៤. កឡារខត្តិយវគ្គោ

១. ភូតសុត្តវណ្ណនា

៣១. កឡារខត្តិយវគ្គស្ស បឋមេ អជិតបញ្ហេតិ អជិតមាណវេន បុច្ឆិតបញ្ហេ. សង្ខាតធម្មាសេតិ សង្ខាតធម្មា វុច្ចន្តិ ញាតធម្មា តុលិតធម្មា តីរិតធម្មា. សេក្ខាតិ សត្ត សេក្ខា. បុថូតិ តេយេវ សត្ត ជនេ សន្ធាយ បុថូតិ វុត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. និបកោតិ នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ សមន្នាគតត្តា និបកោ, ត្វំ បណ្ឌិតោ បព្រូហីតិ យាចតិ. ឥរិយន្តិ វុត្តិំ អាចារំ គោចរំ វិហារំ បដិបត្តិំ. មារិសាតិ ភគវន្តំ អាលបតិ. សេក្ខានញ្ច សង្ខាតធម្មានញ្ច ខីណាសវានញ្ច បដិបត្តិំ មយា បុច្ឆិតោ បណ្ឌិត, មារិស, មយ្ហំ កថេហីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ.

តុណ្ហី អហោសីតិ កស្មា យាវ តតិយំ បុដ្ឋោ តុណ្ហី អហោសិ? កិំ បញ្ហេ កង្ខតិ, ឧទាហុ អជ្ឈាសយេតិ? អជ្ឈាសយេ កង្ខតិ, នោ បញ្ហេ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘សត្ថា មំ សេក្ខាសេក្ខានំ អាគមនីយបដិបទំ កថាបេតុកាមោ; សា ច ខន្ធវសេន ធាតុវសេន អាយតនវសេន បច្ចយាការវសេនាតិ ពហូហិ ការណេហិ សក្កា កថេតុំ. កថំ កថេន្តោ នុ ខោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គហេត្វា កថេតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ? អថ សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘ឋបេត្វា មំ អញ្ញោ បត្តំ អាទាយ ចរន្តោ សាវកោ នាម បញ្ញាយ សារិបុត្តសមោ នត្ថិ. អយម្បិ មយា បញ្ហំ បុដ្ឋោ យាវ តតិយំ តុណ្ហី ឯវ. បញ្ហេ នុ ខោ កង្ខតិ, ឧទាហុ អជ្ឈាសយេ’’តិ. អថ ‘‘អជ្ឈាសយេ’’តិ ញត្វា បញ្ហកថនត្ថាយ នយំ ទទមានោ ភូតមិទន្តិ, សារិបុត្ត, បស្សសីតិ អាហ.

តត្ថ ភូតន្តិ ជាតំ និព្ពត្តំ, ខន្ធបញ្ចកស្សេតំ នាមំ. ឥតិ សត្ថា ‘‘បញ្ចក្ខន្ធវសេន, សារិបុត្ត, ឥមំ បញ្ហំ កថេហី’’តិ ថេរស្ស នយំ ទេតិ. សហនយទានេន បន ថេរស្ស តីរេ ឋិតបុរិសស្ស វិវដោ ឯកង្គណោ មហាសមុទ្ទោ វិយ នយសតេន នយសហស្សេន បញ្ហព្យាករណំ ឧបដ្ឋាសិ. អថ នំ ព្យាករោន្តោ ភូតមិទន្តិ, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ ភូតមិទន្តិ ឥទំ និព្ពត្តំ ខន្ធបញ្ចកំ. សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតីតិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ សម្មា បស្សតិ. បដិបន្នោ ហោតីតិ សីលតោ បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា និព្ពិទាទីនំ អត្ថាយ បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ ឥទំ កស្មា អារភិ? ឯតំ ខន្ធបញ្ចកំ អាហារំ បដិច្ច ឋិតំ, តស្មា តំ អាហារសម្ភវំ នាម កត្វា ទស្សេតុំ ឥទំ អារភិ. ឥតិ ឥមិនាបិ បរិយាយេន សេក្ខបដិបទា កថិតា ហោតិ. តទាហារនិរោធាតិ តេសំ អាហារានំ និរោធេន. ឥទំ កស្មា អារភិ? តញ្ហិ ខន្ធបញ្ចកំ អាហារនិរោធា និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អាហារនិរោធសម្ភវំ នាម កត្វា ទស្សេតុំ ឥទំ អារភិ. ឥតិ ឥមិនាបិ បរិយាយេន សេក្ខស្សេវ បដិបទា កថិតា. និព្ពិទាតិ អាទីនិ សព្ពានិ ការណវចនានីតិ វេទិតព្ពានិ. អនុបាទា វិមុត្តោតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ កញ្ចិ ធម្មំ អគហេត្វា វិមុត្តោ. សាធុ សាធូតិ ឥមិនា ថេរស្ស ព្យាករណំ សម្បហំសេត្វា សយម្បិ តថេវ ព្យាករោន្តោ បុន ‘‘ភូតមិទ’’ន្តិអាទិមាហាតិ. បឋមំ.

២. កឡារសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ កឡារខត្តិយោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. ទន្តា បនស្ស កឡារា វិសមសណ្ឋានា, តស្មា ‘‘កឡារោ’’តិ វុច្ចតិ. ហីនាយាវត្តោតិ ហីនស្ស គិហិភាវស្ស អត្ថាយ និវត្តោ. អស្សាសមលត្ថាតិ អស្សាសំ អវស្សយំ បតិដ្ឋំ ន ហិ នូន អលត្ថ, តយោ មគ្គេ តីណិ ច ផលានិ នូន នាលត្ថាតិ ទីបេតិ. យទិ ហិ តានិ លភេយ្យ, ន សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តេយ្យាតិ អយំ ថេរស្ស អធិប្បាយោ. ន ខ្វាហំ, អាវុសោតិ អហំ ខោ, អាវុសោ, ‘‘អស្សាសំ បត្តោ, ន បត្តោ’’តិ ន កង្ខាមិ. ថេរស្ស ហិ សាវកបារមីញាណំ អវស្សយោ, តស្មា សោ ន កង្ខតិ. អាយតិំ បនាវុសោតិ ឥមិនា ‘‘អាយតិំ បដិសន្ធិ តុម្ហាកំ ឧគ្ឃាដិតា, ន ឧគ្ឃាដិតា’’តិ អរហត្តប្បត្តិំ បុច្ឆតិ. ន ខ្វាហំ, អាវុសោ, វិចិកិច្ឆាមីតិ ឥមិនា ថេរោ តត្ថ វិចិកិច្ឆាភាវំ ទីបេតិ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ‘‘ឥមំ សុតការណំ ភគវតោ អារោចេស្សាមី’’តិ ឧបសង្កមិ. អញ្ញា ព្យាកតាតិ អរហត្តំ ព្យាកតំ. ខីណា ជាតីតិ ន ថេរេន ឯវំ ព្យាកតា, អយំ បន ថេរោ តុដ្ឋោ បសន្នោ ឯវំ បទព្យញ្ជនានិ អារោបេត្វា អាហ. អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសីតិ តំ សុត្វា សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘សារិបុត្តោ ធីរោ គម្ភីរោ. ន សោ កេនចិ ការណេន ឯវំ ព្យាករិស្សតិ. សំខិត្តេន បន បញ្ហោ ព្យាកតោ ភវិស្សតិ. បក្កោសាបេត្វា នំ បញ្ហំ ព្យាករាបេស្សាមី’’តិ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ.

សចេ តំ សារិបុត្តាតិ ឥទំ ភគវា ‘‘ន ឯស អត្តនោ ធម្មតាយ អញ្ញំ ព្យាករិស្សតិ, បញ្ហមេតំ បុច្ឆិស្សាមិ, តំ កថេន្តោវ អញ្ញំ ព្យាករិស្សតី’’តិ អញ្ញំ ព្យាករាបេតុំ ឯវំ បុច្ឆិ. យំនិទានាវុសោ, ជាតីតិ, អាវុសោ, អយំ ជាតិ នាម យំបច្ចយា, តស្ស បច្ចយស្ស ខយា ខីណស្មិំ ជាតិយា បច្ចយេ ជាតិសង្ខាតំ ផលំ ខីណន្តិ វិទិតំ. ឥធាបិ ច ថេរោ បញ្ហេ អកង្ខិត្វា អជ្ឈាសយេ កង្ខតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អញ្ញា នាម តណ្ហា ខីណា, ឧបាទានំ ខីណំ, ភវោ ខីណោ, បច្ចយោ ខីណោ, កិលេសា ខីណាតិអាទីហិ ពហូហិ ការណេហិ សក្កា ព្យាកាតុំ, កថំ កថេន្តោ បន សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គហេតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ.

កិញ្ចាបិ ឯវំ អជ្ឈាសយេ កង្ខតិ, បញ្ហំ បន អដ្ឋបេត្វាវ បច្ចយាការវសេន ព្យាកាសិ. សត្ថាបិ បច្ចយាការវសេនេវ ព្យាករាបេតុកាមោ, តស្មា ឯស ព្យាករោន្តោវ អជ្ឈាសយំ គណ្ហិ. តាវទេវ ‘‘គហិតោ មេ សត្ថុ អជ្ឈាសយោ’’តិ អញ្ញាសិ. អថស្ស នយសតេន នយសហស្សេន បញ្ហព្យាករណំ ឧបដ្ឋាសិ. យស្មា បន ភគវា ឧត្តរិ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, តស្មា តេន តំ ព្យាករណំ អនុមោទិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

កថំ ជានតោ បន តេតិ ឥទំ កស្មា អារភិ? សវិសយេ សីហនាទំ នទាបេតុំ. ថេរោ កិរ សូករនិខាតលេណទ្វារេ ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស វេទនាបរិគ្គហសុត្តេ កថិយមានេ តាលវណ្ដំ គហេត្វា សត្ថារំ ពីជយមានោ ឋិតោ តិស្សោ វេទនា បរិគ្គហេត្វា សាវកបារមីញាណំ អធិគតោ, អយមស្ស សវិសយោ. ឥមស្មិំ សវិសយេ ឋិតោ សីហនាទំ នទិស្សតីតិ នំ សន្ធាយ សត្ថា ឥទំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. អនិច្ចាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ សុខា វេទនា ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខា, ទុក្ខា វេទនា ឋិតិទុក្ខា វិបរិណាមសុខា, អទុក្ខមសុខា ញាណសុខា អញ្ញាណទុក្ខា, វិបរិណាមកោដិយា បន សព្ពាវ ទុក្ខា នាម ជាតា. វិទិតន្តិ យស្មា ឯវំ វេទនាត្តយំ ទុក្ខន្តិ វិទិតំ, តស្មា យា តត្ថ តណ្ហា, សា ន ឧបដ្ឋាសីតិ ទស្សេតិ.

