៥. អត្តទីបវគ្គោ

១. អត្តទីបសុត្តវណ្ណនា

៤៣. អត្តទីបវគ្គស្ស បឋមេ អត្តទីបាតិ អត្តានំ ទីបំ តាណំ លេណំ គតិំ បរាយណំ បតិដ្ឋំ កត្វា វិហរថាតិ អត្ថោ. អត្តសរណាតិ ឥទំ តស្សេវ វេវចនំ. អនញ្ញសរណាតិ ឥទំ អញ្ញស្ស សរណបដិក្ខេបវចនំ. ន ហិ អញ្ញោ អញ្ញស្ស សរណំ ហោតិ អញ្ញស្ស វាយាមេន អញ្ញស្ស អសិជ្ឈនតោ, វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ,

កោ ហិ នាថោ បរោ សិយា’’តិ. (ធ. ប. ១៦០);

តេនាហ ‘‘អនញ្ញសរណា’’តិ. កោ បនេត្ថ អត្តា នាម? លោកិយលោកុត្តរោ ធម្មោ. តេនេវាហ – ‘‘ធម្មទីបា ធម្មសរណា អនញ្ញសរណា’’តិ. យោនីតិ ការណំ – ‘‘យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២២៧) វិយ. កិំបហោតិកាតិ កិំបភុតិកា, កុតោ បភវន្តីតិ អត្ថោ? រូបស្ស ត្វេវាតិ ឥទំ តេសំយេវ សោកាទីនំ បហានទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. ន បរិតស្សតីតិ ន គណ្ហាតិ ន គហតិ. តទង្គនិព្ពុតោតិ តេន វិបស្សនង្គេន កិលេសានំ និព្ពុតត្តា តទង្គនិព្ពុតោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វិបស្សនាវ កថិតា. បឋមំ.

២. បដិបទាសុត្តវណ្ណនា

៤៤. ទុតិយេ ទុក្ខសមុទយគាមិនី សមនុបស្សនាតិ យស្មា សក្កាយោ ទុក្ខំ, តស្ស ច សមុទយគាមិនី បដិបទា នាម ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯវំ ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា វុត្តា, តស្មា ទុក្ខសមុទយគាមិនី សមនុបស្សនាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ ហោតិ. ទុក្ខនិរោធគាមិនី សមនុបស្សនាតិ ឯត្ថ សហ វិបស្សនាយ ចតុមគ្គញាណំ ‘‘សមនុបស្សនា’’តិ វុត្តំ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ. ទុតិយំ.

៣. អនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៤៥. តតិយេ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពន្តិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. វិរជ្ជតិ វិមុច្ចតីតិ មគ្គក្ខណេ វិរជ្ជតិ, ផលក្ខណេ វិមុច្ចតិ. អនុបាទាយ អាសវេហីតិ អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធេហិ អាសវេហិ អគហេត្វា ឥតិ វិមុច្ចតិ. រូបធាតុយាតិអាទិ បច្ចវេក្ខណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សហ ផលេន បច្ចវេក្ខណទស្សនត្ថន្តិបិ វទន្តិយេវ. ឋិតន្តិ ឧបរិ កត្តព្ពកិច្ចាភាវេន ឋិតំ. ឋិតត្តា សន្តុស្សិតន្តិ បត្តព្ពំ បត្តភាវេន សន្តុដ្ឋំ. បច្ចត្តំយេវ បរិនិព្ពាយតីតិ សយមេវ បរិនិព្ពាយតិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៤៦. ចតុត្ថេ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិយោតិ បុព្ពន្តំ អនុគតា អដ្ឋារស ទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ. អបរន្តានុទិដ្ឋិយោតិ អបរន្តំ អនុគតា ចតុចត្តាលីស ទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ. ថាមសោ បរាមាសោតិ ទិដ្ឋិថាមសោ ចេវ ទិដ្ឋិបរាមាសោ ច ន ហោតិ. ឯត្តាវតា បឋមមគ្គោ ទស្សិតោ. ឥទានិ សហ វិបស្សនាយ តយោ មគ្គេ ច ផលានិ ច ទស្សេតុំ រូបស្មិន្តិអាទិ អារទ្ធំ. អថ វា ទិដ្ឋិយោ នាម វិបស្សនាយ ឯវ បហីនា, ឥទំ បន ឧបរិ សហ វិបស្សនាយ ចត្តារោ មគ្គេ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. ចតុត្ថំ.

៥. សមនុបស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៤៧. បញ្ចមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ សមនុបស្សន្តិ ឯតេសំ វា អញ្ញតរន្តិ បរិបុណ្ណគាហវសេន បញ្ចក្ខន្ធេ សមនុបស្សន្តិ, អបរិបុណ្ណគាហវសេន ឯតេសំ អញ្ញតរំ. ឥតិ អយញ្ចេវ សមនុបស្សនាតិ ឥតិ អយញ្ច ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា. អស្មីតិ ចស្ស អវិគតំ ហោតីតិ យស្ស អយំ សមនុបស្សនា អត្ថិ, តស្មិំ អស្មីតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិសង្ខាតំ បបញ្ចត្តយំ អវិគតមេវ ហោតិ. បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អវក្កន្តិ ហោតីតិ តស្មិំ កិលេសជាតេ សតិ កម្មកិលេសបច្ចយានំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ និព្ពត្តិ ហោតិ.

