៥. គហបតិវគ្គោ

១. បញ្ចវេរភយសុត្តវណ្ណនា

៤១. គហបតិវគ្គស្ស បឋមេ យតោតិ យទា. ភយានិ វេរានីតិ ភយវេរចេតនាយោ. សោតាបត្តិយង្គេហីតិ ទុវិធំ សោតាបត្តិយា អង្គំ, (សោតាបត្តិយា ច អង្គំ,) យំ បុព្ពភាគេ សោតាបត្តិបដិលាភាយ សំវត្តតិ, ‘‘សប្បុរិសសំសេវោ សទ្ធម្មស្សវនំ យោនិសោមនសិការោ ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១១) ឯវំ អាគតំ, បដិលទ្ធគុណស្ស ច សោតាបត្តិំ បត្វា ឋិតស្ស អង្គំ, យំ សោតាបន្នស្ស អង្គន្តិបិ វុច្ចតិ, ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ. ឥទមិធ អធិប្បេតំ. អរិយោតិ និទ្ទោសោ និរុបារម្ភោ. ញាយោតិ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ញត្វា ឋិតញាណម្បិ បដិច្ចសមុប្បាទោបិ. យថាហ – ‘‘ញាយោ វុច្ចតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ, អរិយោបិ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ញាយោ’’តិ. បញ្ញាយាតិ អបរាបរំ ឧប្បន្នាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ. សុទិដ្ឋោ ហោតីតិ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជិត្វា ទស្សនវសេន សុដ្ឋុ ទិដ្ឋោ.

ខីណនិរយោតិអាទីសុ អាយតិំ តត្ថ អនុប្បជ្ជនតាយ ខីណោ និរយោ មយ្ហន្តិ សោ អហំ ខីណនិរយោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. សោតាបន្នោតិ មគ្គសោតំ អាបន្នោ. អវិនិបាតធម្មោតិ ន វិនិបាតសភាវោ. និយតោតិ បឋមមគ្គសង្ខាតេន សម្មត្តនិយាមេន និយតោ. សម្ពោធិបរាយនោតិ ឧត្តរិមគ្គត្តយសង្ខាតោ សម្ពោធិ បរំ អយនំ មយ្ហន្តិ សោហំ សម្ពោធិបរាយនោ, តំ សម្ពោធិំ អវស្សំ អភិសម្ពុជ្ឈនកោតិ អត្ថោ.

បាណាតិបាតបច្ចយាតិ បាណាតិបាតកម្មការណា. ភយំ វេរន្តិ អត្ថតោ ឯកំ. វេរញ្ច នាមេតំ ទុវិធំ ហោតិ ពាហិរំ អជ្ឈត្តិកន្តិ. ឯកេន ហិ ឯកស្ស បិតា មារិតោ ហោតិ, សោ ចិន្តេសិ ‘‘ឯតេន កិរ មេ បិតា មារិតោ, អហម្បិ តំយេវ មារេស្សាមី’’តិ និសិតំ សត្ថំ អាទាយ ចរតិ. យា តស្ស អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នវេរចេតនា, ឥទំ ពាហិរំ វេរំ នាម. យា បន ឥតរស្ស ‘‘អយំ កិរ មំ មារេស្សាមីតិ ចរតិ, អហមេវ នំ បឋមតរំ មារេស្សាមី’’តិ ចេតនា ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ អជ្ឈត្តិកំ វេរំ នាម. ឥទំ តាវ ឧភយម្បិ ទិដ្ឋធម្មិកមេវ. យា បន តំ និរយេ ឧប្បន្នំ ទិស្វា ‘‘ឯតំ បហរិស្សាមី’’តិ ជលិតំ អយមុគ្គរំ គណ្ហតោ និរយបាលស្ស ចេតនា ឧប្បជ្ជតិ, ឥទមស្ស សម្បរាយិកំ ពាហិរវេរំ. យា ចស្ស ‘‘អយំ និទ្ទោសំ មំ បហរិស្សាមីតិ អាគច្ឆតិ, អហមេវ នំ បឋមតរំ បហរិស្សាមី’’តិ ចេតនា ឧប្បជ្ជតិ, ឥទមស្ស សម្បរាយិកំ អជ្ឈត្តវេរំ. យំ បនេតំ ពាហិរវេរំ, តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុគ្គលវេរ’’ន្តិ វុត្តំ. ទុក្ខំ ទោមនស្សន្តិ អត្ថតោ ឯកមេវ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សេសបទេសុបិ ‘‘ឥមិនា មម ភណ្ឌំ ហដំ, មយ្ហំ ទារេសុ ចារិត្តំ អាបន្នំ, មុសា វត្វា អត្ថោ ភគ្គោ, សុរាមទមត្តេន ឥទំ នាម កត’’ន្តិអាទិនា នយេន វេរុប្បត្តិ វេទិតព្ពា. អវេច្ចប្បសាទេនាតិ អធិគតេន អចលប្បសាទេន. អរិយកន្តេហីតិ បញ្ចហិ សីលេហិ. តានិ ហិ អរិយានំ កន្តានិ បិយានិ. ភវន្តរគតាបិ អរិយា តានិ ន វិជហន្តិ, តស្មា ‘‘អរិយកន្តានី’’តិ វុច្ចន្តិ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ អនុស្សតិនិទ្ទេសេ វុត្តមេវ. បឋមំ.