សាធុ សាធូតិ ថេរស្ស វេទនាបរិច្ឆេទជាននេ សម្បហំសនំ. ថេរោ ហិ វេទនា ឯកាតិ វា ទ្វេ តិស្សោ ចតស្សោតិ វា អវុត្តេបិ វុត្តនយេន តាសំ តិស្សោតិ បរិច្ឆេទំ អញ្ញាសិ, តេន តំ ភគវា សម្បហំសន្តោ ឯវមាហ. ទុក្ខស្មិន្តិ ឥទំ ភគវា ឥមិនា អធិប្បាយេន អាហ – ‘‘សារិបុត្ត, យំ តយា ‘ឥមិនា ការណេន វេទនាសុ តណ្ហា ន ឧបដ្ឋាសី’តិ ព្យាកតំ, តំ សុព្យាកតំ. ‘តិស្សោ វេទនា’តិ វិភជន្តេន បន តេ អតិប្បបញ្ចោ កតោ, តំ ‘ទុក្ខស្មិ’ន្តិ ព្យាករោន្តេនបិ ហិ តេ សុព្យាកតមេវ ភវេយ្យ. យំកិញ្ចិ វេទយិតំ, តំ ទុក្ខន្តិ ញាតមត្តេបិ ហិ វេទនាសុ តណ្ហា ន តិដ្ឋតិ’’.

កថំ វិមោក្ខាតិ កតរា វិមោក្ខា, កតរេន វិមោក្ខេន តយា អញ្ញា ព្យាកតាតិ អត្ថោ? អជ្ឈត្តំ វិមោក្ខាតិ អជ្ឈត្តវិមោក្ខេន, អជ្ឈត្តសង្ខារេ បរិគ្គហេត្វា បត្តអរហត្តេនាតិ អត្ថោ. តត្ថ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ – អជ្ឈត្តំ អភិនិវេសោ អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋានំ, អជ្ឈត្តំ អភិនិវេសោ ពហិទ្ធា វុដ្ឋានំ, ពហិទ្ធា អភិនិវេសោ ពហិទ្ធា វុដ្ឋានំ, ពហិទ្ធា អភិនិវេសោ អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋានន្តិ. អជ្ឈត្តញ្ហិ អភិនិវេសិត្វា ពហិទ្ធាធម្មាបិ ទដ្ឋព្ពាយេវ, ពហិទ្ធា អភិនិវេសិត្វា អជ្ឈត្តធម្មាបិ. តស្មា កោចិ ភិក្ខុ អជ្ឈត្តំ សង្ខារេសុ ញាណំ ឱតារេត្វា តេ វវត្ថបេត្វា ពហិទ្ធា ឱតារេតិ, ពហិទ្ធាបិ បរិគ្គហេត្វា បុន អជ្ឈត្តំ ឱតារេតិ, តស្ស អជ្ឈត្ត សង្ខារេ សម្មសនកាលេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ. ឥតិ អជ្ឈត្តំ អភិនិវេសោ អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋានំ នាម. កោចិ អជ្ឈត្តំ សង្ខារេសុ ញាណំ ឱតារេត្វា តេ វវត្ថបេត្វា ពហិទ្ធា ឱតារេតិ, តស្ស ពហិទ្ធា សង្ខារេ សម្មសនកាលេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ. ឥតិ អជ្ឈត្តំ អភិនិវេសោ ពហិទ្ធា វុដ្ឋានំ នាម. កោចិ ពហិទ្ធា សង្ខារេសុ ញាណំ ឱតារេត្វា, តេ វវត្ថបេត្វា អជ្ឈត្តំ ឱតារេតិ, អជ្ឈត្តម្បិ បរិគ្គហេត្វា បុន ពហិទ្ធា ឱតារេតិ, តស្ស ពហិទ្ធា សង្ខារេ សម្មសនកាលេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ. ឥតិ ពហិទ្ធា អភិនិវេសោ ពហិទ្ធា វុដ្ឋានំ នាម. កោចិ ពហិទ្ធា សង្ខារេសុ ញាណំ ឱតារេត្វា តេ វវត្ថបេត្វា អជ្ឈត្តំ ឱតារេតិ, តស្ស អជ្ឈត្តសង្ខារេ សម្មសនកាលេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ. ឥតិ ពហិទ្ធា អភិនិវេសោ អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋានំ នាម. តត្រ ថេរោ ‘‘អជ្ឈត្តសង្ខារេ បរិគ្គហេត្វា តេសំ វវត្ថានកាលេ មគ្គវុដ្ឋានេន អរហត្តំ បត្តោស្មី’’តិ ទស្សេន្តោ អជ្ឈត្តំ វិមោក្ខា ខ្វាហំ, អាវុសោតិ អាហ.

