៣. ទសពលវគ្គោ

១. ទសពលសុត្តវណ្ណនា

២១. ទសពលវគ្គស្ស បឋមំ ទុតិយស្សេវ សង្ខេបោ.

២. ទុតិយទសពលសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយំ ភគវតា អត្តនោ អជ្ឈាសយស្ស វសេន វុត្តំ. តត្ថ ទសពលសមន្នាគតោតិ ទសហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ. ពលញ្ច នាមេតំ ទុវិធំ កាយពលញ្ច ញាណពលញ្ច. តេសុ តថាគតស្ស កាយពលំ ហត្ថិកុលានុសារេន វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘កាឡាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ.(ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៨; វិភ. អដ្ឋ. ៧៦០); –

ឥមានិ ទស ហត្ថិកុលានិ. តត្ថ កាឡាវកន្តិ បកតិហត្ថិកុលំ ទដ្ឋព្ពំ. យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ, តំ ឯកស្ស កាឡាវកស្ស ហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ កាឡាវកានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គង្គេយ្យស្ស. យំ ទសន្នំ គង្គេយ្យានំ, តំ ឯកស្ស បណ្ឌរស្ស. យំ ទសន្នំ បណ្ឌរានំ, តំ ឯកស្ស តម្ពស្ស. យំ ទសន្នំ តម្ពានំ, តំ ឯកស្ស បិង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ បិង្គលានំ, តំ ឯកស្ស គន្ធហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ គន្ធហត្ថីនំ, តំ ឯកស្ស មង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ មង្គលានំ, តំ ឯកស្ស ហេមវតស្ស. យំ ទសន្នំ ហេមវតានំ, តំ ឯកស្ស ឧបោសថស្ស. យំ ទសន្នំ ឧបោសថានំ, តំ ឯកស្ស ឆទ្ទន្តស្ស. យំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ, តំ ឯកស្ស តថាគតស្ស. នារាយនសង្ឃាតពលន្តិបិ ឥទមេវ វុច្ចតិ. តទេតំ បកតិហត្ថិគណនាយ ហត្ថីនំ កោដិសហស្សានំ, បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ. ឥទំ តាវ តថាគតស្ស កាយពលំ. ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ’’តិ ឯត្ថ បន ឯតំ សង្គហំ ន គច្ឆតិ. ឯតញ្ហិ ពាហិរកំ លាមកំ តិរច្ឆានគតានំ សីហាទីនម្បិ ហោតិ. ឯតញ្ហិ និស្សាយ ទុក្ខបរិញ្ញា វា សមុទយប្បហានំ វា មគ្គភាវនា វា ផលសច្ឆិកិរិយា វា នត្ថិ. អញ្ញំ បន ទសសុ ឋានេសុ អកម្បនត្ថេន ឧបត្ថម្ភនត្ថេន ច ទសវិធំ ញាណពលំ នាម អត្ថិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ’’តិ.

កតមំ បន តន្តិ? ឋានាដ្ឋានាទីនំ យថាភូតំ ជាននំ. សេយ្យថិទំ – ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ ជាននំ ឯកំ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ កម្មសមាទានានំ ឋានសោ ហេតុសោ យថាភូតំ វិបាកជាននំ ឯកំ, សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាជាននំ ឯកំ, អនេកធាតុនានាធាតុលោកជាននំ ឯកំ, បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ នានាធិមុត្តិកតាជាននំ ឯកំ, តេសំយេវ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តជាននំ ឯកំ, ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានជាននំ ឯកំ, បុព្ពេនិវាសជាននំ ឯកំ, សត្តានំ ចុតូបបាតជាននំ ឯកំ, អាសវក្ខយជាននំ ឯកន្តិ. អភិធម្មេ បន –

‘‘ឥធ តថាគតោ ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតិ. យម្បិ តថាគតោ ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតិ. ឥទម្បិ តថាគតស្ស តថាគតពលំ ហោតិ, យំ ពលំ អាគម្ម តថាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, បរិសាសុ សីហនាទំ នទតិ, ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតី’’តិ.

