៦. ទុក្ខវគ្គោ

១. បរិវីមំសនសុត្តវណ្ណនា

៥១. ទុក្ខវគ្គស្ស បឋមេ បរិវីមំសមានោតិ ឧបបរិក្ខមានោ. ជរាមរណន្តិ កស្មា ជរាមរណំ ឯកមេវ ‘‘អនេកវិធំ នានប្បការក’’ន្តិ វត្វា គហិតន្តិ ចេ? តស្មិំ គហិតេ សព្ពទុក្ខស្ស គហិតត្តា. យថា ហិ ចូឡាយ គហិតេ បុរិសេ សោ បុរិសោ គហិតោវ ហោតិ, ឯវំ ជរាមរណេ គហិតេ សព្ពទុក្ខំ គហិតមេវ ហោតិ. តស្មា ‘‘យំ ខោ ឥទំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ ទុក្ខំ លោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ន្ហត្វា ឋិតំ បុរិសំ វិយ សព្ពទុក្ខំ ទស្សេត្វា តំ ចូឡាយ គណ្ហន្តោ វិយ ជរាមរណំ គណ្ហិ.

ជរាមរណនិរោធសារុប្បគាមិនីតិ ជរាមរណនិរោធស្ស សារុប្បភាវេន និក្កិលេសតាយ បរិសុទ្ធតាយ សទិសាវ ហុត្វា គាមិនីតិ អត្ថោ. តថា បដិបន្នោ ច ហោតីតិ យថា តំ បដិបន្នោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ. អនុធម្មចារីតិ និព្ពានធម្មំ អនុគតំ បដិបត្តិធម្មំ ចរតិ, បូរេតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខក្ខយាយ បដិបន្នោតិ សីលំ អាទិំ កត្វា ជរាមរណទុក្ខស្ស និរោធត្ថាយ បដិបន្នោ. សង្ខារនិរោធាយាតិ សង្ខារទុក្ខស្ស និរោធត្ថាយ. ឯត្តាវតា យាវ អរហត្តា ទេសនា កថិតា.

ឥទានិ អរហត្តផលបច្ចវេក្ខណំ សតតវិហារញ្ច ទស្សេត្វា ទេសនា និវត្តេតព្ពា សិយា, តថា អកត្វា អវិជ្ជាគតោតិ ឥទំ កស្មា គណ្ហាតីតិ? ខីណាសវស្ស សមតិក្កន្តវដ្ដទុក្ខទស្សនត្ថំ. អបិច បុន វដ្ដំ អារភិត្វា វិវដ្ដេ កថិយមានេ ពុជ្ឈនកសត្តោ ចេត្ថ អត្ថិ, តស្ស អជ្ឈាសយវសេនាបិ ឥទំ គណ្ហាតីតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អវិជ្ជាគតោតិ អវិជ្ជាយ គតោ ឧបគតោ សមន្នាគតោ. បុរិសបុគ្គលោតិ បុរិសោយេវ បុគ្គលោ. ឧភយេនាបិ សម្មុតិកថំ កថេតិ. ពុទ្ធានញ្ហិ សម្មុតិកថា បរមត្ថកថាតិ ទ្វេ កថា ហោន្តិ. តត្ថ ‘‘សត្តោ នរោ បុរិសោ បុគ្គលោ តិស្សោ នាគោ’’តិ ឯវំ បវត្តា សម្មុតិកថា នាម. ‘‘ខន្ធា ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ ឯវំ បវត្តា បរមត្ថកថា នាម. បរមត្ថំ កថេន្តាបិ សម្មុតិំ អមុញ្ចិត្វា កថេន្តិ. តេ សម្មុតិំ កថេន្តាបិ បរមត្ថំ កថេន្តាបិ សច្ចមេវ កថេន្តិ. តេនេវ វុត្តំ –

‘‘ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសិ, សម្ពុទ្ធោ វទតំ វរោ;

សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នូបលព្ភតិ;

សង្កេតវចនំ សច្ចំ, លោកសម្មុតិការណំ;

បរមត្ថវចនំ សច្ចំ, ធម្មានំ ភូតលក្ខណ’’ន្តិ.

បុញ្ញំ ចេ សង្ខារន្តិ តេរសចេតនាភេទំ បុញ្ញាភិសង្ខារំ. អភិសង្ខរោតីតិ ករោតិ. បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណន្តិ កម្មវិញ្ញាណំ កម្មបុញ្ញេន ឧបគតំ សម្បយុត្តំ ហោតិ, វិបាកវិញ្ញាណំ វិបាកបុញ្ញេន. អបុញ្ញំ ចេ សង្ខារន្តិ ទ្វាទសចេតនាភេទំ អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ. អានេញ្ជំ ចេ សង្ខារន្តិ ចតុចេតនាភេទំ អានេញ្ជាភិសង្ខារំ. អានេញ្ជូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណន្តិ កម្មានេញ្ជេន កម្មវិញ្ញាណំ, វិបាកានេញ្ជេន វិបាកវិញ្ញាណំ ឧបគតំ ហោតិ. ឯត្ថ ច តិវិធស្ស កម្មាភិសង្ខារស្ស គហិតត្តា ទ្វាទសបទិកោ បច្ចយាការោ គហិតោវ ហោតិ. ឯត្តាវតា វដ្ដំ ទស្សិតំ.

ឥទានិ វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ យតោ ខោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អវិជ្ជាតិ ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណំ. វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គញាណំ. ឯត្ថ ច បឋមមេវ អវិជ្ជាយ បហីនាយ វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. យថា បន ចតុរង្គេបិ តមេ រត្តិំ បទីបុជ្ជលេន អន្ធការោ បហីយតិ, ឯវំ វិជ្ជុប្បាទា អវិជ្ជាយ បហានំ វេទិតព្ពំ. ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតីតិ លោកេ កិញ្ចិ ធម្មំ ន គណ្ហាតិ ន បរាមសតិ. អនុបាទិយំ ន បរិតស្សតីតិ អនុបាទិយន្តោ អគណ្ហន្តោ នេវ តណ្ហាបរិតស្សនាយ, ន ភយបរិតស្សនាយ បរិតស្សតិ, ន តណ្ហាយតិ ន ភាយតីតិ អត្ថោ. បច្ចត្តញ្ញេវាតិ សយមេវ អត្តនាវ បរិនិព្ពាយតិ, ន អញ្ញស្ស អានុភាវេន.

សោ សុខំ ចេ វេទនន្តិ ឥទំ កស្មា អារភិ? ខីណាសវស្ស បច្ចវេក្ខណញាណំ ទស្សេត្វា សតតវិហារំ ទស្សេតុំ អារភិ. អនជ្ឈោសិតាតិ តណ្ហាយ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា អគហិតា. អថ ទុក្ខវេទនា កស្មា វុត្តា, កិំ តម្បិ អភិនន្ទន្តោ អត្ថីតិ? អាម អត្ថិ. សុខំ អភិនន្ទន្តោយេវ ហិ ទុក្ខំ អភិនន្ទតិ នាម ទុក្ខំ បត្វា សុខំ បត្ថនតោ សុខស្ស ច វិបរិណាមទុក្ខតោតិ. កាយបរិយន្តិកន្តិ កាយបរិច្ឆិន្នំ, យាវ បញ្ចទ្វារកាយោ បវត្តតិ, តាវ បវត្តំ បញ្ចទ្វារិកវេទនន្តិ អត្ថោ. ជីវិតបរិយន្តិកន្តិ ជីវិតបរិច្ឆិន្នំ. យាវ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ បវត្តំ មនោទ្វារិកវេទនន្តិ អត្ថោ.

តត្ថ បញ្ចទ្វារិកវេទនា បច្ឆា ឧប្បជ្ជិត្វា បឋមំ និរុជ្ឈតិ, មនោទ្វារិកវេទនា បឋមំ ឧប្បជ្ជិត្វា បច្ឆា និរុជ្ឈតិ. សា ហិ បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុរូបស្មិំយេវ បតិដ្ឋាតិ. បញ្ចទ្វារិកា បវត្តេ បញ្ចទ្វារវសេន បវត្តមានា បឋមវយេ វីសតិវស្សកាលេ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនវសេន អធិមត្តា ពលវតី ហោតិ, បណ្ណាសវស្សកាលេ ឋិតា ហោតិ, សដ្ឋិវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ បរិហាយមានា អសីតិនវុតិវស្សកាលេ មន្ទា ហោតិ. តទា ហិ សត្តា ‘‘ចិររត្តំ ឯកតោ និសីទិម្ហា និបជ្ជិម្ហា’’តិ វទន្តេបិ ‘‘ន សញ្ជានាមា’’តិ វទន្តិ. អធិមត្តានិបិ រូបាទិអារម្មណានិ ‘‘ន បស្សាម ន សុណាម’’, ‘‘សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ វា សាទុំ អសាទុំ វា ថទ្ធំ មុទុកន្តិ វា ន ជានាមា’’តិ វទន្តិ. ឥតិ នេសំ បញ្ចទ្វារិកវេទនា ភគ្គា ហោតិ, មនោទ្វារិកាវ បវត្តតិ. សាបិ អនុបុព្ពេន បរិហាយមានា មរណសមយេ ហទយកោដិំយេវ និស្សាយ បវត្តតិ. យាវ បនេសា បវត្តតិ, តាវ សត្តោ ជីវតីតិ វុច្ចតិ. យទា នប្បវត្តតិ, តទា មតោ និរុទ្ធោតិ វុច្ចតិ.

