៥. នគរសុត្តវណ្ណនា

៦៥. បញ្ចមេ នាមរូបេ ខោ សតិ វិញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ ‘‘សង្ខារេសុ សតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ច ‘‘អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារា’’តិ ច វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តទុភយម្បិ ន វុត្តំ. កស្មា? អវិជ្ជាសង្ខារា ហិ តតិយោ ភវោ, តេហិ សទ្ធិំ អយំ វិបស្សនា ន ឃដីយតិ. មហាបុរិសោ ហិ បច្ចុប្បន្នបញ្ចវោការវសេន អភិនិវិដ្ឋោតិ.

ននុ ច អវិជ្ជាសង្ខារេសុ អទិដ្ឋេសុ ន សក្កា ពុទ្ធេន ភវិតុន្តិ. សច្ចំ ន សក្កា, ឥមិនា បន តេ ភវឧបាទានតណ្ហាវសេន ទិដ្ឋាវ. តស្មា យថា នាម គោធំ អនុពន្ធន្តោ បុរិសោ តំ កូបំ បវិដ្ឋំ ទិស្វា ឱតរិត្វា បវិដ្ឋដ្ឋានំ ខណិត្វា គោធំ គហេត្វា បក្កមេយ្យ, ន បរភាគំ ខនេយ្យ, កស្មា? កស្សចិ នត្ថិតាយ. ឯវំ មហាបុរិសោបិ គោធំ អនុពន្ធន្តោ បុរិសោ វិយ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នោ ជរាមរណតោ បដ្ឋាយ ‘‘ឥមស្ស អយំ បច្ចយោ, ឥមស្ស អយំ បច្ចយោ’’តិ បរិយេសន្តោ យាវ នាមរូបធម្មានំ បច្ចយំ ទិស្វា តស្សបិ បច្ចយំ បរិយេសន្តោ វិញ្ញាណមេវ អទ្ទស. តតោ ‘‘ឯត្តកោ បញ្ចវោការភវវសេន សម្មសនចារោ’’តិ វិបស្សនំ បដិនិវត្តេសិ, បរតោ តុច្ឆកូបស្ស អភិន្នដ្ឋានំ វិយ អវិជ្ជាសង្ខារទ្វយំ អត្ថិ, តទេតំ ហេដ្ឋា វិបស្សនាយ គហិតត្តា បាដិយេក្កំ សម្មសនូបគំ ន ហោតីតិ ន អគ្គហេសិ.

បច្ចុទាវត្តតីតិ បដិនិវត្តតិ. កតមំ បនេត្ថ វិញ្ញាណំ បច្ចុទាវត្តតីតិ? បដិសន្ធិវិញ្ញាណម្បិ វិបស្សនាវិញ្ញាណម្បិ. តត្ថ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ បច្ចយតោ បដិនិវត្តតិ, វិបស្សនាវិញ្ញាណំ អារម្មណតោ. ឧភយម្បិ នាមរូបំ នាតិក្កមតិ, នាមរូបតោ បរំ ន គច្ឆតិ. ឯត្តាវតា ជាយេថ វាតិអាទីសុ វិញ្ញាណេ នាមរូបស្ស បច្ចយេ ហោន្តេ, នាមរូបេ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយេ ហោន្តេ, ទ្វីសុបិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេសុ ហោន្តេសុ ឯត្តកេន ជាយេថ វា ឧបបជ្ជេថ វា. ឥតោ ហិ បរំ កិមញ្ញំ ជាយេថ វា ឧបបជ្ជេថ វា, ននុ ឯតទេវ ជាយតិ ច ឧបបជ្ជតិ ចាតិ?

ឯវំ សទ្ធិំ អបរាបរចុតិបដិសន្ធីហិ បញ្ច បទានិ ទស្សេត្វា បុន តំ ឯត្តាវតាតិ វុត្តមត្ថំ និយ្យាតេន្តោ យទិទំ នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ វត្វា តតោ បរំ អនុលោមបច្ចយាការវសេន វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបមូលកំ អាយតិជរាមរណំ ទស្សេតុំ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិអាទិមាហ.