អាទិនា (វិភ. ៧៦០) នយេន វិត្ថារតោ អាគតានេវ. អត្ថវណ្ណនាបិ នេសំ វិភង្គដ្ឋកថាយញ្ចេវ (វិភ. អដ្ឋ. ៧៦០) បបញ្ចសូទនិយា ច មជ្ឈិមដ្ឋកថាយ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៨) សព្ពាការតោ វុត្តា. សា តត្ថ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពា.

ចតូហិ ច វេសារជ្ជេហីតិ ឯត្ថ សារជ្ជបដិបក្ខំ វេសារជ្ជំ, ចតូសុ ឋានេសុ វេសារជ្ជភាវំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នសោមនស្សមយញាណស្សេតំ នាមំ. កតមេសុ ចតូសុ? ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’’តិអាទីសុ ចោទនាវត្ថូសុ. តត្រាយំ បាឡិ –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស វេសារជ្ជានិ…បេ…. កតមានិ ចត្តារិ? ‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’តិ តត្រ វត មំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា កោចិ វា លោកស្មិំ សហ ធម្មេន បដិចោទេស្សតីតិ និមិត្តមេតំ, ភិក្ខវេ, ន សមនុបស្សាមិ. ឯតមហំ, ភិក្ខវេ, និមិត្តំ អសមនុបស្សន្តោ ខេមប្បត្តោ អភយប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមិ. ‘ខីណាសវស្ស តេ បដិជានតោ ឥមេ អាសវា អបរិក្ខីណា’តិ តត្រ វត មំ…បេ… ‘យេ ខោ បន តេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ តត្រ វត មំ…បេ… ‘យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោ, សោ ន និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’តិ តត្រ វត មំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា…បេ… វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមី’’តិ (អ. និ. ៤.៨).

អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ ឧត្តមដ្ឋានំ. អាសភា វា បុព្ពពុទ្ធា, តេសំ ឋានន្តិ អត្ថោ. អបិច គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ, វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ, សព្ពគវសេដ្ឋោ សព្ពបរិស្សយសហោ សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អសម្បកម្បិយោ និសភោ, សោ ឥធ ឧសភោតិ អធិប្បេតោ. ឥទម្បិ ហិ តស្ស បរិយាយវចនំ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ. ឋានន្តិ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អវដ្ឋានំ (ម. និ. ១.១៥០). ឥទំ បន អាសភំ វិយាតិ អាសភំ. យថេវ ហិ និសភសង្ខាតោ ឧសភោ ឧសភពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តថាគតោបិ ទសហិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ. ឯវំ តិដ្ឋមានោ ច តំ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ ឧបគច្ឆតិ ន បច្ចក្ខាតិ, អត្តនិ អារោបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាសភំ ឋានំ បដិជានាតី’’តិ.

បរិសាសូតិ ‘‘អដ្ឋ ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, បរិសា. កតមា អដ្ឋ? ខត្តិយបរិសា ព្រាហ្មណបរិសា គហបតិបរិសា សមណបរិសា ចាតុមហារាជិកបរិសា តាវតិំសបរិសា មារបរិសា ព្រហ្មបរិសា’’តិ, ឥមាសុ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. សីហនាទំ នទតីតិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ នទតិ, សីហនាទសទិសំ វា នាទំ នទតិ. អយមត្ថោ សីហនាទសុត្តេន ទីបេតព្ពោ. យថា វា សីហោ សហនតោ ចេវ ហននតោ ច សីហោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ តថាគតោ លោកធម្មានំ សហនតោ បរប្បវាទានញ្ច ហននតោ សីហោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ វុត្តស្ស សីហស្ស នាទំ សីហនាទំ. តត្ថ យថា សីហោ សីហពលេន សមន្នាគតោ សព្ពត្ថ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ សីហនាទំ នទតិ, ឯវំ តថាគតសីហោបិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ អដ្ឋសុ បរិសាសុ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ, ‘‘ឥតិ រូប’’ន្តិអាទិនា នយេន នានាវិធទេសនាវិលាសសម្បន្នំ សីហនាទំ នទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរិសាសុ សីហនាទំ នទតី’’តិ.

ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ, វិសុទ្ធស្ស ធម្មចក្កស្សេតំ អធិវចនំ. តំ បន ធម្មចក្កំ ទុវិធំ ហោតិ បដិវេធញាណញ្ច ទេសនាញាណញ្ច. តត្ថ បញ្ញាបភាវិតំ អត្តនោ អរិយផលាវហំ បដិវេធញាណំ, ករុណាបភាវិតំ សាវកានំ អរិយផលាវហំ ទេសនាញាណំ. តត្ថ បដិវេធញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ អភិនិក្ខមនតោ បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. តុសិតភវនតោ វា យាវ មហាពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទីបង្ករតោ វា បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទេសនាញាណម្បិ បវត្តមានំ បវត្តន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ យាវ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិមគ្គា បវត្តមានំ, ផលក្ខណេ បវត្តំ នាម. តេសុ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, ទេសនាញាណំ លោកិយំ. ឧភយម្បិ បនេតំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ ពុទ្ធានំយេវ ឱរសញាណំ.

ឥទានិ យំ ឥមិនា ញាណេន សមន្នាគតោ សីហនាទំ នទតិ, តំ ទស្សេតុំ ឥតិ រូបន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតិ រូបន្តិ ឥទំ រូបំ ឯត្តកំ រូបំ, ឥតោ ឧទ្ធំ រូបំ នត្ថីតិ រុប្បនសភាវញ្ចេវ ភូតុបាទាយភេទញ្ច អាទិំ កត្វា លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានវសេន អនវសេសរូបបរិគ្គហោ វុត្តោ. ឥតិ រូបស្ស សមុទយោតិ ឥមិនា ឯវំ បរិគ្គហិតស្ស រូបស្ស សមុទយោ វុត្តោ. តត្ថ ឥតីតិ ឯវំ សមុទយោ ហោតីតិ អត្ថោ. តស្ស វិត្ថារោ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ តណ្ហាសមុទយា, កម្មសមុទយា អាហារសមុទយា រូបសមុទយោតិ និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) ឯវំ វេទិតព្ពោ. អត្ថង្គមេបិ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោ…បេ… វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស និរោធំ បស្សតី’’តិ អយំ វិត្ថារោ.

ឥតិ វេទនាតិអាទីសុបិ អយំ វេទនា ឯត្តកា វេទនា, ឥតោ ឧទ្ធំ វេទនា នត្ថិ, អយំ សញ្ញា, ឥមេ សង្ខារា, ឥទំ វិញ្ញាណំ ឯត្តកំ វិញ្ញាណំ, ឥតោ ឧទ្ធំ វិញ្ញាណំ នត្ថីតិ វេទយិតសញ្ជាននអភិសង្ខរណវិជាននសភាវញ្ចេវ សុខាទិរូបសញ្ញាទិផស្សាទិចក្ខុវិញ្ញាណាទិភេទញ្ច អាទិំ កត្វា លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានវសេន អនវសេសវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណបរិគ្គហោ វុត្តោ. ឥតិ វេទនាយ សមុទយោតិអាទីហិ បន ឯវំ បរិគ្គហិតានំ វេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណានំ សមុទយោ វុត្តោ. តត្រាបិ ឥតីតិ ឯវំ សមុទយោ ហោតីតិ អត្ថោ. តេសម្បិ វិត្ថារោ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) រូបេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – តីសុ ខន្ធេសុ ‘‘អាហារសមុទយា’’តិ អវត្វា ‘‘ផស្សសមុទយា’’តិ វត្តព្ពំ, វិញ្ញាណក្ខន្ធេ ‘‘នាមរូបសមុទយា’’តិ. អត្ថង្គមបទម្បិ តេសំយេវ វសេន យោជេតព្ពំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន ឧទយព្ពយវិនិច្ឆយោ សព្ពាការបរិបូរោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តោ.

ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតីតិ អយម្បិ អបរោ សីហនាទោ. តស្សត្ថោ – ឥមស្មិំ អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយេ សតិ ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ហោតិ. ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស បច្ចយស្ស ឧប្បាទា ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតីតិ ឥមស្មិំ អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយេ អសតិ ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ន ហោតិ. ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតីតិ ឥមស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស បច្ចយស្ស និរោធា ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ និរុជ្ឈតិ. ឥទានិ យថា តំ ហោតិ ចេវ និរុជ្ឈតិ ច, តំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទិមាហ.

