំ ទស្សាមា’’តិ តេហិ វិស្សដ្ឋា បព្ពជន្តិ, តេ ចោរាភិនីតា នាម. តេបិ ហិ ចោរេហិ មារេតព្ពតំ អភិនីតាតិ ចោរាភិនីតា នាម. យេ បន ឥណំ គហេត្វា បដិទាតុំ អសក្កោន្តា បលាយិត្វា បព្ពជន្តិ, តេ ឥណដ្ដា នាម, ឥណបីឡិតាតិ អត្ថោ. ឥណដ្ឋាតិបិ បាឋោ, ឥណេ ឋិតាតិ អត្ថោ. យេ រាជចោរឆាតករោគភយានំ អញ្ញតរេន អភិភូតា ឧបទ្ទុតា បព្ពជន្តិ, តេ ភយដ្ដា នាម, ភយបីឡិតាតិ អត្ថោ. ភយដ្ឋាតិបិ បាឋោ, ភយេ ឋិតាតិ អត្ថោ. អាជីវិកាបកតាតិ អាជីវិកាយ ឧបទ្ទុតា អភិភូតា, បុត្តទារំ បោសេតុំ អសក្កោន្តាតិ អត្ថោ. ឱតិណ្ណាម្ហាតិ អន្តោ អនុបវិដ្ឋា.

សោ ច ហោតិ អភិជ្ឈាលូតិ ឥទំ សោ កុលបុត្តោ ‘‘ទុក្ខស្ស អន្តំ ករិស្សាមី’’តិអាទិវសេន ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា បព្ពជិតោ, អបរភាគេ, តំ បព្ពជ្ជំ តថារូបំ កាតុំ ន សក្កោតិ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ អភិជ្ឈាលូតិ បរភណ្ឌានំ អភិជ្ឈាយិតា. តិព្ពសារាគោតិ ពហលរាគោ. ព្យាបន្នចិត្តោតិ បូតិភាវេន វិបន្នចិត្តោ. បទុដ្ឋមនសង្កប្បោតិ តិខិណសិង្គោ វិយ គោណោ ទុដ្ឋចិត្តោ. មុដ្ឋស្សតីតិ ភត្តនិក្ខិត្តកាកោ វិយ នដ្ឋស្សតិ, ឥធ កតំ ឯត្ថ នស្សតិ. អសម្បជានោតិ និប្បញ្ញោ. ខន្ធាទិបរិច្ឆេទរហិតោ. អសមាហិតោតិ ចណ្ឌសោតេ ពទ្ធនាវា វិយ ឧបចារប្បនាភាវេន អសណ្ឋិតោ. វិព្ភន្តចិត្តោតិ ពន្ធារុឡ្ហមគោ វិយ សន្តមនោ. បាកតិន្ទ្រិយោតិ យថា គិហី បុត្តធីតរោ ឱលោកេន្តោ អសំវុតិន្ទ្រិយោ ហោតិ, ឯវំ អសំវុតិន្ទ្រិយោ.

ឆវាលាតន្តិ ឆវានំ ទឌ្ឍដ្ឋានេ អលាតំ. ឧភតោបទិត្តំ មជ្ឈេ គូថគតន្តិ បមាណេន អដ្ឋង្គុលមត្តំ ទ្វីសុ ឋានេសុ អាទិត្តំ មជ្ឈេ គូថមក្ខិតំ. នេវ គាមេតិ សចេ ហិ តំ យុគនង្គលគោបានសិបក្ខបាសកាទីនំ អត្ថាយ ឧបនេតុំ សក្កា អស្ស, គាមេ កដ្ឋត្ថំ ផរេយ្យ. សចេ ខេត្តកុដិយំ កដ្ឋត្ថរមញ្ចកាទីនំ អត្ថាយ ឧបនេតុំ សក្កា, អរញ្ញេ កដ្ឋត្ថំ ផរេយ្យ. យស្មា បន ឧភយថាបិ ន សក្កា, តស្មា ឯវំ វុត្តំ. គិហិភោគា ច បរិហីនោតិ យោ អគារេ វសន្តេហិ គិហីហិ ទាយជ្ជេ ភាជិយមានេ ភោគោ លទ្ធព្ពោ អស្ស, តតោ ច បរិហីនោ. សាមញ្ញត្ថញ្ចាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ឱវាទេ ឋត្វា បរិយត្តិបដិវេធវសេន បត្តព្ពំ សាមញ្ញត្ថញ្ច. ឥមញ្ច បន ឧបមំ សត្ថា ន ទុស្សីលស្ស វសេន អាហរិ, បរិសុទ្ធសីលស្ស បន អលសស្ស អភិជ្ឈាទីហិ ទោសេហិ ឧបហតស្ស បុគ្គលស្ស ឥមំ ឧបមំ អាហរិ.