២. ទុតិយបញ្ចវេរភយសុត្តវណ្ណនា

៤២. ទុតិយេ ភិក្ខូនំ កថិតភាវមត្តមេវ វិសេសោ. ទុតិយំ.

៣. ទុក្ខសុត្តវណ្ណនា

៤៣. តតិយេ ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស. សមុទយន្តិ ទ្វេ សមុទយា ខណិកសមុទយោ ច បច្ចយសមុទយោ ច. បច្ចយសមុទយំ បស្សន្តោបិ ភិក្ខុ ខណិកសមុទយំ បស្សតិ, ខណិកសមុទយំ បស្សន្តោបិ បច្ចយសមុទយំ បស្សតិ. អត្ថង្គមោបិ អច្ចន្តត្ថង្គមោ ភេទត្ថង្គមោតិ ទុវិធោ. អច្ចន្តត្ថង្គមំ បស្សន្តោបិ ភេទត្ថង្គមំ បស្សតិ, ភេទត្ថង្គមំ បស្សន្តោបិ អច្ចន្តត្ថង្គមំ បស្សតិ. ទេសេស្សាមីតិ ឥទំ វដ្ដទុក្ខស្ស សមុទយអត្ថង្គមំ និព្ពត្តិភេទំ នាម ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាថាតិ អត្ថោ. បដិច្ចាតិ និស្សយវសេន ចេវ អារម្មណវសេន ច បច្ចយំ កត្វា. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោតិ តិណ្ណំ សង្គតិយា ផស្សោ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស សមុទយោតិ អយំ វដ្ដទុក្ខស្ស និព្ពត្តិ នាម. អត្ថង្គមោតិ ភេទោ. ឯវញ្ហិ វដ្ដទុក្ខំ ភិន្នំ ហោតិ អប្បដិសន្ធិយំ. តតិយំ.

៤. លោកសុត្តវណ្ណនា

៤៤. ចតុត្ថេ លោកស្សាតិ សង្ខារលោកស្ស. អយមេត្ថ វិសេសោ. ចតុត្ថំ.

៥. ញាតិកសុត្តវណ្ណនា

៤៥. បញ្ចមេ ញាតិកេតិ ទ្វិន្នំ ញាតកានំ គាមេ. គិញ្ជកាវសថេតិ ឥដ្ឋកាហិ កតេ មហាបាសាទេ. ធម្មបរិយាយន្តិ ធម្មការណំ. ឧបស្សុតីតិ ឧបស្សុតិដ្ឋានំ, យំ ឋានំ ឧបគតេន សក្កា ហោតិ ភគវតោ សទ្ទំ សោតុំ, តត្ថ ឋិតោតិ អត្ថោ. សោ កិរ គន្ធកុដិបរិវេណសម្មជ្ជនត្ថំ អាគតោ អត្តនោ កម្មំ បហាយ ភគវតោ ធម្មឃោសំ សុណន្តោ អដ្ឋាសិ. អទ្ទសាតិ តទា កិរ ភគវតោ អាទិតោវ បច្ចយាការំ មនសិករោន្តស្ស ‘‘ឥទំ ឥមិនា បច្ចយេន ហោតិ, ឥទំ ឥមិនា’’តិ អាវជ្ជតោ យាវ ភវគ្គា ឯកង្គណំ អហោសិ, សត្ថា មនសិការំ បហាយ វចសា សជ្ឈាយំ ករោន្តោ យថានុសន្ធិនា ទេសនំ និដ្ឋបេត្វា, ‘‘អបិ នុ ខោ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ កោចិ អស្សោសី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ភិក្ខុមទ្ទស. តេន វុត្តំ ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា’’តិ.