ឯវំ ស្វាក្ខាតោតិ ឯវំ បញ្ចក្ខន្ធវិភជនាទិវសេន សុដ្ឋុ អក្ខាតោ កថិតោ. ធម្មោតិ បញ្ចក្ខន្ធបច្ចយាការធម្មោ. ឧត្តានោតិ អនិកុជ្ជិតោ. វិវដោតិ វិវរិត្វា ឋបិតោ. បកាសិតោតិ ទីបិតោ ជោតិតោ. ឆិន្នបិលោតិកោតិ បិលោតិកា វុច្ចតិ ឆិន្នំ ភិន្នំ តត្ថ តត្ថ សិព្ពិតគណ្ឋិតំ ជិណ្ណវត្ថំ, តំ យស្ស នត្ថីតិ អដ្ឋហត្ថំ នវហត្ថំ វា អហតសាដកំ និវត្ថោ, សោ ឆិន្នបិលោតិកោ នាម. អយម្បិ ធម្មោ តាទិសោ. ន ហេត្ថ កោហញ្ញាទិវសេន ឆិន្នភិន្នសិព្ពិតគណ្ឋិតភាវោ អត្ថិ. អបិច ខុទ្ទកសាដកោបិ បិលោតិកាតិ វុច្ចតិ, សា យស្ស នត្ថិ, អដ្ឋនវហត្ថោ មហាបដោ អត្ថិ, សោបិ ឆិន្នបិលោតិកោ, អបគតបិលោតិកោតិ អត្ថោ. តាទិសោ អយំ ធម្មោ. យថា ហិ ចតុហត្ថំ សាដកំ គហេត្វា បរិគ្គហណំ ករោន្តោ បុរិសោ ឥតោ ចិតោ ច អញ្ឆន្តោ កិលមតិ, ឯវំ ពាហិរកសមយេ បព្ពជិតា អត្តនោ បរិត្តកំ ធម្មំ ‘‘ឯវំ សតិ ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ កប្បេត្វា កប្បេត្វា វឌ្ឍេន្តា កិលមន្តិ. យថា បន អដ្ឋហត្ថនវហត្ថេន បរិគ្គហណំ ករោន្តោ យថារុចិ បារុបតិ ន កិលមតិ, នត្ថិ តត្ថ អញ្ឆិត្វា វឌ្ឍនកិច្ចំ; ឯវំ ឥមស្មិម្បិ ធម្មេ កប្បេត្វា កប្បេត្វា វិភជនកិច្ចំ នត្ថិ, តេហិ តេហិ ការណេហិ មយាវ អយំ ធម្មោ សុវិភត្តោ សុវិត្ថារិតោតិ ឥទម្បិ សន្ធាយ ‘‘ឆិន្នបិលោតិកោ’’តិ អាហ. អបិច កចវរោបិ បិលោតិកាតិ វុច្ចតិ, ឥមស្មិញ្ច សាសនេ សមណកចវរំ នាម បតិដ្ឋាតុំ ន លភតិ. តេនេវាហ –

‘‘ការណ្ឌវំ និទ្ធមថ, កសម្ពុំ អបកស្សថ;

តតោ បលាបេ វាហេថ, អស្សមណេ សមណមានិនេ.

‘‘និទ្ធមិត្វាន បាបិច្ឆេ, បាបអាចារគោចរេ;

សុទ្ធា សុទ្ធេហិ សំវាសំ, កប្បយវ្ហោ បតិស្សតា;

តតោ សមគ្គា និបកា, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សថា’’តិ. (អ. និ. ៨.១០);

ឥតិ សមណកចវរស្ស ឆិន្នត្តាបិ អយំ ធម្មោ ឆិន្នបិលោតិកោ នាម ហោតិ.