តយោមេ, ភិក្ខវេតិ កស្មា អារទ្ធំ? ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ឆវាលាតសទិសភាវោ នេវ មាតាបិតូហិ កតោ, ន អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ, ឥមេហិ បន បាបវិតក្កេហិ កតោតិ ទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. អនិមិត្តំ វា សមាធិន្តិ វិបស្សនាសមាធិំ. សោ ហិ និច្ចនិមិត្តាទីនំ សមុគ្ឃាតនេន អនិមិត្តោតិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា មិស្សកា, អនិមិត្តសមាធិ បុព្ពភាគោ. អនិមិត្តសមាធិ វា មិស្សកោ, សតិបដ្ឋានា បុព្ពភាគាតិ វេទិតព្ពា.

ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយោតិ ឥទំ បន ន កេវលំ អនិមិត្តសមាធិភាវនា ឥមេសំយេវ តិណ្ណំ មហាវិតក្កានំ បហានាយ សំវត្តតិ, សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋីនម្បិ បន សមុគ្ឃាតំ ករោតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ន វជ្ជវា អស្សន្តិ និទ្ទោសោ ភវេយ្យំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥតិ ភគវា ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ ទេសនំ តីហិ ភវេហិ វិនិវត្តេត្វា អរហត្តេន កូដំ គណ្ហិ. ទេសនាវសានេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ. អដ្ឋមំ.

៩. បាលិលេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៨១. នវមេ ចារិកំ បក្កាមីតិ កោសម្ពិកានំ ភិក្ខូនំ កលហកាលេ សត្ថា ឯកទិវសំ ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ វត្ថុំ អាហរិត្វា ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានិ, សម្មន្តីធ កុទាចន’’ន្តិអាទីហិ (ធ. ប. ៥) គាថាហិ ឱវទតិ. តំទិវសំ តេសំ កលហំ ករោន្តានំយេវ រត្តិ វិភាតា. ទុតិយទិវសេបិ ភគវា តមេវ វត្ថុំ កថេសិ. តំទិវសម្បិ តេសំ កលហំ ករោន្តានំយេវ រត្តិ វិភាតា. តតិយទិវសេបិ ភគវា តមេវ វត្ថុំ កថេសិ. អថ នំ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ឯវមាហ – ‘‘អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ, មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ. សត្ថា ‘‘បរិយាទិណ្ណរូបចិត្តា ខោ ឥមេ មោឃបុរិសា, ន ឥមេ សក្កា សញ្ញាបេតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘កិំ មយ្ហំ ឥមេហិ, ឯកចារវាសំ វសិស្សាមី’’តិ? សោ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កញ្ចិបិ អនាមន្តេត្វា ឯកោវ អទុតិយោ ចារិកំ បក្កាមិ.

យស្មិំ, អាវុសោ, សមយេតិ ឥទំ ថេរោ យស្មាស្ស អជ្ជ ភគវា ឯកេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បក្កមិស្សតិ, អជ្ជ ទ្វីហិ, អជ្ជ សតេន, អជ្ជ សហស្សេន, អជ្ជ ឯកកោវាតិ សព្ពោ ភគវតោ ចារោ វិទិតោ បាកដោ បច្ចក្ខោ, តស្មា អាហ.