ស្វាយមត្ថោ វាបិយា ទីបេតព្ពោ –

យថា ហិ បុរិសោ បញ្ចឧទកមគ្គសម្បន្នំ វាបិំ ករេយ្យ, បឋមំ ទេវេ វុដ្ឋេ បញ្ចហិ ឧទកមគ្គេហិ ឧទកំ បវិសិត្វា អន្តោវាបិយំ អាវាដេ បូរេយ្យ, បុនប្បុនំ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកមគ្គេ បូរេត្វា គាវុតឌ្ឍយោជនមត្តំ ឱត្ថរិត្វា ឧទកំ តិដ្ឋេយ្យ តតោ តតោ វិស្សន្ទមានំ, អថ និទ្ធមនតុម្ពេ វិវរិត្វា ខេត្តេសុ កម្មេ ករិយមានេ ឧទកំ និក្ខមន្តំ, សស្សបាកកាលេ (ឧទកំ និក្ខមន្តំ,) ឧទកំ បរិហីនំ ‘‘មច្ឆេ គណ្ហាមា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជេយ្យ, តតោ កតិបាហេន អាវាដេសុយេវ ឧទកំ សណ្ឋហេយ្យ. យាវ បន តំ អាវាដេសុ ហោតិ, តាវ ‘‘មហាវាបិយំ ឧទកំ អត្ថី’’តិ សង្ខំ គច្ឆតិ. យទា បន តត្ថ ឆិជ្ជតិ, តទា ‘‘វាបិយំ ឧទកំ នត្ថី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

បឋមំ ទេវេ វស្សន្តេ បញ្ចហិ មគ្គេហិ ឧទកេ បវិសន្តេ អាវាដានំ បូរណកាលោ វិយ ហិ បឋមមេវ បដិសន្ធិក្ខណេ មនោទ្វារិកវេទនាយ វត្ថុរូបេ បតិដ្ឋិតកាលោ, បុនប្បុនំ ទេវេ វស្សន្តេ បញ្ចន្នំ មគ្គានំ បូរិតកាលោ វិយ បវត្តេ បញ្ចទ្វារិកវេទនាយ បវត្តិកាលោ, គាវុតឌ្ឍយោជនមត្តំ អជ្ឈោត្ថរណំ វិយ បឋមវយេ វីសតិវស្សកាលេ រជ្ជនាទិវសេន តស្សា អធិមត្តពលវភាវោ, យាវ វាបិតោ ឧទកំ ន និគ្គច្ឆតិ, តាវ បូរាយ វាបិយា ឋិតកាលោ វិយ បញ្ញាសវស្សកាលេ តស្សា ឋិតកាលោ, និទ្ធមនតុម្ពេសុ វិវដេសុ កម្មន្តេ ករិយមានេ ឧទកស្ស និក្ខមនកាលោ វិយ សដ្ឋិវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ តស្សា បរិហានិ, ឧទកេ ភដ្ឋេ ឧទកមគ្គេសុ បរិត្តោទកស្ស ឋិតកាលោ វិយ អសីតិនវុតិវស្សកាលេ បញ្ចទ្វារិកវេទនាយ មន្ទកាលោ, អាវាដេសុយេវ ឧទកស្ស បតិដ្ឋានកាលោ វិយ ហទយវត្ថុកោដិំ និស្សាយ មនោទ្វារិកវេទនាយ បវត្តិកាលោ, អាវាដេសុ បរិត្តេបិ ឧទកេ សតិ ‘‘វាបិយំ ឧទកំ អត្ថី’’តិ វត្តព្ពកាលោ វិយ យាវ សា បវត្តតិ, តាវ ‘‘សត្តោ ជីវតី’’តិ វុច្ចតិ. យថា បន អាវាដេសុ ឧទកេ ឆិន្នេ ‘‘នត្ថិ វាបិយំ ឧទក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ មនោទ្វារិកវេទនាយ អប្បវត្តមានាយ ‘‘សត្តោ មតោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥមំ វេទនំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយមានោ’’តិ.

កាយស្ស ភេទាតិ កាយស្ស ភេទេន. ជីវិតបរិយាទានា ឧទ្ធន្តិ ជីវិតក្ខយតោ ឧទ្ធំ. ឥធេវាតិ បដិសន្ធិវសេន បរតោ អគន្ត្វា ឥធេវ. សីតីភវិស្សន្តីតិ បវត្តិវិប្ផន្ទទរថរហិតានិ សីតានិ អប្បវត្តនធម្មានិ ភវិស្សន្តិ. សរីរានីតិ ធាតុសរីរានិ. អវសិស្សន្តីតិ អវសិដ្ឋានិ ភវិស្សន្តិ.

កុម្ភការបាកាតិ កុម្ភការស្ស ភាជនបចនដ្ឋានតោ. បដិសិស្សេយ្យាតិ ឋបេយ្យ. កបល្លានីតិ សហ មុខវដ្ដិយា ឯកាពទ្ធានិ កុម្ភកបល្លានិ. អវសិស្សេយ្យុន្តិ តិដ្ឋេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – អាទិត្តកុម្ភការបាកោ វិយ ហិ តយោ ភវា ទដ្ឋព្ពា, កុម្ភការោ វិយ យោគាវចរោ, បាកតោ កុម្ភការភាជនានំ នីហរណទណ្ឌកោ វិយ អរហត្តមគ្គញាណំ, សមោ ភូមិភាគោ វិយ អសង្ខតំ និព្ពានតលំ, ទណ្ឌកេន ឧណ្ហកុម្ភំ អាកឌ្ឍិត្វា សមេ ភូមិភាគេ កុម្ភស្ស ឋបិតកាលោ វិយ អារទ្ធវិបស្សកស្ស រូបសត្តកំ អរូបសត្តកំ វិបស្សន្តស្ស កម្មដ្ឋានេ ច បគុណេ វិភូតេ ឧបដ្ឋហមានេ តថារូបំ ឧតុសប្បាយាទិំ លភិត្វា ឯកាសនេ និសិន្នស្ស វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គផលំ អរហត្តំ បត្វា ចតូហិ អបាយេហិ អត្តភាវំ ឧទ្ធរិត្វា ផលសមាបត្តិវសេន អសង្ខតេ និព្ពានតលេ ឋិតកាលោ ទដ្ឋព្ពោ. ខីណាសវោ បន ឧណ្ហកុម្ភោ វិយ អរហត្តប្បត្តទិវសេយេវ ន បរិនិព្ពាតិ, សាសនប្បវេណិំ បន ឃដយមានោ បណ្ណាសសដ្ឋិវស្សានិ ឋត្វា ចរិមកចិត្តប្បត្តិយា ឧបាទិណ្ណកក្ខន្ធភេទា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាតិ. អថស្ស កុម្ភស្ស វិយ កបល្លានិ អនុបាទិណ្ណកសរីរានេវ អវសិស្សន្តីតិ. សរីរានិ អវសិស្សន្តីតិ បជានាតីតិ ឥទំ បន ខីណាសវស្ស អនុយោគារោបនត្ថំ វុត្តំ.

វិញ្ញាណំ បញ្ញាយេថាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ បញ្ញាយេថ. សាធុ សាធូតិ ថេរានំ ព្យាករណំ សម្បហំសតិ. ឯវមេតន្តិ យទេតំ តិវិធេ អភិសង្ខារេ អសតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អប្បញ្ញាណន្តិអាទិ, ឯវមេវ ឯតំ. អធិមុច្ចថាតិ សន្និដ្ឋានសង្ខាតំ អធិមោក្ខំ បដិលភថ. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សាតិ អយមេវ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តោ អយំ បរិច្ឆេទោ, យទិទំ និព្ពានន្តិ. បឋមំ.