អលមេវាតិ យុត្តមេវ. សទ្ធាបព្ពជិតេនាតិ សទ្ធាយ បព្ពជិតេន. កុលបុត្តេនាតិ ទ្វេ កុលបុត្តា អាចារកុលបុត្តោ ជាតិកុលបុត្តោ ច. តត្ថ យោ យតោ កុតោចិ កុលា បព្ពជិត្វា សីលាទយោ បញ្ច ធម្មក្ខន្ធេ បូរេតិ, អយំ អាចារកុលបុត្តោ នាម. យោ បន យសកុលបុត្តាទយោ វិយ ជាតិសម្បន្នកុលា បព្ពជិតោ, អយំ ជាតិកុលបុត្តោ នាម. តេសុ ឥធ អាចារកុលបុត្តោ អធិប្បេតោ. សចេ បន ជាតិកុលបុត្តោ អាចារវា ហោតិ, អយំ ឧត្តមោយេវ. ឯវរូបេន កុលបុត្តេន. វីរិយំ អារភិតុន្តិ ចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយំ កាតុំ. ឥទានិស្ស ចតុរង្គំ ទស្សេន្តោ កាមំ តចោ ចាតិអាទិមាហ. ឯត្ថ ហិ តចោ ឯកំ អង្គំ, ន្ហារុ ឯកំ, អដ្ឋិ ឯកំ, មំសលោហិតំ ឯកន្តិ. ឥទញ្ច បន ចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយំ អធិដ្ឋហន្តេន នវសុ ឋានេសុ សមាធាតព្ពំ បុរេភត្តេ បច្ឆាភត្តេ បុរិមយាមេ មជ្ឈិមយាមេ បច្ឆិមយាមេ គមនេ ឋានេ និសជ្ជាយ សយនេតិ.

ទុក្ខំ, ភិក្ខវេ, កុសីតោ វិហរតីតិ ឥមស្មិំ សាសនេ យោ កុសីតោ បុគ្គលោ, សោ ទុក្ខំ វិហរតិ. ពាហិរសមយេ បន យោ កុសីតោ, សោ សុខំ វិហរតិ. វោកិណ្ណោតិ មិស្សីភូតោ. សទត្ថន្តិ សោភនំ វា អត្ថំ សកំ វា អត្ថំ, ឧភយេនាបិ អរហត្តមេវ អធិប្បេតំ. បរិហាបេតីតិ ហាបេតិ ន បាបុណាតិ. កុសីតបុគ្គលស្ស ហិ ឆ ទ្វារានិ អគុត្តានិ ហោន្តិ, តីណិ កម្មានិ អបរិសុទ្ធានិ, អាជីវដ្ឋមកំ សីលំ អបរិយោទាតំ, ភិន្នាជីវោ កុលូបកោ ហោតិ. សោ សព្រហ្មចារីនំ អក្ខិម្ហិ បតិតរជំ វិយ ឧបឃាតករោ ហុត្វា ទុក្ខំ វិហរតិ, បីឋមទ្ទនោ ចេវ ហោតិ លណ្ឌបូរកោ ច, សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, ទុល្លភំ ខណំ វិរាធេតិ, តេន ភុត្តោ រដ្ឋបិណ្ឌោបិ ន មហប្ផលោ ហោតិ.

អារទ្ធវីរិយោ ច ខោ, ភិក្ខវេតិ អារទ្ធវីរិយោ បុគ្គលោ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ សុខំ វិហរតិ. ពាហិរសមយេ បន យោ អារទ្ធវីរិយោ, សោ ទុក្ខំ វិហរតិ. បវិវិត្តោតិ វិវិត្តោ វិយុត្តោ ហុត្វា. សទត្ថំ បរិបូរេតីតិ អរហត្តំ បាបុណាតិ. អារទ្ធវីរិយស្ស ហិ ឆ ទ្វារានិ សុគុត្តានិ ហោន្តិ, តីណិ កម្មានិ បរិសុទ្ធានិ, អាជីវដ្ឋមកំ សីលំ បរិយោទាតំ សព្រហ្មចារីនំ អក្ខិម្ហិ សុសីតលញ្ជនំ វិយ ធាតុគតចន្ទនំ វិយ ច មនាបោ ហុត្វា សុខំ វិហរតិ, សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គហេតុំ សក្កោតិ. សត្ថា ហិ –

