៤. នតុម្ហាកវគ្គោ

១. នតុម្ហាកសុត្តវណ្ណនា

៣៣. នតុម្ហាកវគ្គស្ស បឋមេ បជហថាតិ ឆន្ទរាគប្បហានេន បជហថ. តិណាទីសុ តិណំ នាម អន្តោផេគ្គុ ពហិសារំ តាលនាឡិកេរាទិ. កដ្ឋំ នាម អន្តោសារំ ពហិផេគ្គុ ខទិរសាលសាកបនសាទិ. សាខា នាម រុក្ខស្ស ពាហា វិយ និក្ខន្តា. បលាសំ នាម តាលនាឡិកេរបណ្ណាទិ. បឋមំ.

២. ទុតិយនតុម្ហាកសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ទុតិយំ វិនា ឧបមាយ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន វុត្តំ. ទុតិយំ.

៣. អញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៥. តតិយេ រូបញ្ចេ, ភន្តេ, អនុសេតីតិ យទិ រូបំ អនុសេតិ. តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ កាមរាគាទីសុ យេន អនុសយេន តំ រូបំ អនុសេតិ, តេនេវ អនុសយេន ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោ’’តិ បណ្ណត្តិំ គច្ឆតិ. ន តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ តេន អភូតេន អនុសយេន ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោ’’តិ សង្ខំ ន គច្ឆតីតិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ចតុត្ថេ តំ អនុមីយតីតិ តំ អនុសយិតំ រូបំ មរន្តេន អនុសយេន អនុមរតិ. ន ហិ អារម្មណេ ភិជ្ជមានេ តទារម្មណា ធម្មា តិដ្ឋន្តិ. យំ អនុមីយតីតិ យំ រូបំ យេន អនុសយេន អនុមរតិ. តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ តេន អនុសយេន ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោ’’តិ សង្ខំ គច្ឆតិ. អថ វា យន្តិ ករណវចនមេតំ, យេន អនុសយេន អនុមីយតិ, តេន ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោ’’តិ សង្ខំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ចតុត្ថំ.

៥-៦. អានន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៧-៣៨. បញ្ចមេ ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតីតិ ធរមានស្ស ជីវមានស្ស ជរា បញ្ញាយតិ. ឋិតីតិ ហិ ជីវិតិន្ទ្រិយសង្ខាតាយ អនុបាលនាយ នាមំ. អញ្ញថត្តន្តិ ជរាយ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ឧប្បាទោ ជាតិ អក្ខាតោ, ភង្គោ វុត្តោ វយោតិ ច;

អញ្ញថត្តំ ជរា វុត្តា, ឋិតី ច អនុបាលនា’’តិ.

ឯវំ ឯកេកស្ស ខន្ធស្ស ឧប្បាទជរាភង្គសង្ខាតានិ តីណិ លក្ខណានិ ហោន្តិ យានិ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានី’’តិ (អ. និ. ៣.៤៧).

តត្ថ សង្ខតំ នាម បច្ចយនិព្ពត្តោ យោ កោចិ សង្ខារោ. សង្ខារោ ច ន លក្ខណំ, លក្ខណំ ន សង្ខារោ, ន ច សង្ខារេន វិនា លក្ខណំ បញ្ញាបេតុំ សក្កា, នាបិ លក្ខណំ វិនា សង្ខារោ, លក្ខណេន បន សង្ខារោ បាកដោ ហោតិ. យថា ហិ ន ច គាវីយេវ លក្ខណំ, លក្ខណមេវ ន គាវី, នាបិ គាវិំ មុញ្ចិត្វា លក្ខណំ បញ្ញាបេតុំ សក្កា, នាបិ លក្ខណំ មុញ្ចិត្វា គាវិំ, លក្ខណេន បន គាវី បាកដា ហោតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ សង្ខារានំ ឧប្បាទក្ខណេ សង្ខារោបិ ឧប្បាទលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ. ‘‘ឧប្បាទោបី’’តិ វុត្តេ សង្ខារោបិ ជរាលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ. ភង្គក្ខណេ សង្ខារោបិ តំលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ. អបរេ បន វទន្តិ ‘‘អរូបធម្មានំ ជរាខណោ នាម ន សក្កា បញ្ញាបេតុំ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ច ‘វេទនាយ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតាយ អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’តិ វទន្តោ អរូបធម្មានម្បិ តីណិ លក្ខណានិ បញ្ញាបេតិ, តានិ អត្ថិក្ខណំ ឧបាទាយ លព្ភន្តី’’តិ វត្វា –

‘‘អត្ថិតា សព្ពធម្មានំ, ឋិតិ នាម បវុច្ចតិ;

តស្សេវ ភេទោ មរណំ, សព្ពទា សព្ពបាណិន’’ន្តិ. –

ឥមាយ អាចរិយគាថាយ តមត្ថំ សាធេន្តិ. អថ វា សន្តតិវសេន ឋានំ ឋិតីតិ វេទិតព្ពន្តិ ច វទន្តិ. យស្មា បន សុត្តេ អយំ វិសេសោ នត្ថិ, តស្មា អាចរិយមតិយា សុត្តំ អបដិពាហេត្វា សុត្តមេវ បមាណំ កត្តព្ពំ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ. បញ្ចមឆដ្ឋានិ.

៧-១០. អនុធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៩-៤២. សត្តមេ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នស្សាតិ នវន្នំ លោកុត្តរធម្មានំ អនុលោមធម្មំ បុព្ពភាគបដិបទំ បដិបន្នស្ស. អយមនុធម្មោតិ អយំ អនុលោមធម្មោ ហោតិ. និព្ពិទាពហុលោតិ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ ហុត្វា. បរិជានាតីតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានាតិ. បរិមុច្ចតីតិ មគ្គក្ខណេ ឧប្បន្នាយ បហានបរិញ្ញាយ បរិមុច្ចតិ. ឯវំ ឥមស្មិំ សុត្តេ មគ្គោវ កថិតោ ហោតិ, តថា ឥតោ បរេសុ តីសុ. ឥធ បន អនុបស្សនា អនិយមិតា, តេសុ និយមិតា. តស្មា ឥធាបិ សា តត្ថ និយមិតវសេនេវ និយមេតព្ពា. ន ហិ សក្កា តីសុ អញ្ញតរំ អនុបស្សនំ វិនា និព្ពិន្ទិតុំ បរិជានិតុំ វាតិ. សត្តមាទីនិ.

នតុម្ហាកវគ្គោ ចតុត្ថោ.