២. ឧបាទានសុត្តវណ្ណនា

៥២. ទុតិយេ ឧបាទានិយេសូតិ ចតុន្នំ ឧបាទានានំ បច្ចយេសុ តេភូមកធម្មេសុ. អស្សាទានុបស្សិនោតិ អស្សាទំ អនុបស្សន្តស្ស. តត្រាតិ តស្មិំ អគ្គិក្ខន្ធេ. តទាហារោតិ តំបច្ចយោ. តទុបាទានោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ អគ្គិក្ខន្ធោ វិយ ហិ តយោ ភវា, តេភូមកវដ្ដន្តិបិ ឯតទេវ, អគ្គិជគ្គកបុរិសោ វិយ វដ្ដនិស្សិតោ ពាលបុថុជ្ជនោ, សុក្ខតិណគោមយាទិបក្ខិបនំ វិយ អស្សាទានុបស្សិនោ បុថុជ្ជនស្ស តណ្ហាទិវសេន ឆហិ ទ្វារេហិ កុសលាកុសលកម្មករណំ. តិណគោមយាទីសុ ខីណេសុ បុនប្បុនំ តេសំ បក្ខិបនេន អគ្គិក្ខន្ធស្ស វឌ្ឍនំ វិយ ពាលបុថុជ្ជនស្ស ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ យថាវុត្តកម្មាយូហនេន អបរាបរំ វដ្ដទុក្ខនិព្ពត្តនំ.

ន កាលេន កាលំ សុក្ខានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យាតិ តញ្ហិ កោចិ អត្ថកាមោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘ភោ កស្មា ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ កលាបេ ពន្ធិត្វា សុក្ខតិណកដ្ឋានំ បច្ឆិយញ្ច បូរេត្វា សុក្ខគោមយានិ បក្ខិបន្តោ ឯតំ អគ្គិំ ជាលេសិ? អបិ នុ តេ អត្ថិ ឥតោនិទានំ កាចិ វឌ្ឍីតិ? វំសាគតមេតំ ភោ អម្ហាកំ, ឥតោនិទានំ បន មេ អវឌ្ឍិយេវ, កុតោ វឌ្ឍិ? អហញ្ហិ ឥមំ អគ្គិំ ជគ្គន្តោ នេវ ន្ហាយិតុំ ន ភុញ្ជិតុំ ន និបជ្ជិតុំ លភាមីតិ. តេន ហិ ភោ កិំ តេ ឥមិនា និរត្ថកេន អគ្គិជាលនេន? ឯហិ ត្វំ ឯតានិ អាភតានិ តិណាទីនិ ឯត្ថ និក្ខិប, តានិ សយមេវ ឈាយិស្សន្តិ, ត្វំ បន អសុកស្មិំ ឋានេ សីតោទកា បោក្ខរណី អត្ថិ, តត្ថ ន្ហត្វា, មាលាគន្ធវិលេបនេហិ អត្តានំ មណ្ឌេត្វា សុនិវត្ថោ សុបារុតោវ បាទុកាហិ នគរំ បវិសិត្វា បាសាទវរមារុយ្ហ វាតបានំ វិវរិត្វា មហាវីថិយំ វិរោចមានោ និសីទ ឯកគ្គោ សុខសមប្បិតោ ហុត្វា, តត្ថ តេ និសិន្នស្ស តិណាទីនំ ខយេន សយមេវ អយំ អគ្គិ អប្បណ្ណត្តិភាវំ គមិស្សតី’’តិ. សោ តថា ករេយ្យ. តថេវ ច តត្ថ និសិន្នស្ស សោ អគ្គិ ឧបាទានក្ខយេន អប្បណ្ណត្តិភាវំ គច្ឆេយ្យ. ឥទំ សន្ធាយេតំ ‘‘ន កាលេន កាល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ បន ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – ចត្តាលីសាយ កដ្ឋវាហានំ ជលមានោ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ វិយ ហិ តេភូមកវដ្ដំ ទដ្ឋព្ពំ, អគ្គិជគ្គនកបុរិសោ វិយ វដ្ដសន្និស្សិតកោ យោគាវចរោ, អត្ថកាមោ បុរិសោ វិយ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តេន បុរិសេន តស្ស ទិន្នឱវាទោ វិយ តថាគតេន ‘‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, តេភូមកធម្មេសុ និព្ពិន្ទ, ឯវំ វដ្ដទុក្ខា មុច្ចិស្សសី’’តិ តស្ស តេភូមកធម្មេសុ កម្មដ្ឋានស្ស កថិតកាលោ, តស្ស បុរិសស្ស យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិត្វា បាសាទេ និសិន្នកាលោ វិយ យោគិនោ សុគតោវាទំ សម្បដិច្ឆិត្វា សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស តេភូមកធម្មេសុ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អនុក្កមេន យថានុរូបំ អាហារសប្បាយាទិំ លភិត្វា, ឯកាសនេ និសិន្នស្ស អគ្គផលេ បតិដ្ឋិតកាលោ, តស្ស ន្ហានវិលេបនាទីហិ សុធោតមណ្ឌិតកាយត្តា តស្មិំ និសិន្នស្ស ឯកគ្គសុខសមប្បិតកាលោ វិយ យោគិនោ អរិយមគ្គបោក្ខរណិយំ មគ្គញាណោទកេន សុន្ហាតសុធោតកិលេសមលស្ស ហិរោត្តប្បសាដកេ និវាសេត្វា សីលវិលេបនានុលិត្តស្ស អរហត្តមណ្ឌនេន អត្តភាវំ មណ្ឌេត្វា វិមុត្តិបុប្ផទាមំ បិឡន្ធិត្វា ឥទ្ធិបាទបាទុកា អារុយ្ហ និព្ពាននគរំ បវិសិត្វា ធម្មបាសាទំ អារុយ្ហ សតិបដ្ឋានមហាវីថិយំ វិរោចមានស្ស និព្ពានារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នកាលោ. តស្ស បន បុរិសស្ស តស្មិំ និសិន្នស្ស តិណាទីនំ ខយេន អគ្គិក្ខន្ធស្ស អប្បណ្ណត្តិគមនកាលោ វិយ ខីណាសវស្ស យាវតាយុកំ ឋត្វា ឧបាទិណ្ណកក្ខន្ធភេទេន អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតស្ស មហាវដ្ដវូបសមោ ទដ្ឋព្ពោ. ទុតិយំ.

៣. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

៥៣. តតិយេ សំយោជនិយេសូតិ ទសន្នំ សំយោជនានំ បច្ចយេសុ. ឈាយេយ្យាតិ ជលេយ្យ. តេលំ អាសិញ្ចេយ្យ វដ្ដិំ ឧបសំហរេយ្យាតិ ទីបបដិជគ្គនត្ថំ តេលភាជនញ្ច មហន្តញ្ច វដ្ដិកបាលំ គហេត្វា សមីបេ និច្ចំ ឋិតោវ តេលេ ខីណេ តេលំ អាសិញ្ចេយ្យ, វដ្ដិយា ខីណាយ វដ្ដិំ ឧបសំហរេយ្យ. សេសមេត្ថ សទ្ធិំ ឱបម្មសំសន្ទនេន បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តតិយំ.

៤. ទុតិយសំយោជនសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ចតុត្ថេ ឧបមំ បឋមំ កត្វា បច្ឆា អត្ថោ វុត្តោ. សេសំ តាទិសមេវ. ចតុត្ថំ.

៥. មហារុក្ខសុត្តវណ្ណនា

៥៥. បញ្ចមេ ឧទ្ធំ ឱជំ អភិហរន្តីតិ បថវីរសញ្ច អាបោរសញ្ច ឧបរិ អារោបេន្តិ. ឱជាយ អារោបិតត្តា ហត្ថសតុព្ពេធស្ស រុក្ខស្ស អង្កុរគ្គេសុ ពិន្ទុពិន្ទូនិ វិយ ហុត្វា សិនេហោ តិដ្ឋតិ. ឥទំ បនេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ – មហារុក្ខោ វិយ ហិ តេភូមកវដ្ដំ, មូលានិ វិយ អាយតនានិ, មូលេហិ ឱជាយ អារោហនំ វិយ ឆហិ ទ្វារេហិ កម្មារោហនំ, ឱជាយ អភិរុឡ្ហត្តា មហារុក្ខស្ស យាវកប្បដ្ឋានំ វិយ វដ្ដនិស្សិតពាលបុថុជ្ជនស្ស ឆហិ ទ្វារេហិ កម្មំ អាយូហន្តស្ស អបរាបរំ វដ្ដស្ស វឌ្ឍនវសេន ទីឃរត្តំ ឋានំ.