អនុបុព្ពេនាតិ គាមនិគមបដិបាដិយា បិណ្ឌាយ ចរមានោ ឯកចារវាសំ តាវ វសមានំ ភិក្ខុំ បស្សិតុកាមោ ហុត្វា ពាលកលោណការគាមំ អគមាសិ. តត្ថ ភគុត្ថេរស្ស សកលបច្ឆាភត្តញ្ចេវ តិយាមរត្តិញ្ច ឯកចារវាសេ អានិសំសំ កថេត្វា បុនទិវសេ តេន បច្ឆាសមណេន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា តំ តត្ថេវ និវត្តេត្វា ‘‘សមគ្គវាសំ វសមានេ តយោ កុលបុត្តេ បស្សិស្សាមី’’តិ បាចីនវំសមិគទាយំ អគមាសិ. តេសម្បិ សកលបច្ឆាភត្តញ្ចេវ តិយាមរត្តិញ្ច ឯកចារវាសេ អានិសំសំ កថេត្វា តេ តត្ថេវ និវត្តេត្វា ឯកកោវ បាលិលេយ្យ នគរាភិមុខោ បក្កមិត្វា អនុបុព្ពេន បាលិលេយ្យនគរំ សម្បត្តោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន បាលិលេយ្យកំ, តទវសរី’’តិ.

ភទ្ទសាលមូលេតិ បាលិលេយ្យវាសិនោ ភគវតោ ទានំ ទត្វា បាលិលេយ្យតោ អវិទូរេ រក្ខិតវនសណ្ឌោ នាម អត្ថិ, តត្ថ ភគវតោ បណ្ណសាលំ កត្វា ‘‘ឯត្ថ វសថា’’តិ បដិញ្ញំ ការេត្វា វាសយិំសុ. ភទ្ទសាលោ បន តត្ថេកោ មនាបោ លទ្ធកោ សាលរុក្ខោ. ភគវា តំ នគរំ ឧបនិស្សាយ តស្មិំ វនសណ្ឌេ បណ្ណសាលសមីបេ តស្មិំ រុក្ខមូលេ វិហរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភទ្ទសាលមូលេ’’តិ.

ឯវំ វិហរន្តេ បនេត្ថ តថាគតេ អញ្ញតរោ ហត្ថិនាគោ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិបោតកាទីហិ គោចរភូមិតិត្ថោគាហនាទីសុ ឧព្ពាឡ្ហោ យូថេ ឧក្កណ្ឋិតោ ‘‘កិំ មេ ឥមេហិ ហត្ថីហី’’តិ? យូថំ បហាយ មនុស្សបថំ គច្ឆន្តោ បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌេ ភគវន្តំ ទិស្វា ឃដសហស្សេន និព្ពាបិតសន្តាបោ វិយ និព្ពុតោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ សត្ថុ វត្តបដិវត្តំ ករោន្តោ មុខធោវនំ ទេតិ, ន្ហានោទកំ អាហរតិ, ទន្តកដ្ឋំ ទេតិ, បរិវេណំ សម្មជ្ជតិ, អរញ្ញតោ មធុរានិ ផលាផលានិ អាហរិត្វា សត្ថុនោ ទេតិ. សត្ថា បរិភោគំ ករោតិ.

ឯកទិវសំ សត្ថា រត្តិភាគសមនន្តរេ ចង្កមិត្វា បាសាណផលកេ និសីទិ. ហត្ថីបិ អវិទូរេ ឋានេ អដ្ឋាសិ. សត្ថា បច្ឆតោ ឱលោកេត្វា ន កិញ្ចិ អទ្ទស, ឯវំ បុរតោ ច ឧភយបស្សេសុ ច. អថស្ស ‘‘សុខំ វតាហំ អញ្ញត្រ តេហិ ភណ្ឌនការកេហិ វសាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. ហត្ថិនោបិ ‘‘មយា នាមិតសាខំ អញ្ញេ ខាទន្តា នត្ថី’’តិអាទីនិ ចិន្តេត្វា – ‘‘សុខំ វត ឯកកោវ វសាមិ, សត្ថុ វត្តំ កាតុំ លភាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. សត្ថា អត្តនោ ចិត្តំ ឱលោកេត្វា – ‘‘មម តាវ ឦទិសំ ចិត្តំ, កីទិសំ នុ ខោ ហត្ថិស្សា’’តិ តស្សាបិ តាទិសមេវ ទិស្វា ‘‘សមេតិ នោ ចិត្ត’’ន្តិ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ឯតំ នាគស្ស នាគេន, ឦសាទន្តស្ស ហត្ថិនោ;