សព្ពុបាទានក្ខយាតិ សព្ពេសំ ចតុន្នម្បិ ឧបាទានានំ ខយេន. តថា សតោ វិហរាមីតិ តេនាការេន សតិយា សមន្នាគតោ វិហរាមិ. យថា សតំ វិហរន្តន្តិ យេនាការេន មំ សតិយា សមន្នាគតំ វិហរន្តំ. អាសវា នានុស្សវន្តីតិ ចក្ខុតោ រូបេ សវន្តិ អាសវន្តិ សន្ទន្តិ បវត្តន្តីតិ ឯវំ ឆហិ ទ្វារេហិ ឆសុ អារម្មណេសុ សវនធម្មា កាមាសវាទយោ អាសវា នានុស្សវន្តិ នានុប្បវឌ្ឍន្តិ, យថា មេ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អត្តានញ្ច នាវជានាមីតិ អត្តានញ្ច ន អវជានាមិ. ឥមិនា ឱមានបហានំ កថិតំ. ឯវញ្ហិ សតិ បជាននា បសន្នា ហោតិ.

សមណេនាតិ ពុទ្ធសមណេន. តេស្វាហំ ន កង្ខាមីតិ តេសុ អហំ ‘‘កតរោ កាមាសវោ, កតរោ ភវាសវោ, កតរោ ទិដ្ឋាសវោ, កតរោ អវិជ្ជាសវោ’’តិ ឯវំ សរូបភេទតោបិ, ‘‘ចត្តារោ អាសវា’’តិ ឯវំ គណនបរិច្ឆេទតោបិ ន កង្ខាមិ. តេ មេ បហីនាតិ ន វិចិកិច្ឆាមីតិ តេ មយ្ហំ បហីនាតិ វិចិកិច្ឆំ ន ឧប្បាទេមិ. ឥទំ ភគវា ‘‘ឯវំ ព្យាករោន្តេនបិ តយា សុព្យាកតំ ភវេយ្យ ‘អជ្ឈត្តំ វិមោក្ខា ខ្វាហំ, អាវុសោ’តិអាទីនិ បន តេ វទន្តេន អតិប្បបញ្ចោ កតោ’’តិ ទស្សេន្តោ អាហ.

ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសីតិ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនតោ ឧដ្ឋហិត្វា វិហារំ អន្តោមហាគន្ធកុដិំ បាវិសិ អសម្ភិន្នាយ ឯវ បរិសាយ. កស្មា? ពុទ្ធា ហិ អនិដ្ឋិតាយ ទេសនាយ អសម្ភិន្នាយ បរិសាយ ឧដ្ឋាយាសនា គន្ធកុដិំ បវិសន្តា បុគ្គលថោមនត្ថំ វា បវិសន្តិ ធម្មថោមនត្ថំ វា. តត្ថ បុគ្គលថោមនត្ថំ បវិសន្តោ សត្ថា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ មយា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិដ្ឋំ វិត្ថារេន ច អវិភត្តំ ធម្មបដិគ្គាហកា ភិក្ខូ ឧគ្គហេត្វា អានន្ទំ វា កច្ចាយនំ វា ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សន្តិ, តេ មយ្ហំ ញាណេន សំសន្ទេត្វា កថេស្សន្តិ, តតោបិ ធម្មបដិគ្គាហកា បុន មំ បុច្ឆិស្សន្តិ. តេសមហំ ‘សុកថិតំ, ភិក្ខវេ, អានន្ទេន, សុកថិតំ កច្ចាយនេន, មំ ចេបិ តុម្ហេ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាថ, អហម្បិ នំ ឯវមេវ ព្យាករេយ្យ’ន្តិ ឯវំ តេ បុគ្គលេ ថោមេស្សាមិ. តតោ តេសុ គារវំ ជនេត្វា ភិក្ខូ ឧបសង្កមិស្សន្តិ, តេបិ ភិក្ខូ អត្ថេ ច ធម្មេ ច និយោជេស្សន្តិ, តេ តេហិ និយោជិតា តិស្សោ សិក្ខា បរិបូរេត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តី’’តិ.

អថ វា បនស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘ឯស មយិ បក្កន្តេ អត្តនោ អានុភាវំ ករិស្សតិ, អថ នំ អហម្បិ តថេវ ថោមេស្សាមិ, តំ មម ថោមនំ សុត្វា គារវជាតា ភិក្ខូ ឥមំ ឧបសង្កមិតព្ពំ, វចនញ្ចស្ស សោតព្ពំ សទ្ធាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តំ តេសំ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ ធម្មថោមនត្ថំ បវិសន្តោ ឯវំ ចិន្តេសិ យថា ធម្មទាយាទសុត្តេ ចិន្តេសិ. តត្រ ហិស្ស ឯវំ អហោសិ – ‘‘មយិ វិហារំ បវិដ្ឋេ អាមិសទាយាទំ គរហន្តោ ធម្មទាយាទញ្ច ថោមេន្តោ ឥមិស្សំយេវ បរិសតិ និសិន្នោ សារិបុត្តោ ធម្មំ ទេសេស្សតិ, ឯវំ ទ្វិន្នម្បិ អម្ហាកំ ឯកជ្ឈាសយាយ មតិយា ទេសិតា អយំ ទេសនា អគ្គា ច គរុកា ច ភវិស្សតិ បាសាណច្ឆត្តសទិសា’’តិ.