កុទ្ទាលបិដកន្តិ កុទ្ទាលញ្ចេវ បច្ឆិភាជនញ្ច. ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទេយ្យាតិ ខុទ្ទកមហន្តានិ ខណ្ឌាខណ្ឌានិ ករោន្តោ ឆិន្ទេយ្យ. ឥទំ បនេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ – ឥធាបិ ហិ មហារុក្ខោ វិយ តេភូមកវដ្ដំ, រុក្ខំ នាសេតុកាមោ បុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, កុទ្ទាលោ វិយ ញាណំ, បច្ឆិ វិយ សមាធិ, រុក្ខច្ឆេទនផរសុ វិយ ញាណំ, រុក្ខស្ស មូលេ ឆិន្នកាលោ វិយ យោគិនោ អាចរិយសន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា មនសិករោន្តស្ស បញ្ញា, ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទនកាលោ វិយ សង្ខេបតោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ មនសិការោ, ផាលនំ វិយ ទ្វេចត្តាលីសាយ កោដ្ឋាសេសុ វិត្ថារមនសិការោ, សកលិកំ សកលិកំ ករណកាលោ វិយ ឧបាទារូបស្ស ចេវ រូបក្ខន្ធារម្មណស្ស វិញ្ញាណស្ស ចាតិ ឥមេសំ វសេន នាមរូបបរិគ្គហោ, មូលានំ ឧបច្ឆេទនំ វិយ តស្សេវ នាមរូបស្ស បច្ចយបរិយេសនំ, វាតាតបេ វិសោសេត្វា អគ្គិនា ឌហនកាលោ វិយ អនុបុព្ពេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អញ្ញតរំ សប្បាយំ លភិត្វា កម្មដ្ឋានេ វិភូតេ ឧបដ្ឋហមានេ ឯកបល្លង្កេ និសិន្នស្ស សមណធម្មំ ករោន្តស្ស អគ្គផលប្បត្តិ, មសិករណំ វិយ អរហត្តប្បត្តទិវសេយេវ អបរិនិព្ពាយន្តស្ស យាវតាយុកំ ឋិត កាលោ, មហាវាតេ ឱបុននំ នទិយា បវាហនំ វិយ ច ឧបាទិណ្ណកក្ខន្ធភេទេន អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតស្ស វដ្ដវូបសមោ វេទិតព្ពោ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយមហារុក្ខសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ឆដ្ឋេបិ ឧបមំ បឋមំ វត្វា បច្ឆា អត្ថោ វុត្តោ, ឥទមេវ នានត្តំ. ឆដ្ឋំ.

៧. តរុណរុក្ខសុត្តវណ្ណនា

៥៧-៥៩. សត្តមេ តរុណោតិ អជាតផលោ. បលិមជ្ជេយ្យាតិ សោធេយ្យ. បំសុំ ទទេយ្យាតិ ថទ្ធផរុសបំសុំ ហរិត្វា មុទុគោមយចុណ្ណមិស្សំ មធុរបំសុំ បក្ខិបេយ្យ. វុទ្ធិន្តិ វុទ្ធិំ អាបជ្ជិត្វា បុប្ផូបគោ បុប្ផំ, ផលូបគោ ផលំ គណ្ហេយ្យ. ឥទំ បនេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ – តរុណរុក្ខោ វិយ ហិ តេភូមកវដ្ដំ, រុក្ខជគ្គកោ បុរិសោ វិយ វដ្ដនិស្សិតោ បុថុជ្ជនោ, មូលផលសន្តានាទីនិ វិយ តីហិ ទ្វារេហិ កុសលាកុសលកម្មាយូហនំ, រុក្ខស្ស វុឌ្ឍិអាបជ្ជនំ វិយ បុថុជ្ជនស្ស តីហិ ទ្វារេហិ កម្មំ អាយូហតោ អបរាបរំ វដ្ដប្បវត្តិ. វិវដ្ដំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អដ្ឋមនវមានិ ឧត្តានត្ថានេវ. សត្តមាទីនិ.

១០. និទានសុត្តវណ្ណនា

៦០. ទសមេ កុរូសុ វិហរតីតិ កុរូតិ ឯវំ ពហុវចនវសេន លទ្ធវោហារេ ជនបទេ វិហរតិ. កម្មាសធម្មំ នាម កុរូនំ និគមោតិ ឯវំនាមកោ កុរូនំ និគមោ, តំ គោចរគាមំ កត្វាតិ អត្ថោ. អាយស្មាតិ បិយវចនមេតំ គរុវចនមេតំ. អានន្ទោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. ឯកមន្តំ និសីទីតិ ឆ និសជ្ជទោសេ វិវជ្ជេន្តោ ទក្ខិណជាណុមណ្ឌលស្ស អភិមុខដ្ឋានេ ឆព្ពណ្ណានំ ពុទ្ធរស្មីនំ អន្តោ បវិសិត្វា បសន្នលាខារសំ វិគាហន្តោ វិយ សុវណ្ណបដំ បារុបន្តោ វិយ រត្តកម្ពលវិតានមជ្ឈំ បវិសន្តោ វិយ ធម្មភណ្ឌាគារិកោ អាយស្មា អានន្ទោ និសីទិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិ.

កាយ បន វេលាយ កេន ការណេន អយមាយស្មា ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តោតិ? សាយន្ហវេលាយ បច្ចយាការបញ្ហំ បុច្ឆនការណេន. តំ ទិវសំ កិរ អយមាយស្មា កុលសង្គហត្ថាយ ឃរទ្វារេ ឃរទ្វារេ សហស្សភណ្ឌិកំ និក្ខិបន្តោ វិយ កម្មាសធម្មំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សត្ថុ វត្តំ ទស្សេត្វា សត្ថរិ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា អត្តនោ ទិវាដ្ឋានំ គន្ត្វា អន្តេវាសិកេសុ វត្តំ ទស្សេត្វា បដិក្កន្តេសុ ទិវាដ្ឋានំ បដិសម្មជ្ជិត្វា ចម្មក្ខណ្ឌំ បញ្ញបេត្វា ឧទកតុម្ពតោ ឧទកេន ហត្ថបាទេ សីតលំ កត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នោ សោតាបត្តិផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា. អថ បរិច្ឆិន្នកាលវសេន សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ បច្ចយាការេ ញាណំ ឱតារេសិ. សោ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិតោ បដ្ឋាយ អន្តំ, អន្តតោ បដ្ឋាយ អាទិំ, ឧភយន្តតោ បដ្ឋាយ មជ្ឈំ, មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ ឧភោ អន្តេ បាបេន្តោ តិក្ខត្តុំ ទ្វាទសបទំ បច្ចយាការំ សម្មសិ. តស្សេវំ សម្មសន្តស្ស បច្ចយាការោ វិភូតោ ហុត្វា ឧត្តានកុត្តានកោ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បច្ចយាការោ សព្ពពុទ្ធេហិ គម្ភីរោ ចេវ គម្ភីរាវភាសោ ចាតិ កថិតោ, មយ្ហំ ខោ បន បទេសញាណេ ឋិតស្ស សាវកស្ស សតោ ឧត្តានោ វិយ វិភូតោ បាកដោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, មយ្ហំយេវ នុ ខោ ឯស ឧត្តានកោ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, ឧទាហុ អញ្ញេសម្បីតិ អត្តនោ ឧបដ្ឋានការណំ សត្ថុ អារោចេស្សាមី’’តិ និសិន្នដ្ឋានតោ ឧដ្ឋាយ ចម្មក្ខណ្ឌំ បប្ផោដេត្វា អាទាយ សាយន្ហសមយេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សាយន្ហវេលាយំ បច្ចយាការបញ្ហំ បុច្ឆនការណេន ឧបសង្កមន្តោ’’តិ.

យាវ គម្ភីរោតិ ឯត្ថ យាវសទ្ទោ បមាណាតិក្កមេ. អតិក្កម្ម បមាណំ គម្ភីរោ, អតិគម្ភីរោតិ អត្ថោ. គម្ភីរាវភាសោតិ គម្ភីរោវ ហុត្វា អវភាសតិ, ទិស្សតីតិ អត្ថោ. ឯកញ្ហិ ឧត្តានមេវ គម្ភីរាវភាសំ ហោតិ បូតិបណ្ណរសវសេន កាឡវណ្ណំ បុរាណឧទកំ វិយ. តញ្ហិ ជាណុប្បមាណម្បិ សតបោរិសំ វិយ ទិស្សតិ. ឯកំ គម្ភីរំ ឧត្តានាវភាសំ ហោតិ មណិភាសំ វិប្បសន្នឧទកំ វិយ. តញ្ហិ សតបោរិសម្បិ ជាណុប្បមាណំ វិយ ខាយតិ. ឯកំ ឧត្តានំ ឧត្តានាវភាសំ ហោតិ បាតិអាទីសុ ឧទកំ វិយ. ឯកំ គម្ភីរំ គម្ភីរាវភាសំ ហោតិ សិនេរុបាទកមហាសមុទ្ទេ ឧទកំ វិយ. ឯវំ ឧទកមេវ ចត្តារិ នាមានិ លភតិ. បដិច្ចសមុប្បាទេ បនេតំ នត្ថិ. អយញ្ហិ គម្ភីរោ ច គម្ភីរាវភាសោ ចាតិ ឯកមេវ នាមំ លភតិ. ឯវរូបោ សមានោបិ អថ ច បន មេ ឧត្តានកុត្តានកោ វិយ ខាយតិ, តទិទំ អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេតិ ឯវំ អត្តនោ វិម្ហយំ បកាសេន្តោ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា តុណ្ហីភូតោ និសីទិ.