អស្សោសិ នោតិ អស្សោសិ នុ. អថ វា អស្សោសិ នោតិ អម្ហាកំ ភាសន្តានំ អស្សោសីតិ. ឧគ្គណ្ហាហីតិអាទីសុ សុត្វា តុណ្ហីភូតោវ បគុណំ ករោន្តោ ឧគ្គណ្ហាតិ នាម. បទានុបទំ ឃដេត្វា វាចាយ បរិចិតំ ករោន្តោ បរិយាបុណាតិ នាម. ឧភយថាបិ បគុណំ អាធារប្បត្តំ ករោន្តោ ធារេតិ នាម. អត្ថសំហិតោតិ ការណនិស្សិតោ. អាទិព្រហ្មចរិយកោតិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិ បតិដ្ឋានភូតោ. ឥតិ តីសុបិ ឥមេសុ សុត្តេសុ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ. បញ្ចមំ.

៦. អញ្ញតរព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៤៦. ឆដ្ឋេ អញ្ញតរោតិ នាមវសេន អបាកដោ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ. ឆដ្ឋំ.

៧. ជាណុស្សោណិសុត្តវណ្ណនា

៤៧. សត្តមេ ជាណុស្សោណីតិ ឋានន្តរវសេន ឯវំលទ្ធនាមោ អសីតិកោដិវិភវោ មហាបុរោហិតោ. សត្តមំ.

៨. លោកាយតិកសុត្តវណ្ណនា

៤៨. អដ្ឋមេ លោកាយតិកោតិ វិតណ្ឌសត្ថេ លោកាយតេ កតបរិចយោ. ជេដ្ឋមេតំ លោកាយតន្តិ បឋមំ លោកាយតំ. លោកាយតន្តិ ច លោកស្សេវ អាយតំ, ពាលបុថុជ្ជនលោកស្ស អាយតំ, មហន្តំ គម្ភីរន្តិ ឧបធារិតព្ពំ បរិត្តំ ភាវំ ទិដ្ឋិគតំ. ឯកត្តន្តិ ឯកសភាវំ, និច្ចសភាវមេវាតិ បុច្ឆតិ. បុថុត្តន្តិ បុរិមសភាវេន នានាសភាវំ, ទេវមនុស្សាទិភាវេន បឋមំ ហុត្វា បច្ឆា ន ហោតីតិ ឧច្ឆេទំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ. ឯវមេត្ថ ‘‘សព្ពមត្ថិ, សព្ពមេកត្ត’’ន្តិ ឥមា ទ្វេបិ សស្សតទិដ្ឋិយោ, ‘‘សព្ពំ នត្ថិ, សព្ពំ បុថុត្ត’’ន្តិ ឥមា ទ្វេ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោតិ វេទិតព្ពា. អដ្ឋមំ.

៩. អរិយសាវកសុត្តវណ្ណនា

៤៩. នវមេ កិំ នុ ខោតិ សំសយុប្បត្តិអាការទស្សនំ. សមុទយតីតិ ឧប្បជ្ជតិ. នវមំ.

១០. ទុតិយអរិយសាវកសុត្តវណ្ណនា

៥០. ទសមេ ទ្វេបិ នយា ឯកតោ វុត្តា. ឥទមេវ បុរិមេន នានត្តំ, សេសំ តាទិសមេវាតិ. ទសមំ.

គហបតិវគ្គោ បញ្ចមោ.