ឥធ បន អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឧក្កំសេត្វា បកាសេត្វា ឋបេតុកាមោ បុគ្គលថោមនត្ថំ ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ. ឦទិសេសុ ឋានេសុ ភគវា និសិន្នាសនេយេវ អន្តរហិតោ ចិត្តគតិយា វិហារំ បវិសតីតិ វេទិតព្ពោ. យទិ ហិ កាយគតិយា គច្ឆេយ្យ, សព្ពា បរិសា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា គច្ឆេយ្យ, សា ឯកវារំ ភិន្នា បុន ទុស្សន្និបាតា ភវេយ្យាតិ ភគវា អទិស្សមានេន កាយេន ចិត្តគតិយា ឯវ បាវិសិ.

ឯវំ បវិដ្ឋេ បន ភគវតិ ភគវតោ អធិប្បាយានុរូបមេវ សីហនាទំ នទិតុកាមោ តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ. បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតន្តិ ឥទំ នាម បុច្ឆិស្សតីតិ បុព្ពេ មយា អវិទិតំ អញ្ញាតំ. បឋមំ បញ្ហន្តិ, ‘‘សចេ តំ, សារិបុត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ កថំ ជានតា បន តយា, អាវុសោ សារិបុត្ត, កថំ បស្សតា អញ្ញា ព្យាកតា ខីណា ជាតី’’តិ ឥមំ បឋមំ បញ្ហំ. ទន្ធាយិតត្តន្តិ សត្ថុ អាសយជាននត្ថំ ទន្ធភាវោ អសីឃតា. បឋមំ បញ្ហំ អនុមោទីតិ, ‘‘ជាតិ បនាវុសោ សារិបុត្ត, កិំនិទានា’’តិ ឥមំ ទុតិយំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ, ‘‘យំនិទានាវុសោ, ជាតី’’តិ ឯវំ វិស្សជ្ជិតំ បឋមំ បញ្ហំ អនុមោទិ.

ឯតទហោសីតិ ភគវតា អនុមោទិតេ នយសតេន នយសហស្សេន បញ្ហស្ស ឯកង្គណិកភាវេន បាកដីភូតត្តា ឯតំ អហោសិ. ទិវសម្បាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យន្តិ សកលទិវសម្បិ អហំ ភគវតោ ឯតំ បដិច្ចសមុប្បាទត្ថំ បុដ្ឋោ សកលទិវសម្បិ អញ្ញមញ្ញេហិ បទព្យញ្ជនេហិ ព្យាករេយ្យំ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ថេរោ ឧឡារសីហនាទំ នទតិ, សុការណំ ឯតំ, ទសពលស្ស នំ អារោចេស្សាមី’’តិ. តស្មា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

សា ហិ ភិក្ខុ សារិបុត្តស្ស ធម្មធាតូតិ ឯត្ថ ធម្មធាតូតិ បច្ចយាការស្ស វិវដភាវទស្សនសមត្ថំ សាវកបារមីញាណំ. សាវកានញ្ហិ សាវកបារមីញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកមេវ ហោតិ. យថា ពុទ្ធានំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា ធម្មា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បាកដា ហោន្តិ, ឯវំ ថេរស្ស សាវកបារមីញាណំ សព្ពេបិ សាវកញាណស្ស គោចរធម្មេ ជានាតីតិ. ទុតិយំ.

៣. ញាណវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ តំ សុណាថាតិ តំ ញាណវត្ថុទេសនំ សុណាថ. ញាណវត្ថូនីតិ ចេត្ថ ញាណមេវ ញាណវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. ជរាមរណេ ញាណន្តិអាទីសុ ចតូសុ បឋមំ សវនមយញាណំ សម្មសនញាណំ បដិវេធញាណំ បច្ចវេក្ខណញាណន្តិ ចតុព្ពិធំ វដ្ដតិ, តថា ទុតិយំ. តតិយំ បន ឋបេត្វា សម្មសនញាណំ តិវិធមេវ ហោតិ, តថា ចតុត្ថំ. លោកុត្តរធម្មេសុ ហិ សម្មសនំ នាម នត្ថិ. ជាតិយា ញាណន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនា ធម្មេនាតិ ឥមិនា ចតុសច្ចធម្មេន វា មគ្គញាណធម្មេន វា.