ភគវា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អានន្ទោ ភវគ្គគហណាយ ហត្ថំ បសារេន្តោ វិយ សិនេរុំ ភិន្ទិត្វា មិញ្ជំ នីហរិតុំ វាយមមានោ វិយ វិនា នាវាយ មហាសមុទ្ទំ តរិតុកាមោ វិយ បថវិំ បរិវត្តេត្វា បថវោជំ គហេតុំ វាយមមានោ វិយ ពុទ្ធវិសយំ បញ្ហំ អត្តនោ ឧត្តានុត្តានន្តិ វទតិ, ហន្ទស្ស គម្ភីរភាវំ អាចិក្ខាមី’’តិ ចិន្តេត្វា មា ហេវន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ មា ហេវន្តិ ហ-ការោ និបាតមត្តំ, ឯវំ មា ភណីតិ អត្ថោ. ‘‘មា ហេវ’’ន្តិ ច ឥទំ វចនំ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឧស្សាទេន្តោបិ ភណតិ អបសាទេន្តោបិ. តត្ថ ឧស្សាទេន្តោបីតិ, អានន្ទ, ត្វំ មហាបញ្ញោ វិសទញាណោ, តេន តេ គម្ភីរោបិ បដិច្ចសមុប្បាទោ ឧត្តានកោ វិយ ខាយតិ, អញ្ញេសំ បនេស ឧត្តានកោតិ ន សល្លក្ខេតព្ពោ, គម្ភីរោយេវ ច សោ គម្ភីរាវភាសោ ច.

តត្ថ ចតស្សោ ឧបមា វទន្តិ – ឆ មាសេ សុភោជនរសបុដ្ឋស្ស កិរ កតយោគស្ស មហាមល្លស្ស សមជ្ជសមយេ កតមល្លបាសាណបរិចយស្ស យុទ្ធភូមិំ គច្ឆន្តស្ស អន្តរា មល្លបាសាណំ ទស្សេសុំ. សោ ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ អាហ. មល្លបាសាណោតិ. អាហរថ នន្តិ. ‘‘ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោមា’’តិ វុត្តេ សយំ គន្ត្វា ‘‘កុហិំ ឥមស្ស ភារិយដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វា ទ្វីហិ ហត្ថេហិ ទ្វេ បាសាណេ ឧក្ខិបិត្វា កីឡាគុឡេ វិយ ខិបិត្វា អគមាសិ. តត្ថ មល្លស្ស មល្លបាសាណោ លហុកោតិ ន អញ្ញេសម្បិ លហុកោតិ វត្តព្ពោ. ឆ មាសេ សុភោជនរសបុដ្ឋោ មល្លោ វិយ ហិ កប្បសតសហស្សំ អភិនីហារសម្បន្នោ អាយស្មា អានន្ទោ. យថា មល្លស្ស មហាពលតាយ មល្លបាសាណោ លហុកោ, ឯវំ ថេរស្ស មហាបញ្ញតាយ បដិច្ចសមុប្បាទោ ឧត្តានោតិ វត្តព្ពោ, សោ អញ្ញេសំ ឧត្តានោតិ ន វត្តព្ពោ.

មហាសមុទ្ទេ ច តិមិ នាម មហាមច្ឆោ ទ្វិយោជនសតិកោ, តិមិង្គលោ តិយោជនសតិកោ, តិមិរបិង្គលោ បញ្ចយោជនសតិកោ, អានន្ទោ តិមិនន្ទោ អជ្ឈារោហោ មហាតិមីតិ ឥមេ ចត្តារោ យោជនសហស្សិកា. តត្ថ តិមិរបិង្គលេនេវ ទីបេន្តិ. តស្ស កិរ ទក្ខិណកណ្ណំ ចាលេន្តស្ស បញ្ចយោជនសតេ បទេសេ ឧទកំ ចលតិ, តថា វាមកណ្ណំ, តថា នង្គុដ្ឋំ, តថា សីសំ. ទ្វេ បន កណ្ណេ ចាលេត្វា នង្គុដ្ឋេន បហរិត្វា សីសំ អបរាបរំ កត្វា កីឡិតុំ អារទ្ធស្ស សត្តដ្ឋយោជនសតេ ឋានេ ភាជនេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធនេ អារោបិតំ វិយ ឧទកំ បក្កុថតិ. យោជនសតមត្តេ បទេសេ ឧទកំ បិដ្ឋិំ ឆាទេតុំ ន សក្កោតិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘អយំ មហាសមុទ្ទោ គម្ភីរោតិ វទន្តិ, កុតស្ស គម្ភីរតា, មយំ បិដ្ឋិមត្តច្ឆាទនម្បិ ឧទកំ ន លភាមា’’តិ. តត្ថ កាយូបបន្នស្ស តិមិរបិង្គលស្ស មហាសមុទ្ទោ ឧត្តានោតិ អញ្ញេសញ្ច ខុទ្ទកមច្ឆានំ ឧត្តានោតិ ន វត្តព្ពោ, ឯវមេវ ញាណូបបន្នស្ស ថេរស្ស បដិច្ចសមុប្បាទោ ឧត្តានោតិ អញ្ញេសម្បិ ឧត្តានោតិ ន វត្តព្ពោ. សុបណ្ណរាជា ច ទិយឌ្ឍយោជនសតិកោ ហោតិ. តស្ស ទក្ខិណបក្ខោ បញ្ញាសយោជនិកោ ហោតិ, តថា វាមបក្ខោ, បិញ្ឆវដ្ដិ ច សដ្ឋិយោជនិកា, គីវា តិំសយោជនិកា, មុខំ នវយោជនំ, បាទា ទ្វាទសយោជនិកា, តស្មិំ សុបណ្ណវាតំ ទស្សេតុំ អារទ្ធេ សត្តដ្ឋយោជនសតំ ឋានំ នប្បហោតិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘អយំ អាកាសោ អនន្តោតិ វទន្តិ, កុតស្ស អនន្តតា, មយំ បក្ខវាតប្បត្ថរណោកាសម្បិ ន លភាមា’’តិ. តត្ថ កាយូបបន្នស្ស សុបណ្ណរញ្ញោ អាកាសោ បរិត្តោតិ អញ្ញេសញ្ច ខុទ្ទកបក្ខីនំ បរិត្តោតិ ន វត្តព្ពោ, ឯវមេវ ញាណូបបន្នស្ស ថេរស្ស បដិច្ចសមុប្បាទោ ឧត្តានោតិ អញ្ញេសម្បិ ឧត្តានោតិ ន វត្តព្ពោ.

រាហុ អសុរិន្ទោ បន បាទន្តតោ យាវ កេសន្តា យោជនានំ ចត្តារិ សហស្សានិ អដ្ឋ ច សតានិ ហោន្តិ. តស្ស ទ្វិន្នំ ពាហានំ អន្តរេ ទ្វាទសយោជនសតិកំ, ពហលត្តេន ឆយោជនសតិកំ, ហត្ថបាទតលានិ តិយោជនសតិកានិ, តថា មុខំ, ឯកង្គុលិបព្ពំ បញ្ញាសយោជនំ, តថា ភមុកន្តរំ, នលាដំ តិយោជនសតិកំ, សីសំ នវយោជនសតិកំ. តស្ស មហាសមុទ្ទំ ឱតិណ្ណស្ស គម្ភីរំ ឧទកំ ជាណុប្បមាណំ ហោតិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘អយំ មហាសមុទ្ទោ គម្ភីរោតិ វទន្តិ. កុតស្ស គម្ភីរតា? មយំ ជាណុប្បដិច្ឆាទនមត្តម្បិ ឧទកំ ន លភាមា’’តិ. តត្ថ កាយូបបន្នស្ស រាហុនោ មហាសមុទ្ទោ ឧត្តានោតិ អញ្ញេសញ្ច ឧត្តានោតិ ន វត្តព្ពោ. ឯវមេវ ញាណូបបន្នស្ស ថេរស្ស បដិច្ចសមុប្បាទោ ឧត្តានោតិ អញ្ញេសម្បិ ឧត្តានោតិ ន វត្តព្ពោ. ឯតមត្ថំ សន្ធាយ ភគវា មា ហេវំ, អានន្ទ, មា ហេវំ, អានន្ទាតិ អាហ.