សមេតិ ចិត្តំ ចិត្តេន, យទេកោ រមតី វនេ’’តិ. (មហាវ. ៤៦៧);

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូតិ អថ ឯវំ តថាគតេ តត្ថ វិហរន្តេ បញ្ចសតា ទិសាសុ វស្សំវុត្ថា ភិក្ខូ. យេនាយស្មា អានន្ទោតិ ‘‘សត្ថា កិរ ភិក្ខុសង្ឃំ បណាមេត្វា អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ’’តិ អត្តនោ ធម្មតាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្តុំ អសក្កោន្តា យេនាយស្មា អានន្ទោ, តេនុបសង្កមិំសុ.

អនន្តរា អាសវានំ ខយោតិ មគ្គានន្តរំ អរហត្តផលំ. វិចយសោតិ វិចយេន, តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវវិចិននសមត្ថេន ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. ធម្មោតិ សាសនធម្មោ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិអាទិ យេ យេ កោដ្ឋាសេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ធម្មោ ទេសិតោ, តេសំ បកាសនត្ថាយ វុត្តំ. សមនុបស្សនាតិ ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា. សង្ខារោ សោតិ ទិដ្ឋិសង្ខារោ សោ. តតោជោ សោ សង្ខារោតិ តតោ តណ្ហាតោ សោ សង្ខារោ ជាតោ. តណ្ហាសម្បយុត្តេសុ ចិត្តេសុបិ ចតូសុ ចិត្តេសុ ឯស ជាយតិ. សាបិ តណ្ហាតិ សា ទិដ្ឋិសង្ខារស្ស បច្ចយភូតា តណ្ហា. សាបិ វេទនាតិ សា តណ្ហាយ បច្ចយភូតា វេទនា. សោបិ ផស្សោតិ សោ វេទនាយ បច្ចយោ អវិជ្ជាសម្ផស្សោ. សាបិ អវិជ្ជាតិ សា ផស្សសម្បយុត្តា អវិជ្ជា.

នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយាតិ សចេ អហំ ន ភវេយ្យំ, មម បរិក្ខារោបិ ន ភវេយ្យ. នាភវិស្សំ, ន មេ ភវិស្សតីតិ សចេ បន អាយតិម្បិ អហំ ន ភវិស្សាមិ, ឯវំ មម បរិក្ខារោបិ ន ភវិស្សតិ. ឯត្តកេ ឋានេ ភគវា តេន ភិក្ខុនា គហិតគហិតទិដ្ឋិំ វិស្សជ្ជាបេន្តោ អាគតោ បុគ្គលជ្ឈាសយេនបិ ទេសនាវិលាសេនបិ. តតោជោ សោ សង្ខារោតិ តណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តេ វិចិកិច្ឆាវ នត្ថិ, កថំ វិចិកិច្ឆាសង្ខារោ តណ្ហាតោ ជាយតីតិ? អប្បហីនត្តា. យស្ស ហិ តណ្ហាយ អប្បហីនាយ សោ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិយាបិ ឯសេវ នយោ លព្ភតិយេវ ចតូសុ ហិ ចិត្តុប្បាទេសុ សម្បយុត្តទិដ្ឋិ នាម នត្ថិ. យស្មា បន តណ្ហាយ អប្បហីនត្តា សា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តំ សន្ធាយ តត្រាបិ អយមត្ថោ យុជ្ជតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តេវីសតិយា ឋានេសុ អរហត្តំ បាបេត្វា វិបស្សនា កថិតា. នវមំ.