អញ្ជសន្តិ មគ្គស្សេវ វេវចនំ. ឧទ្ធាបវន្តន្តិ អាបតោ ឧគ្គតត្តា ឧទ្ធាបន្តិ លទ្ធវោហារេន បាការវត្ថុនា សមន្នាគតំ. រមណីយន្តិ សមន្តា ចតុន្នំ ទ្វារានំ អព្ភន្តរេ ច នានាភណ្ឌានំ សម្បត្តិយា រមណីយំ. មាបេហីតិ មហាជនំ បេសេត្វា វាសំ ការេហិ. មាបេយ្យាតិ វាសំ ការេយ្យ. ការេន្តោ ច បឋមំ អដ្ឋារស មនុស្សកោដិយោ បេសេត្វា ‘‘សម្បុណ្ណ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ បញ្ចកុលានិ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ បញ្ចបញ្ញាសកុលានិ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ តិំស កុលានិ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរំ កុលសហស្សំ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ ឯកាទសនហុតានិ កុលានិ បេសេយ្យ. បុន បុច្ឆិត្វា ‘‘ន តាវ សម្បុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ អបរានិ ចតុរាសីតិកុលសហស្សានិ បេសេយ្យ. បុន ‘‘សម្បុណ្ណ’’ន្តិ បុច្ឆិតេ, ‘‘មហារាជ, កិំ វទេសិ? មហន្តំ នគរំ អសម្ពាធំ, ឥមិនា នយេន កុលានិ បេសេត្វា ន សក្កា បូរេតុំ, ភេរិំ បន ចរាបេត្វា ‘អម្ហាកំ នគរំ ឥមាយ ច ឥមាយ ច សម្បត្តិយា សម្បន្នំ, យេ តត្ថ វសិតុកាមា, យថាសុខំ គច្ឆន្តុ, ឥមញ្ចិមញ្ច បរិហារំ លភិស្សន្តី’តិ នគរស្ស ចេវ វណ្ណំ លោកស្ស ច បរិហារលាភំ ឃោសាបេថា’’តិ វទេយ្យ. សោ ឯវំ ករេយ្យ. តតោ មនុស្សា នគរគុណញ្ចេវ បរិហារលាភញ្ច សុត្វា សព្ពទិសាហិ សមោសរិត្វា នគរំ បូរេយ្យុំ. តំ អបរេន សមយេន ឥទ្ធញ្ចេវ អស្ស ផីតញ្ច. តំ សន្ធាយ តទស្ស នគរំ អបរេន សមយេន ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ចាតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ឥទ្ធន្តិ សមិទ្ធំ សុភិក្ខំ. ផីតន្តិ សព្ពសម្បត្តីហិ បុប្ផិតំ. ពាហុជញ្ញន្តិ ពហូហិ ញាតព្ពំ, ពហុជនានំ ហិតំ វា. ‘‘ពហុជន’’ន្តិបិ បាឋោ. អាកិណ្ណមនុស្សន្តិ មនុស្សេហិ អាកិណ្ណំ និរន្តរំ ផុដ្ឋំ. វុឌ្ឍិវេបុល្លប្បត្តន្តិ វុឌ្ឍិប្បត្តញ្ចេវ វេបុល្លប្បត្តញ្ច, សេដ្ឋភាវញ្ចេវ វិបុលភាវញ្ច បត្តំ, ទសសហស្សចក្កវាឡេ អគ្គនគរំ ជាតន្តិ អត្ថោ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – អរញ្ញបវនេ ចរមានបុរិសោ វិយ ហិ ទីបង្ករបាទមូលតោ បដ្ឋាយ បារមិយោ បូរយមានោ មហាបុរិសោ ទដ្ឋព្ពោ, តស្ស បុរិសស្ស បុព្ពកេហិ មនុស្សេហិ អនុយាតមគ្គទស្សនំ វិយ មហាសត្តស្ស អនុបុព្ពេន ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នស្ស បុព្ពភាគេ អដ្ឋង្គិកស្ស វិបស្សនាមគ្គស្ស ទស្សនំ, បុរិសស្ស តំ ឯកបទិកមគ្គំ អនុគច្ឆតោ អបរភាគេ មហាមគ្គទស្សនំ វិយ មហាសត្តស្ស ឧបរិវិបស្សនាយ ចិណ្ណន្តេ លោកុត្តរមគ្គទស្សនំ, បុរិសស្ស តេនេវ មគ្គេន គច្ឆតោ បុរតោ នគរទស្សនំ វិយ តថាគតស្ស និព្ពាននគរទស្សនំ, ពហិនគរំ បនេត្ថ អញ្ញេន ទិដ្ឋំ, អញ្ញេន មនុស្សវាសំ កតំ, និព្ពាននគរំ សត្ថា សយមេវ បស្សិ, សយំ វាសមកាសិ. តស្ស បុរិសស្ស ចតុន្នំ ទ្វារានំ ទិដ្ឋកាលោ វិយ តថាគតស្ស ចតុន្នំ មគ្គានំ ទិដ្ឋកាលោ, តស្ស ចតូហិ ទ្វារេហិ នគរំ បវិដ្ឋកាលោ វិយ តថាគតស្ស ចតូហិ មគ្គេហិ និព្ពានំ បវិដ្ឋកាលោ, តស្ស នគរព្ភន្តរេ ភណ្ឌវវត្ថានកាលោ វិយ តថាគតស្ស បច្ចវេក្ខណញាណេន បរោបណ្ណាសកុសលធម្មវវត្ថានកាលោ. នគរស្ស អគារករណត្ថំ កុលបរិយេសនកាលោ វិយ សត្ថុ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ វេនេយ្យសត្តេ វោលោកនកាលោ, តេន បុរិសេន យាចិតស្ស រញ្ញោ ឯកំ មហាកុដុម្ពិកំ ទិដ្ឋកាលោ វិយ មហាព្រហ្មុនា យាចិតស្ស ភគវតោ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរំ ទិដ្ឋកាលោ, រញ្ញោ មហាកុដុម្ពិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘នគរវាសំ ករោហី’’តិ បហិតកាលោ វិយ ភគវតោ ឯកស្មិំ បច្ឆាភត្តេ អដ្ឋារសយោជនមគ្គំ គន្ត្វា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមទិវសេ ពារាណសិយំ ឥសិបតនំ បវិសិត្វា ថេរំ កាយសក្ខិំ កត្វា ធម្មំ ទេសិតកាលោ, មហាកុដុម្ពិកេន អដ្ឋារស បុរិសកោដិយោ គហេត្វា នគរំ អជ្ឈាវុដ្ឋកាលោ វិយ តថាគតេន ធម្មចក្កេ បវត្តិតេ ថេរស្ស អដ្ឋារសហិ ព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតកាលោ, ឯវំ និព្ពាននគរំ បឋមំ អាវាសិតំ, តតោ សម្បុណ្ណំ នគរន្តិ បុច្ឆិត្វា ន តាវាតិ វុត្តេ បញ្ច កុលានិ អាទិំ កត្វា យាវ ចតុរាសីតិកុលសហស្សបេសនំ វិយ តថាគតស្ស បញ្ចមទិវសតោ បដ្ឋាយ អនត្តលក្ខណសុត្តាទីនិ ទេសេត្វា បញ្ចវគ្គិយេ អាទិំ កត្វា យសបមុខា បញ្ចបណ្ណាស កុលបុត្តា, តិំស ភទ្ទវគ្គិយា, សហស្សបុរាណជដិលា, ពិម្ពិសារបមុខានិ ឯកាទសបុរិសនហុតានិ, តិរោកុដ្ដានុមោទនេ ចតុរាសីតិសហស្សានីតិ ឯត្តកស្ស ជនស្ស អរិយមគ្គំ ឱតារេត្វា និព្ពាននគរំ បេសិតកាលោ, អថ តេន នយេន នគរេ អបូរិយមានេ ភេរិំ ចរាបេត្វា នគរស្ស វណ្ណឃោសនំ កុលានំ បរិហារលាភឃោសនំ វិយ ច មាសស្ស អដ្ឋ ទិវសេ តត្ថ តត្ថ និសីទិត្វា ធម្មកថិកានំ និព្ពានវណ្ណស្ស ចេវ និព្ពានប្បត្តានំ ជាតិកន្តារាទិនិត្ថរណានិសំសស្ស ច ឃោសនំ, តតោ សព្ពទិសាហិ អាគន្ត្វា មនុស្សានំ នគរសមោសរណំ វិយ តត្ថ តត្ថ ធម្មកថំ សុត្វា តតោ តតោ និក្ខមិត្វា បព្ពជ្ជំ អាទិំ កត្វា អនុលោមបដិបទំ បដិបន្នានំ អបរិមាណានំ កុលបុត្តានំ និព្ពានសមោសរណំ ទដ្ឋព្ពំ.

បុរាណំ មគ្គន្តិ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ. អយញ្ហិ អរិយមគ្គោ បវារណសុត្តេ (សំ. និ. ១.២១៥) អវត្តមានកដ្ឋេន ‘‘អនុប្បន្នមគ្គោ’’តិ វុត្តោ, ឥមស្មិំ សុត្តេ អវឡញ្ជនដ្ឋេន ‘‘បុរាណមគ្គោ’’តិ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហំ សកលសាសនំ. ឥទ្ធន្តិ ឈានស្សាទេន សមិទ្ធំ សុភិក្ខំ. ផីតន្តិ អភិញ្ញាភរណេហិ បុប្ផិតំ. វិត្ថារិកន្តិ វិត្ថិណ្ណំ. ពាហុជញ្ញន្តិ ពហុជនវិញ្ញេយ្យំ. យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិតន្តិ យាវ ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវមនុស្សេហិ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ, ឯតស្មិំ អន្តរេ សុប្បកាសិតំ សុទេសិតំ តថាគតេនាតិ. បញ្ចមំ.