ថេរស្ស ហិ ចតូហិ ការណេហិ គម្ភីរោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ឧត្តានោតិ ឧបដ្ឋាសិ. កតមេហិ ចតូហិ? បុព្ពូបនិស្សយសម្បត្តិយា តិត្ថវាសេន សោតាបន្នតាយ ពហុស្សុតភាវេនាតិ.

ឥតោ កិរ សតសហស្សិមេ កប្បេ បទុមុត្តរោ នាម សត្ថា លោកេ ឧប្បជ្ជិ. តស្ស ហំសវតី នាម នគរំ អហោសិ, អានន្ទោ នាម រាជា បិតា, សុមេធា នាម ទេវី មាតា, ពោធិសត្តោ ឧត្តរកុមារោ នាម អហោសិ. សោ បុត្តស្ស ជាតទិវសេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខម្ម បព្ពជិត្វា បធានមនុយុត្តោ អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា, ‘‘អនេកជាតិសំសារ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេត្វា សត្តាហំ ពោធិបល្លង្កេ វីតិនាមេត្វា ‘‘បថវិយំ បាទំ ឋបេស្សាមី’’តិ បាទំ អភិនីហរិ. អថ បថវិំ ភិន្ទិត្វា មហន្តំ បទុមំ ឧដ្ឋាសិ. តស្ស ធុរបត្តានិ នវុតិហត្ថានិ, កេសរំ តិំសហត្ថំ, កណ្ណិកា ទ្វាទសហត្ថា, នវឃដប្បមាណា រេណុ អហោសិ.

សត្ថា បន ឧព្ពេធតោ អដ្ឋបញ្ញាសហត្ថោ អហោសិ, តស្ស ឧភិន្នំ ពាហានមន្តរំ អដ្ឋារសហត្ថំ, នលាដំ បញ្ចហត្ថំ, ហត្ថបាទា ឯកាទសហត្ថា. តស្ស ឯកាទសហត្ថេន បាទេន ទ្វាទសហត្ថាយ កណ្ណិកាយ អក្កន្តមត្តាយ នវឃដប្បមាណា រេណុ ឧដ្ឋាយ អដ្ឋបញ្ញាសហត្ថំ បទេសំ ឧគ្គន្ត្វា ឱកិណ្ណមនោសិលាចុណ្ណំ វិយ បច្ចោកិណ្ណំ. តទុបាទាយ ភគវា ‘‘បទុមុត្តរោ’’ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តស្ស ទេវិលោ ច សុជាតោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា អហេសុំ, អមិតា ច អសមា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, សុមនោ នាម ឧបដ្ឋាកោ. បទុមុត្តរោ ភគវា បិតុសង្គហំ កុរុមានោ ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារោ ហំសវតិយា រាជធានិយា វសតិ.

កនិដ្ឋភាតា បនស្ស សុមនកុមារោ នាម. តស្ស រាជា ហំសវតិតោ វីសយោជនសតេ ភោគំ អទាសិ. សោ កទាចិ អាគន្ត្វា បិតរញ្ច សត្ថារញ្ច បស្សតិ. អថេកទិវសំ បច្ចន្តោ កុបិតោ. សុមនោ រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ. រាជា ‘‘ត្វំ មយា, តាត, កស្មា ឋបិតោ’’តិ បដិបេសេសិ. សោ ចោរេ វូបសមេត្វា ‘‘ឧបសន្តោ, ទេវ, ជនបទោ’’តិ រញ្ញោ បេសេសិ. រាជា តុដ្ឋោ ‘‘សីឃំ មម បុត្តោ អាគច្ឆតូ’’តិ អាហ. តស្ស សហស្សមត្តា អមច្ចា ហោន្តិ. សោ តេហិ សទ្ធិំ អន្តរាមគ្គេ មន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ បិតា តុដ្ឋោ សចេ មេ វរំ ទេតិ, កិំ គណ្ហាមី’’តិ? អថ នំ ឯកច្ចេ ‘‘ហត្ថិំ គណ្ហថ, អស្សំ គណ្ហថ, ជនបទំ គណ្ហថ, សត្តរតនានិ គណ្ហថា’’តិ អាហំសុ. អបរេ ‘‘តុម្ហេ បថវិស្សរស្ស បុត្តា, ន តុម្ហាកំ ធនំ ទុល្លភំ, លទ្ធម្បិ ចេតំ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, បុញ្ញមេវ ឯកំ អាទាយ គមនីយំ, តស្មា ទេវេ វរំ ទទមានេ តេមាសំ បទុមុត្តរំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋាតុំ វរំ គណ្ហថា’’តិ. សោ ‘‘តុម្ហេ មយ្ហំ កល្យាណមិត្តា នាម, មមេតំ ចិត្តំ នត្ថិ, តុម្ហេហិ បន ឧប្បាទិតំ, ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ, គន្ត្វា បិតរំ វន្ទិត្វា បិតរា អាលិង្គេត្វា, មត្ថកេ ចុម្ពិត្វា ‘‘វរំ តេ, បុត្ត, ទេមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥច្ឆាមហំ, មហារាជ, ភគវន្តំ តេមាសំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តោ ជីវិតំ អវញ្ឈំ កាតុំ, ឥទំ មេ វរំ ទេហី’’តិ អាហ. ន សក្កា, តាត, អញ្ញំ វរេហីតិ. ទេវ, ខត្តិយានំ នាម ទ្វេកថា នត្ថិ, ឯតមេវ មេ ទេហិ, ន មមញ្ញេន អត្ថោតិ. តាត, ពុទ្ធានំ នាម ចិត្តំ ទុជ្ជានំ, សចេ ភគវា ន ឥច្ឆិស្សតិ, មយា ទិន្នម្បិ កិំ ភវិស្សតីតិ? ‘‘សាធុ, ទេវ, អហំ ភគវតោ ចិត្តំ ជានិស្សាមី’’តិ វិហារំ គតោ.

តេន ច សមយេន ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា ភគវា គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋោ ហោតិ. សោ មណ្ឌលមាឡេ សន្និសិន្នានំ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ អគមាសិ. តេ នំ អាហំសុ – ‘‘រាជបុត្ត កស្មា អាគតោសី’’តិ? ភគវន្តំ ទស្សនាយ, ទស្សេថ មេ ភគវន្តន្តិ. ‘‘ន មយំ, រាជបុត្ត, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ លភាមា’’តិ. កោ បន, ភន្តេ, លភតីតិ? សុមនត្ថេរោ នាម រាជបុត្តាតិ. សោ ‘‘កុហិំ ភន្តេ ថេរោ’’តិ? ថេរស្ស និសិន្នដ្ឋានំ បុច្ឆិត្វា គន្ត្វា វន្ទិត្វា – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ បស្សិតុំ, ទស្សេថ មេ ភគវន្ត’’ន្តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ឯហិ, រាជបុត្តា’’តិ តំ គហេត្វា គន្ធកុដិបរិវេណេ ឋបេត្វា គន្ធកុដិំ អារុហិ. អថ នំ ភគវា ‘‘សុមន, កស្មា អាគតោសី’’តិ អាហ. រាជបុត្តោ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ទស្សនាយ អាគតោតិ. តេន ហិ ភិក្ខុ អាសនំ បញ្ញបេហីតិ. ថេរោ អាសនំ បញ្ញបេសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. រាជបុត្តោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ អកាសិ, ‘‘កទា អាគតោសិ រាជបុត្តា’’តិ? ភន្តេ, តុម្ហេសុ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេសុ, ភិក្ខូ បន ‘‘ន មយំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ភគវន្តំ ទដ្ឋុំ លភាមា’’តិ មំ ថេរស្ស សន្តិកំ បាហេសុំ, ថេរោ បន ឯកវចនេនេវ ទស្សេសិ, ថេរោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សាសនេ វល្លភោ មញ្ញេតិ. អាម, រាជកុមារ, វល្លភោ ឯស ភិក្ខុ មយ្ហំ សាសនេតិ. ភន្តេ, ពុទ្ធានំ សាសនេ កិំ កត្វា វល្លភោ ហោតីតិ? ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា, កុមារាតិ. ភគវា អហម្បិ ថេរោ វិយ ពុទ្ធសាសនេ វល្លភោ ហោតុកាមោ, តេមាសំ មេ វស្សាវាសំ អធិវាសេថាតិ. ភគវា, ‘‘អត្ថិ នុ ខោ គតេន អត្ថោ’’តិ ឱលោកេត្វា ‘‘អត្ថី’’តិ ទិស្វា ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ, រាជកុមារ, តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ អាហ. កុមារោ ‘‘អញ្ញាតំ ភគវា, អញ្ញាតំ សុគតា’’តិ វត្វា – ‘‘អហំ, ភន្តេ, បុរិមតរំ គន្ត្វា វិហារំ ការេមិ, មយា បេសិតេ ភិក្ខុសតសហស្សេន សទ្ធិំ អាគច្ឆថា’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា បិតុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ទិន្នា មេ, ទេវ, ភគវតា បដិញ្ញា, មយា បហិតេ តុម្ហេ ភគវន្តំ បេសេយ្យាថា’’តិ បិតរំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា យោជនេ យោជនេ វិហារំ ការេត្វា វីសយោជនសតំ អទ្ធានំ គតោ. គន្ត្វា អត្តនោ នគរេ វិហារដ្ឋានំ វិចិនន្តោ សោភនស្ស នាម កុដុម្ពិកស្ស ឧយ្យានំ ទិស្វា សតសហស្សេន កិណិត្វា សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា វិហារំ ការេសិ. តត្ថ ភគវតោ គន្ធកុដិំ, សេសភិក្ខូនញ្ច រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានត្ថាយ កុដិលេណមណ្ឌបេ ការាបេត្វា បាការបរិក្ខេបំ ទ្វារកោដ្ឋកញ្ច និដ្ឋាបេត្វា បិតុ សន្តិកំ បេសេសិ ‘‘និដ្ឋិតំ មយ្ហំ កិច្ចំ, សត្ថារំ បហិណថា’’តិ.