១០. បុណ្ណមសុត្តវណ្ណនា

៨២. ទសមេ តទហុបោសថេតិអាទិ បវារណសុត្តេ វិត្ថារិតមេវ. កិញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កិញ្ចិ ការណំ. សកេ អាសនេ និសីទិត្វា បុច្ឆ យទាកង្ខសីតិ កស្មា ឯវមាហ? សោ កិរ ភិក្ខុ បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ. អាចរិយេ បន ឋិតកេ បុច្ឆន្តេ សចេ តេ ភិក្ខូ និសីទន្តិ, សត្ថរិ គារវំ កតំ ហោតិ, អាចរិយេ អគារវំ. សចេ ឧដ្ឋហន្តិ, អាចរិយេ គារវំ កតំ ហោតិ, សត្ថរិ អគារវំ. ឥតិ នេសំ ចិត្តំ អនេកគ្គំ ភវិស្សតិ, ទេសនំ សម្បដិច្ឆិតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. តស្មិំ បន និសីទិត្វា បុច្ឆន្តេ តេសំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ភវិស្សតិ, ទេសនំ សម្បដិច្ឆិតុំ សក្ខិស្សន្តីតិ ញត្វា ភគវា ឯវមាហ. ឥមេ នុ ខោ, ភន្តេតិ អយំ ថេរោ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អាចរិយោ, បញ្ចក្ខន្ធមត្តម្បិ នប្បជានាតីតិ ន វត្តព្ពោ. បញ្ហំ បុច្ឆន្តេន បន ‘‘ឥមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, ន អញ្ញេ’’តិ ឯវំ ជានន្តេន វិយ ហុត្វា បុច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា អជានន្តោ វិយ បុច្ឆតិ. តេបិ ចស្ស អន្តេវាសិកា ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ ‘អហំ ជានាមី’តិ ន កថេតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វាវ កថេតី’’តិ សោតព្ពំ សទ្ធាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តីតិបិ អជានន្តោ វិយ បុច្ឆតិ.

ឆន្ទមូលកាតិ តណ្ហាឆន្ទមូលកា. ន ខោ ភិក្ខុ តញ្ញេវ ឧបាទានំ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាតិ យស្មា ឆន្ទរាគមត្តំ បញ្ចក្ខន្ធា ន ហោតិ, តស្មា ឥទំ វុត្តំ. យស្មា បន សហជាតតោ វា អារម្មណតោ វា ខន្ធេ មុញ្ចិត្វា ឧបាទានំ នត្ថិ, តស្មា នាបិ អញ្ញត្រ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ ឧបាទានន្តិ វុត្តំ. តណ្ហាសម្បយុត្តស្មិញ្ហិ ចិត្តេ វត្តមានេ តំចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ រូបក្ខន្ធោ, ឋបេត្វា តំ តណ្ហំ សេសា អរូបធម្មា ចត្តារោ ខន្ធាតិ សហជាតតោបិ ខន្ធេ មុញ្ចិត្វា ឧបាទានំ នត្ថិ. ឧបាទានស្ស បន រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជនតោ អារម្មណតោបិ បញ្ចក្ខន្ធេ មុញ្ចិត្វា ឧបាទានំ នត្ថិ. ឆន្ទរាគវេមត្តតាតិ ឆន្ទរាគនានត្តំ. ឯវំ ខោ ភិក្ខូតិ ឯវំ រូបារម្មណស្ស ឆន្ទរាគស្ស វេទនាទីសុ អញ្ញតរំ អារម្មណំ អករណតោ សិយា ឆន្ទរាគវេមត្តតា. ខន្ធាធិវចនន្តិ ខន្ធាតិ អយំ បញ្ញត្តិ. អយំ បន អនុសន្ធិ ន ឃដិយតិ, កិញ្ចាបិ ន ឃដិយតិ, សានុសន្ធិកាវ បុច្ឆា, សានុសន្ធិកំ វិស្សជ្ជនំ. អយញ្ហិ ថេរោ តេសំ តេសំ ភិក្ខូនំ អជ្ឈាសយេន បុច្ឆតិ, សត្ថាបិ តេសំ តេសំ អជ្ឈាសយេនេវ វិស្សជ្ជេតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ទសមំ.

ឥមស្ស ច បន វគ្គស្ស ឯកេកស្មិំ សុត្តេ បញ្ចសតា បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តំ បត្តាតិ.

ខជ្ជនីយវគ្គោ អដ្ឋមោ.