ទិដ្ឋេនាតិអាទីសុ ទិដ្ឋេនាតិ ញាណចក្ខុនា ទិដ្ឋេន. វិទិតេនាតិ បញ្ញាយ វិទិតេន. អកាលិកេនាតិ កិញ្ចិ កាលំ អនតិក្កមិត្វា បដិវេធានន្តរំយេវ ផលទាយកេន. បត្តេនាតិ អធិគតេន. បរិយោគាឡ្ហេនាតិ បរិយោគាហិតេន បញ្ញាយ អនុបវិដ្ឋេន. អតីតានាគតេ នយំ នេតីតិ ‘‘យេ ខោ កេចី’’តិអាទិនា នយេន អតីតេ ច អនាគតេ ច នយំ នេតិ. ឯត្ថ ច ន ចតុសច្ចធម្មេន វា មគ្គញាណធម្មេន វា សក្កា អតីតានាគតេ នយំ នេតុំ, ចតុសច្ចេ បន មគ្គញាណេន បដិវិទ្ធេ បរតោ បច្ចវេក្ខណញាណំ នាម ហោតិ. តេន នយំ នេតីតិ វេទិតព្ពា. អព្ភញ្ញំសូតិ អភិអញ្ញំសុ ជានិំសុ. សេយ្យថាបាហំ, ឯតរហីតិ យថា អហំ ឯតរហិ ចតុសច្ចវសេន ជានាមិ. អន្វយេ ញាណន្តិ អនុអយេ ញាណំ, ធម្មញាណស្ស អនុគមនេ ញាណំ, បច្ចវេក្ខណញាណស្សេតំ នាមំ. ធម្មេ ញាណន្តិ មគ្គញាណំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ខីណាសវស្ស សេក្ខភូមិ កថិតា ហោតិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយញាណវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ សត្តសត្តរីតិ សត្ត ច សត្តរិ ច. ព្យញ្ជនភាណកា កិរ តេ ភិក្ខូ, ពហុព្យញ្ជនំ កត្វា វុច្ចមានេ បដិវិជ្ឈិតុំ សក្កោន្តិ, តស្មា តេសំ អជ្ឈាសយេន ឥទំ សុត្តំ វុត្តំ. ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ បច្ចយាការេ ញាណំ. បច្ចយាការោ ហិ ធម្មានំ បវត្តិដ្ឋិតិការណត្តា ធម្មដ្ឋិតីតិ វុច្ចតិ, ឯត្ថ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, ឯតស្សេវ ឆព្ពិធស្ស ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. ខយធម្មន្តិ ខយគមនសភាវំ. វយធម្មន្តិ វយគមនសភាវំ. វិរាគធម្មន្តិ វិរជ្ជនសភាវំ. និរោធធម្មន្តិ និរុជ្ឈនសភាវំ. សត្តសត្តរីតិ ឯកេកស្មិំ សត្ត សត្ត កត្វា ឯកាទសសុ បទេសុ សត្តសត្តរិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វិបស្សនាបដិវិបស្សនា កថិតា. ចតុត្ថំ.

៥. អវិជ្ជាបច្ចយសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ សមុទយោ ហោតីតិ សត្ថា ឥធេវ ទេសនំ ឱសាបេសិ. កិំការណាតិ? ទិដ្ឋិគតិកស្ស ឱកាសទានត្ថំ. តស្សញ្ហិ បរិសតិ ឧបារម្ភចិត្តោ ទិដ្ឋិគតិកោ អត្ថិ, សោ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, អថស្សាហំ វិស្សជ្ជេស្សាមីតិ តស្ស ឱកាសទានត្ថំ ទេសនំ ឱសាបេសិ. នោ កល្លោ បញ្ហោតិ អយុត្តោ បញ្ហោ. ទុប្បញ្ហោ ឯសោតិ អត្ថោ. ននុ ច ‘‘កតមំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជរាមរណ’’ន្តិ? ឥទំ សុបុច្ឆិតន្តិ. កិញ្ចាបិ សុបុច្ឆិតំ, យថា បន សតសហស្សគ្ឃនិកេ សុវណ្ណថាលេ វឌ្ឍិតស្ស សុភោជនស្ស មត្ថកេ អាមលកមត្តេបិ គូថបិណ្ឌេ ឋបិតេ សព្ពំ ភោជនំ ទុព្ភោជនំ ហោតិ ឆឌ្ឌេតព្ពំ, ឯវមេវ ‘‘កស្ស ច បនិទំ ជរាមរណ’’ន្តិ? ឥមិនា សត្តូបលទ្ធិវាទបទេន គូថបិណ្ឌេន តំ ភោជនំ ទុព្ភោជនំ វិយ អយម្បិ សព្ពោ ទុប្បញ្ហោវ ជាតោតិ.

ព្រហ្មចរិយវាសោតិ អរិយមគ្គវាសោ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ យស្ស ហិ អយំ ទិដ្ឋិ, សោ ‘‘ជីវេ ឧច្ឆិជ្ជមានេ សរីរំ ឧច្ឆិជ្ជតិ, សរីរេ ឧច្ឆិជ្ជន្តេ ជីវិតំ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ គណ្ហាតិ. ឯវំ គណ្ហតោ សា ទិដ្ឋិ ‘‘សត្តោ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ គហិតត្តា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ នាម ហោតិ. សចេ បន សង្ខារាវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ និរុជ្ឈន្តិ ចាតិ គណ្ហេយ្យ, សាសនាវចរា សម្មាទិដ្ឋិ នាម ភវេយ្យ. អរិយមគ្គោ ច នាមេសោ វដ្ដំ និរោធេន្តោ វដ្ដំ សមុច្ឆិន្ទន្តោ ឧប្បជ្ជតិ, តទេវ តំ វដ្ដំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា គហិតាការស្ស សម្ភវេ សតិ វិនាវ មគ្គភាវនាយ និរុជ្ឈតីតិ មគ្គភាវនា និរត្ថកា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតី’’តិ.

ទុតិយនយេ អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ យស្ស អយំ ទិដ្ឋិ, សោ ‘‘សរីរំ ឥធេវ ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន ជីវិតំ, ជីវិតំ បន បញ្ជរតោ សកុណោ វិយ យថាសុខំ គច្ឆតី’’តិ គណ្ហាតិ. ឯវំ គណ្ហតោ សា ទិដ្ឋិ ‘‘ឥមស្មា លោកា ជីវិតំ បរលោកំ គត’’ន្តិ គហិតត្តា សស្សតទិដ្ឋិ នាម ហោតិ. អយញ្ច អរិយមគ្គោ តេភូមកវដ្ដំ វិវដ្ដេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ ឯកសង្ខារេបិ និច្ចេ ធុវេ សស្សតេ សតិ ឧប្បន្នោបិ វដ្ដំ វិវដ្ដេតុំ ន សក្កោតីតិ មគ្គភាវនា និរត្ថកា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា ភិក្ខុ ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតី’’តិ.

វិសូកាយិកានីតិអាទិ សព្ពំ មិច្ឆាទិដ្ឋិវេវចនមេវ. សា ហិ សម្មាទិដ្ឋិយា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន វិសូកមិវ អត្តានំ អាវរណតោ វិសូកាយិកំ, សម្មាទិដ្ឋិំ អននុវត្តិត្វា តស្សា វិរោធេន បវត្តនតោ វិសេវិតំ, កទាចិ ឧច្ឆេទស្ស កទាចិ សស្សតស្ស គហណតោ វិរូបំ ផន្ទិតំ វិប្ផន្ទិតន្តិ វុច្ចតិ. តាលាវត្ថុកតានីតិ តាលវត្ថុ វិយ កតានិ, បុន អវិរុហណដ្ឋេន មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ សមូលំ តាលំ ឧទ្ធរិត្វា តស្ស បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ វិយ ច កតានីតិ អត្ថោ. អនភាវំកតានីតិ អនុអភាវំ កតានីតិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយអវិជ្ជាបច្ចយសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ ឥតិ វា, ភិក្ខវេ, យោ វទេយ្យាតិ តស្សំ បរិសតិ ទិដ្ឋិគតិកោ បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមោ អត្ថិ, សោ បន អវិសារទធាតុកោ ឧដ្ឋាយ ទសពលំ បុច្ឆិតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា តស្ស អជ្ឈាសយេន សយមេវ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេន្តោ សត្ថា ឯវមាហ. ឆដ្ឋំ.

៧. នតុម្ហសុត្តវណ្ណនា

៣៧. សត្តមេ ន តុម្ហាកន្តិ អត្តនិ ហិ សតិ អត្តនិយំ នាម ហោតិ. អត្តាយេវ ច នត្ថិ, តស្មា ‘‘ន តុម្ហាក’’ន្តិ អាហ. នបិ អញ្ញេសន្តិ អញ្ញោ នាម បរេសំ អត្តា, តស្មិំ សតិ អញ្ញេសំ នាម សិយា, សោបិ នត្ថិ, តស្មា ‘‘នបិ អញ្ញេស’’ន្តិ អាហ. បុរាណមិទំ, ភិក្ខវេ, កម្មន្តិ នយិទំ បុរាណកម្មមេវ, បុរាណកម្មនិព្ពត្តោ បនេស កាយោ, តស្មា បច្ចយវោហារេន ឯវំ វុត្តោ. អភិសង្ខតន្តិអាទិ កម្មវោហារស្សេវ វសេន បុរិមលិង្គសភាគតាយ វុត្តំ, អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – អភិសង្ខតន្តិ បច្ចយេហិ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អភិសញ្ចេតយិតន្តិ ចេតនាវត្ថុកោ ចេតនាមូលកោតិ ទដ្ឋព្ពោ. វេទនិយន្តិ វេទនិយវត្ថូតិ ទដ្ឋព្ពោ. សត្តមំ.

៨. ចេតនាសុត្តវណ្ណនា

៣៨. អដ្ឋមេ យញ្ច, ភិក្ខវេ, ចេតេតីតិ យំ ចេតនំ ចេតេតិ, បវត្តេតីតិ អត្ថោ. យញ្ច បកប្បេតីតិ យំ បកប្បនំ បកប្បេតិ, បវត្តេតិច្ចេវ អត្ថោ. យញ្ច អនុសេតីតិ យញ្ច អនុសយំ អនុសេតិ, បវត្តេតិច្ចេវ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ចេតេតីតិ តេភូមកកុសលាកុសលចេតនា គហិតា, បកប្បេតីតិ អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បា គហិតា, អនុសេតីតិ ទ្វាទសន្នំ ចេតនានំ សហជាតកោដិយា ចេវ ឧបនិស្សយកោដិយា ច អនុសយោ គហិតោ. អារម្មណមេតំ ហោតីតិ (ចេតនាទិធម្មជាតេ សតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស ឧប្បត្តិយា អវារិតត្តា) ឯតំ ចេតនាទិធម្មជាតំ បច្ចយោ ហោតិ. បច្ចយោ ហិ ឥធ អារម្មណន្តិ អធិប្បេតា. វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយាតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស ឋិតត្ថំ. អារម្មណេ សតីតិ តស្មិំ បច្ចយេ សតិ. បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតីតិ តស្ស កម្មវិញ្ញាណស្ស បតិដ្ឋា ហោតិ. តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេតិ តស្មិំ កម្មវិញ្ញាណេ បតិដ្ឋិតេ. វិរូឡ្ហេតិ កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយ និព្ពត្តមូលេ ជាតេ. បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ បុនព្ភវសង្ខាតា អភិនិព្ពត្តិ.

នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ចេតេតីតិ ឥមិនា តេភូមកចេតនាយ អប្បវត្តនក្ខណោ វុត្តោ. នោ ចេ បកប្បេតីតិ ឥមិនា តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បានំ អប្បវត្តនក្ខណោ. អថ ចេ អនុសេតីតិ ឥមិនា តេភូមកវិបាកេសុ បរិត្តកិរិយាសុ រូបេតិ ឯត្ថ អប្បហីនកោដិយា អនុសយោ គហិតោ. អារម្មណមេតំ ហោតីតិ អនុសយេ សតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស ឧប្បត្តិយា អវារិតត្តា ឯតំ អនុសយជាតំ បច្ចយោវ ហោតិ.

នោ ចេវ ចេតេតីតិអាទីសុ បឋមបទេ តេភូមកកុសលាកុសលចេតនា និវត្តា, ទុតិយបទេ អដ្ឋសុ ចិត្តេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ, តតិយបទេ វុត្តប្បការេសុ ធម្មេសុ យោ អប្បហីនកោដិយា អនុសយិតោ អនុសយោ, សោ និវត្តោ.

អបិចេត្ថ អសម្មោហត្ថំ ចេតេតិ បកប្បេតិ អនុសេតិ, ចេតេតិ ន បកប្បេតិ អនុសេតិ, ន ចេតេតិ ន បកប្បេតិ អនុសេតិ, ន ចេតេតិ ន បកប្បេតិ ន អនុសេតីតិ ឥទម្បិ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បឋមនយេ ធម្មបរិច្ឆេទោ ទស្សិតោ. ទុតិយនយេ ចេតេតីតិ តេភូមកកុសលចេតនា ចេវ ចតស្សោ ច អកុសលចេតនា គហិតា. ន បកប្បេតីតិ អដ្ឋសុ ចិត្តេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ និវត្តា. អនុសេតីតិ តេភូមកកុសលេ ឧបនិស្សយកោដិយា, ចតូសុ អកុសលចេតនាសុ សហជាតកោដិយា ចេវ ឧបនិស្សយកោដិយា ច អនុសយោ គហិតោ. តតិយនយេ ន ចេតេតីតិ តេភូមកកុសលាកុសលំ និវត្តំ, ន បកប្បេតីតិ អដ្ឋសុ ចិត្តេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ និវត្តា, អនុសេតីតិ សុត្តេ អាគតំ វារេត្វា តេភូមកកុសលាកុសលវិបាកកិរិយារូបេសុ អប្បហីនកោដិយា ឧបនិស្សយោ គហិតោ. ចតុត្ថនយោ បុរិមសទិសោវ.

តទប្បតិដ្ឋិតេតិ តស្មិំ អប្បតិដ្ឋិតេ. អវិរូឡ្ហេតិ កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយ អនិព្ពត្តមូលេ. ឯត្ថ បន កិំ កថិតន្តិ? អរហត្តមគ្គស្ស កិច្ចំ, ខីណាសវស្ស កិច្ចករណន្តិបិ នវលោកុត្តរធម្មាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច វិញ្ញាណស្ស ចេវ អាយតិំ បុនព្ភវស្ស ច អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, វេទនាតណ្ហានមន្តរេ ឯកោ, ភវជាតីនមន្តរេ ឯកោតិ. អដ្ឋមំ.

៩. ទុតិយចេតនាសុត្តវណ្ណនា

៣៩. នវមេ វិញ្ញាណនាមរូបានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, វេទនាតណ្ហានមន្តរេ ឯកោ, ភវជាតីនមន្តរេ ឯកោតិ. នវមំ.

១០. តតិយចេតនាសុត្តវណ្ណនា

៤០. ទសមេ នតីតិ តណ្ហា. សា ហិ បិយរូបេសុ រូបាទីសុ នមនដ្ឋេន ‘‘នតី’’តិ វុច្ចតិ. អាគតិ គតិ ហោតីតិ អាគតិម្ហិ គតិ ហោតិ, អាគតេ បច្ចុបដ្ឋិតេ កម្មេ វា កម្មនិមិត្តេ វា គហិនិមិត្តេ វា បដិសន្ធិវសេន វិញ្ញាណស្ស គតិ ហោតិ. ចុតូបបាតោតិ ឯវំ វិញ្ញាណស្ស អាគតេ បដិសន្ធិវិសយេ គតិយា សតិ ឥតោ ចវនសង្ខាតា ចុតិ, តត្ថូបបត្តិសង្ខាតោ ឧបបាតោតិ អយំ ចុតូបបាតោ នាម ហោតិ. ឯវំ ឥមស្មិំ សុត្តេ នតិយា ច អាគតិគតិយា ច អន្តរេ ឯកោវ សន្ធិ កថិតោតិ. ទសមំ.

កឡារខត្តិយវគ្គោ ចតុត្ថោ.