រាជា ភគវន្តំ ភោជេត្វា ‘‘ភគវា សុមនស្ស កិច្ចំ និដ្ឋិតំ, តុម្ហាកំ អាគមនំ បច្ចាសីសតី’’តិ. ភគវា សតសហស្សភិក្ខុបរិវារោ យោជនេ យោជនេ វិហារេសុ វសមានោ អគមាសិ. កុមារោ ‘‘សត្ថា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា យោជនំ បច្ចុគ្គន្ត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានោ វិហារំ បវេសេត្វា –

‘‘សតសហស្សេន មេ កីតំ, សតសហស្សេន មាបិតំ;

សោភនំ នាម ឧយ្យានំ បដិគ្គណ្ហ, មហាមុនី’’តិ. –

វិហារំ និយ្យាតេសិ. សោ វស្សូបនាយិកទិវសេ ទានំ ទត្វា អត្តនោ បុត្តទារេ ច អមច្ចេ ច បក្កោសាបេត្វា អាហ –‘‘សត្ថា អម្ហាកំ សន្តិកំ ទូរតោ អាគតោ, ពុទ្ធា ច នាម ធម្មគរុនោវ, នាមិសគរុកា. តស្មា អហំ ឥមំ តេមាសំ ទ្វេ សាដកេ និវាសេត្វា ទស សីលានិ សមាទិយិត្វា ឥធេវ វសិស្សាមិ, តុម្ហេ ខីណាសវសតសហស្សស្ស ឥមិនាវ នីហារេន តេមាសំ ទានំ ទទេយ្យាថា’’តិ.

សោ សុមនត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានសភាគេយេវ ឋានេ វសន្តោ យំ ថេរោ ភគវតោ វត្តំ ករោតិ, តំ សព្ពំ ទិស្វា, ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ ឯកន្តវល្លភោ ឯស ថេរោ, ឯតស្សេវ ឋានន្តរំ បត្ថេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា, ឧបកដ្ឋាយ បវារណាយ គាមំ បវិសិត្វា សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ ភិក្ខូសតសហស្សស្ស បាទមូលេ តិចីវរំ ឋបេត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យទេតំ មយា មគ្គេ យោជនន្តរិកវិហារការាបនតោ បដ្ឋាយ បុញ្ញំ កតំ, តំ នេវ សក្កសម្បត្តិំ, ន មារព្រហ្មសម្បត្តិំ បត្ថយន្តេន, ពុទ្ធស្ស បន ឧបដ្ឋាកភាវំ បត្ថេន្តេន កតំ. តស្មា អហម្បិ ភគវា អនាគតេ សុមនត្ថេរោ វិយ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស ឧបដ្ឋាកោ ហោមី’’តិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន បតិត្វា វន្ទិត្វា និបន្នោ. ភគវា ‘‘មហន្តំ កុលបុត្តស្ស ចិត្តំ, ឥជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ, នោ’’តិ ឱលោកេន្តោ, ‘‘អនាគតេ ឥតោ សតសហស្សិមេ កប្បេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្សេវ ឧបដ្ឋាកោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា –

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, សព្ពមេវ សមិជ្ឈតុ;

សព្ពេ បូរេន្តុ សង្កប្បា, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា’’តិ. –

អាហ. កុមារោ សុត្វា ‘‘ពុទ្ធា នាម អទ្វេជ្ឈកថា ហោន្តី’’តិ ទុតិយទិវសេយេវ តស្ស ភគវតោ បត្តចីវរំ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គច្ឆន្តោ វិយ អហោសិ. សោ តស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វស្សសតសហស្សំ ទានំ ទត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិត្វា កស្សបពុទ្ធកាលេបិ បិណ្ឌាយ ចរតោ ថេរស្ស បត្តគ្គហណត្ថំ ឧត្តរិសាដកំ ទត្វា បូជំ អកាសិ. បុន សគ្គេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ ពារាណសិរាជា ហុត្វា អដ្ឋន្នំ បច្ចេកពុទ្ធានំ បណ្ណសាលាយោ ការេត្វា មណិអាធារកេ ឧបដ្ឋបេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ទសវស្សសហស្សានិ ឧបដ្ឋានំ អកាសិ. ឯតានិ បាកដដ្ឋានានិ.

កប្បសតសហស្សំ បន ទានំ ទទមានោវ អម្ហាកំ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ អមិតោទនសក្កស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អនុបុព្ពេន កតាភិនិក្ខមនោ សម្មាសម្ពោធិំ បត្វា បឋមគមនេន កបិលវត្ថុំ អាគន្ត្វា តតោ និក្ខមន្តេ ភគវតិ ភគវតោ បរិវារត្ថំ រាជកុមារេសុ បព្ពជន្តេសុ ភទ្ទិយាទីហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ អាយស្មតោ បុណ្ណស្ស មន្តាណិបុត្តស្ស សន្តិកេ ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ឯវមេស អាយស្មា បុព្ពូបនិស្សយសម្បន្នោ, តស្សិមាយ បុព្ពូបនិស្សយសម្បត្តិយា គម្ភីរោបិ បដិច្ចសមុប្បាទោ ឧត្តានកោ វិយ ឧបដ្ឋាសិ.

តិត្ថវាសោតិ បន គរូនំ សន្តិកេ ឧគ្គហណសវនបរិបុច្ឆនធារណានិ វុច្ចន្តិ. សោ ថេរស្ស អតិវិយ បរិសុទ្ធោ. តេនាបិស្សាយំ គម្ភីរោបិ ឧត្តានកោ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោតាបន្នានញ្ច នាម បច្ចយាការោ ឧត្តានកោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, អយញ្ច អាយស្មា សោតាបន្នោ. ពហុស្សុតានំ ចតុហត្ថេ ឱវរកេ បទីបេ ជលមានេ មញ្ចបីឋំ វិយ នាមរូបបរិច្ឆេទោ បាកដោ ហោតិ, អយញ្ច អាយស្មា ពហុស្សុតានំ អគ្គោ. ឥតិ ពាហុសច្ចភាវេនបិស្ស គម្ភីរោបិ បច្ចយាការោ ឧត្តានកោ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. បដិច្ចសមុប្បាទោ ចតូហិ គម្ភីរតាហិ គម្ភីរោ. សា បនស្ស គម្ភីរតា វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតាវ. សា សព្ពាបិ ថេរស្ស ឧត្តានកា វិយ ឧបដ្ឋាសិ. តេន ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឧស្សាទេន្តោ មា ហេវន្តិអាទិមាហ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អានន្ទ, ត្វំ មហាបញ្ញោ វិសទញាណោ, តេន តេ គម្ភីរោបិ បដិច្ចសមុប្បាទោ ឧត្តានកោ វិយ ខាយតិ. តស្មា ‘‘មយ្ហមេវ នុ ខោ ឯស ឧត្តានកោ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, ឧទាហុ អញ្ញេសម្បី’’តិ មា ឯវំ អវច.