អត្ថិ, ភិក្ខវេ, មនោតិ ឥទំ កម្មមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ធម្មាតិ អារម្មណំ. អវិជ្ជាធាតូតិ ជវនក្ខណេ អវិជ្ជា. អវិជ្ជាសម្ផស្សជេនាតិ អវិជ្ជាសម្បយុត្តផស្សតោ ជាតេន. អបិច មនោតិ ភវង្គក្ខណេ វិបាកមនោធាតុ, អាវជ្ជនក្ខណេ កិរិយមនោធាតុ. ធម្មាទយោ វុត្តប្បការាវ. អស្មីតិបិស្ស ហោតីតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន អស្មីតិ ឯវម្បិស្ស ហោតិ. ឥតោ បរេសុ អយមហមស្មីតិ រូបាទីសុ កិញ្ចិទេវ ធម្មំ គហេត្វា ‘‘អយំ អហមស្មី’’តិ អត្តទិដ្ឋិវសេន វុត្តំ. ភវិស្សន្តិ សស្សតទិដ្ឋិវសេន. ន ភវិស្សន្តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិវសេន. រូបី ភវិស្សន្តិអាទីនិ សព្ពានិ សស្សតមេវ ភជន្តិ. អថេត្ថាតិ អថ តេនេវាការេន ឋិតេសុ ឯតេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ. អវិជ្ជា បហីយតីតិ ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណភូតា អវិជ្ជា បហីយតិ. វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតីតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេត្ថ អស្មីតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ. កម្មស្ស បញ្ចន្នញ្ច ឥន្ទ្រិយានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, វិបាកមនំ បញ្ចិន្ទ្រិយបក្ខិកំ កត្វា បញ្ចន្នញ្ច ឥន្ទ្រិយានំ កម្មស្ស ច អន្តរេ ឯកោ សន្ធីតិ. ឥតិ តយោ បបញ្ចា អតីតោ អទ្ធា, ឥន្ទ្រិយាទីនិ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា, តត្ថ កម្មមនំ អាទិំ កត្វា អនាគតស្ស បច្ចយោ ទស្សិតោតិ. បញ្ចមំ.

៦. ខន្ធសុត្តវណ្ណនា

៤៨. ឆដ្ឋេ រូបក្ខន្ធោ កាមាវចរោ, ចត្តារោ ខន្ធា ចតុភូមកា. សាសវន្តិ អាសវានំ អារម្មណភាវេន បច្ចយភូតំ. ឧបាទានិយន្តិ តថេវ ច ឧបាទានានំ បច្ចយភូតំ. វចនត្ថោ បនេត្ថ – អារម្មណំ កត្វា បវត្តេហិ សហ អាសវេហីតិ សាសវំ. ឧបាទាតព្ពន្តិ ឧបាទានិយំ. ឥធាបិ រូបក្ខន្ធោ កាមាវចរោ, អវសេសា តេភូមកា វិបស្សនាចារវសេន វុត្តា. ឯវមេត្ថ រូបំ រាសដ្ឋេន ខន្ធេសុ បវិដ្ឋំ, សាសវរាសដ្ឋេន ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. វេទនាទយោ សាសវាបិ អត្ថិ, អនាសវាបិ អត្ថិ. តេ រាសដ្ឋេន សព្ពេបិ ខន្ធេសុ បវិដ្ឋា, តេភូមកា បនេត្ថ សាសវដ្ឋេន ឧបាទានក្ខន្ធេសុ បវិដ្ឋាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧-៨. សោណសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៩-៥០. សត្តមេ សេយ្យោហមស្មីតិ វិសិដ្ឋោ ឧត្តមោ អហមស្មិ. កិមញ្ញត្រ យថាភូតស្ស អទស្សនាតិ យថាភូតស្ស អទស្សនតោ អញ្ញំ កិំ ភវេយ្យ? អទស្សនំ អញ្ញាណមេវ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ឥទានិស្ស តេ បរិវដ្ដំ វជិរភេទទេសនំ អារភន្តោ តំ កិំ មញ្ញសិ សោណោតិអាទិមាហ. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ. សត្តមអដ្ឋមានិ.

៩-១០. នន្ទិក្ខយសុត្តាទិវណ្ណនា

៥១-៥២. នវមទសមេសុ នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោតិ ឥទំ នន្ទីតិ វា រាគោតិ វា ឥមេសំ អត្ថតោ និន្នានាករណតាយ វុត្តំ. និព្ពិទានុបស្សនាយ វា និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ, វិរាគានុបស្សនាយ វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ. ឯត្តាវតា វិបស្សនំ និដ្ឋបេត្វា ‘‘រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ’’តិ ឥធ មគ្គំ ទស្សេត្វា ‘‘នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ ផលំ ទស្សិតន្តិ. នវមទសមានិ.

អត្តទីបវគ្គោ បញ្ចមោ.

មូលបណ្ណាសកោ សមត្តោ.