យំ បន វុត្តំ ‘‘អបសាទេន្តោ’’តិ, តត្ថាយមធិប្បាយោ – អានន្ទ, ‘‘អថ ច បន មេ ឧត្តានកុត្តានកោ វិយ ខាយតី’’តិ មា ហេវំ អវច. យទិ ហិ តេ ឯស ឧត្តានកុត្តានកោ វិយ ខាយតិ, កស្មា ត្វំ អត្តនោ ធម្មតាយ សោតាបន្នោ នាហោសិ, មយា ទិន្ននយេ ឋត្វា សោតាបត្តិមគ្គំ បដិវិជ្ឈិ? អានន្ទ, ឥទំ និព្ពានមេវ គម្ភីរំ, បច្ចយាការោ បន ឧត្តានកោ ជាតោ, អថ កស្មា ឱឡារិកំ កាមរាគសំយោជនំ បដិឃសំយោជនំ ឱឡារិកំ កាមរាគានុសយំ បដិឃានុសយន្តិ ឥមេ ចត្តារោ កិលេសេ សមុគ្ឃាតេត្វា សកទាគាមិផលំ ន សច្ឆិករោសិ, តេយេវ អណុសហគតេ ចត្តារោ កិលេសេ សមុគ្ឃាតេត្វា អនាគាមិផលំ ន សច្ឆិករោសិ, រូបរាគាទីនិ បញ្ច សំយោជនានិ, មានានុសយំ ភវរាគានុសយំ អវិជ្ជានុសយន្តិ ឥមេ អដ្ឋ កិលេសេ សមុគ្ឃាតេត្វា អរហត្តំ ន សច្ឆិករោសិ? កស្មា វា សតសហស្សកប្បាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ បូរិតបារមិនោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា វិយ សាវកបារមីញាណំ ន បដិវិជ្ឈសិ, សតសហស្សកប្បាធិកានិ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ បូរិតបារមិនោ បច្ចេកពុទ្ធា វិយ ច បច្ចេកពោធិញាណំ ន បដិវិជ្ឈសិ? យទិ វា តេ សព្ពថាវ ឯស ឧត្តានកោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ. អថ កស្មា សតសហស្សកប្បាធិកានិ ចត្តារិ អដ្ឋ សោឡស វា អសង្ខ្យេយ្យានិ បូរិតបារមិនោ ពុទ្ធា វិយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ន សច្ឆិករោសិ? កិំ អនត្ថិកោសិ ឯតេហិ វិសេសាធិគមេហិ? បស្ស យាវ ច តេ អបរទ្ធំ, ត្វំ នាម សាវកបទេសញាណេ ឋិតោ អតិគម្ភីរំ បច្ចយាការំ ‘‘ឧត្តានកោ វិយ មេ ឧបដ្ឋាតី’’តិ វទសិ. តស្ស តេ ឥទំ វចនំ ពុទ្ធានំ កថាយ បច្ចនីកំ ហោតិ. តាទិសេន នាម ភិក្ខុនា ពុទ្ធានំ កថាយ បច្ចនីកំ កថេតព្ពន្តិ ន យុត្តមេតំ. ននុ មយ្ហំ, អានន្ទ, ឥមំ បច្ចយាការំ បដិវិជ្ឈិតុំ វាយមន្តស្សេវ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ អតិក្កន្តានិ. បច្ចយាការបដិវិជ្ឈនត្ថាយ ច បន មេ អទិន្នទានំ នាម នត្ថិ, អបូរិតបារមី នាម នត្ថិ. ‘‘អជ្ជ បច្ចយាការំ បដិវិជ្ឈិស្សាមី’’តិ បន មេ និរុស្សាហំ វិយ មារពលំ វិធមន្តស្ស អយំ មហាបថវី ទ្វង្គុលមត្តម្បិ នាកម្បិ, តថា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ សម្បាទេន្តស្ស. បច្ឆិមយាមេ បន មេ ពលវបច្ចូសសមយេ, ‘‘អវិជ្ជា សង្ខារានំ នវហិ អាការេហិ បច្ចយោ ហោតី’’តិ ទិដ្ឋមត្តេយេវ ទសសហស្សិលោកធាតុ អយទណ្ឌេន អាកោដិតកំសថាលោ វិយ វិរវសតំ វិរវសហស្សំ មុញ្ចមានា វាតាហតេ បទុមិនិបណ្ណេ ឧទកពិន្ទុ វិយ បកម្បិត្ថ. ឯវំ គម្ភីរោ ចាយំ, អានន្ទ, បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវភាសោ ច, ឯតស្ស, អានន្ទ, ធម្មស្ស អននុពោធា…បេ… នាតិវត្តតីតិ.

ឯតស្ស ធម្មស្សាតិ ឯតស្ស បច្ចយធម្មស្ស. អននុពោធាតិ ញាតបរិញ្ញាវសេន អននុពុជ្ឈនា. អប្បដិវេធាតិ តីរណប្បហានបរិញ្ញាវសេន អប្បដិវិជ្ឈនា. តន្តាកុលកជាតាតិ តន្តំ វិយ អាកុលជាតា. យថា នាម ទុន្និក្ខិត្តំ មូសិកច្ឆិន្នំ បេសការានំ តន្តំ តហិំ តហិំ អាកុលំ ហោតិ, ‘‘ឥទំ អគ្គំ, ឥទំ មូល’’ន្តិ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករំ ហោតិ. ឯវមេវ សត្តា ឥមស្មិំ បច្ចយាការេ ខលិតា អាកុលា ព្យាកុលា ហោន្តិ, ន សក្កោន្តិ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ. តត្ថ តន្តំ បច្ចត្តបុរិសការេ ឋត្វា សក្កាបិ ភវេយ្យ ឧជុំ កាតុំ, ឋបេត្វា បន ទ្វេ ពោធិសត្តេ អញ្ញោ សត្តោ អត្តនោ ធម្មតាយ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. យថា បន អាកុលំ តន្តំ កញ្ជិយំ ទត្វា កោច្ឆេន បហដំ តត្ថ តត្ថ គុឡកជាតំ ហោតិ គណ្ឋិពទ្ធំ, ឯវមិមេ សត្តា បច្ចយេសុ បក្ខលិត្វា បច្ចយេ ឧជុំ កាតុំ អសក្កោន្តា ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវសេន គុឡកជាតា ហោន្តិ គណ្ឋិពទ្ធា. យេ ហិ កេចិ ទិដ្ឋិយោ សន្និស្សិតា, សព្ពេ តេ បច្ចយំ ឧជុំ កាតុំ អសក្កោន្តាយេវ.

កុលាគណ្ឋិកជាតាតិ កុលាគណ្ឋិកំ វុច្ចតិ បេសការកញ្ជិយសុត្តំ. កុលា នាម សកុណិកា, តស្សា កុលាវកោតិបិ ឯកេ. យថា ហិ តទុភយម្បិ អាកុលំ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករន្តិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

មុញ្ជបព្ពជភូតាតិ មុញ្ជតិណំ វិយ បព្ពជតិណំ វិយ ច ភូតា តាទិសា ជាតា. យថា ហិ តានិ តិណានិ កោដ្ដេត្វា កតរជ្ជុ ជិណ្ណកាលេ កត្ថចិ បតិតំ គហេត្វា តេសំ តិណានំ ‘‘ឥទំ អគ្គំ, ឥទំ មូល’’ន្តិ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករំ, តម្បិ បច្ចត្តបុរិសការេ ឋត្វា សក្កា ភវេយ្យ ឧជុំ កាតុំ, ឋបេត្វា បន ទ្វេ ពោធិសត្តេ អញ្ញោ សត្តោ អត្តនោ ធម្មតាយ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, ឯវមយំ បជា បច្ចយំ ឧជុំ កាតុំ អសក្កោន្តី ទិដ្ឋិគតវសេន គណ្ឋិកជាតា ហុត្វា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ សំសារំ នាតិវត្តតិ.

តត្ថ អបាយោតិ និរយតិរច្ឆានយោនិបេត្តិវិសយអសុរកាយា. សព្ពេបិ ហិ តេ វឌ្ឍិសង្ខាតស្ស អយស្ស អភាវតោ ‘‘អបាយោ’’តិ វុច្ចតិ, តថា ទុក្ខស្ស គតិភាវតោ ទុគ្គតិ, សុខសមុស្សយតោ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតោ. ឥតរោ បន –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ភោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតិ’’.

តំ សព្ពម្បិ នាតិវត្តតិ នាតិក្កមតិ, អថ ខោ ចុតិតោ បដិសន្ធិំ, បដិសន្ធិតោ ចុតិន្តិ ឯវំ បុនប្បុនំ ចុតិបដិសន្ធិយោ គណ្ហមានា តីសុ ភវេសុ ចតូសុ យោនីសុ បញ្ចសុ គតីសុ សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ នវសុ សត្តាវាសេសុ មហាសមុទ្ទេ វាតក្ខិត្តា នាវា វិយ យន្តេ យុត្តគោណោ វិយ ច បរិព្ភមតិយេវ. ឥតិ សព្ពមេតំ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អបសាទេន្តោ អាហ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវាតិ. ទសមំ.

ទុក្ខវគ្គោ ឆដ្ឋោ.