‘‘ចិរំ ជីវ មហាវីរ, កប្បំ តិដ្ឋ មហាមុនី’’តិ –

ឯវំ គោតមិយា វន្ទិតោ, ‘‘ន ខោ, គោតមិ, តថាគតា ឯវំ វន្ទិតព្ពា’’តិ បដិក្ខិបិត្វា តាយ យាចិតោ វន្ទិតព្ពាការំ អាចិក្ខន្តោ ឯវមាហ –

‘‘អារទ្ធវីរិយេ បហិតត្តេ, និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមេ;

សមគ្គេ សាវកេ បស្ស, ឯសា ពុទ្ធាន វន្ទនា’’តិ. (អប. ថេរី ២.២.១៧១);

ឯវំ អារទ្ធវីរិយោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គហេតុំ សក្កោតិ, ទុល្លភំ ខណំ ន វិរាធេតិ. តស្ស ហិ ពុទ្ធុប្បាទោ ធម្មទេសនា សង្ឃសុប្បដិបត្តិ សផលា ហោតិ សឧទ្រយា, រដ្ឋបិណ្ឌោបិ តេន ភុត្តោ មហប្ផលោ ហោតិ.

ហីនេន អគ្គស្សាតិ ហីនាយ សទ្ធាយ ហីនេន វីរិយេន ហីនាយ សតិយា ហីនេន សមាធិនា ហីនាយ បញ្ញាយ អគ្គសង្ខាតស្ស អរហត្តស្ស បត្តិ នាម ន ហោតិ. អគ្គេន ច ខោតិ អគ្គេហិ សទ្ធាទីហិ អគ្គស្ស អរហត្តស្ស បត្តិ ហោតិ. មណ្ឌបេយ្យន្តិ បសន្នដ្ឋេន មណ្ឌំ, បាតព្ពដ្ឋេន បេយ្យំ. យញ្ហិ បិវិត្វា អន្តរវីថិយំ បតិតោ វិសញ្ញី អត្តនោ សាដកាទីនម្បិ អស្សាមិកោ ហោតិ, តំ បសន្នម្បិ ន បាតព្ពំ, មយ្ហំ បន សាសនំ ឯវំ បសន្នញ្ច បាតព្ពញ្ចាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មណ្ឌបេយ្យ’’ន្តិ អាហ.

តត្ថ តិវិធោ មណ្ឌោ – ទេសនាមណ្ឌោ, បដិគ្គហមណ្ឌោ, ព្រហ្មចរិយមណ្ឌោតិ. កតមោ ទេសនាមណ្ឌោ? ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ អាចិក្ខនា ទេសនា បញ្ញាបនា បដ្ឋបនា វិវរណា វិភជនា ឧត្តានីកម្មំ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ…បេ… អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អាចិក្ខនា…បេ… ឧត្តានីកម្មំ, អយំ ទេសនាមណ្ឌោ. កតមោ បដិគ្គហមណ្ឌោ? ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា យេ វា បនញ្ញេបិ កេចិ វិញ្ញាតារោ, អយំ បដិគ្គហមណ្ឌោ. កតមោ ព្រហ្មចរិយមណ្ឌោ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ, អយំ ព្រហ្មចរិយមណ្ឌោ. អបិច អធិមោក្ខមណ្ឌោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ, អស្សទ្ធិយំ កសដោ, អស្សទ្ធិយំ កសដំ ឆឌ្ឌេត្វា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមោក្ខមណ្ឌំ បិវតីតិ មណ្ឌបេយ្យន្តិអាទិនាបិ (បដិ. ម. ១.២៣៨) នយេនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សត្ថា សម្មុខីភូតោតិ ឥទមេត្ថ ការណវចនំ. យស្មា សត្ថា សម្មុខីភូតោ, តស្មា វីរិយសម្បយោគំ កត្វា បិវថ ឯតំ មណ្ឌំ. ពាហិរកញ្ហិ ភេសជ្ជមណ្ឌម្បិ វេជ្ជស្ស អសម្មុខា បិវន្តានំ បមាណំ វា ឧគ្គមនំ វា និគ្គមនំ វា ន ជានាមាតិ អាសង្កា ហោតិ. វេជ្ជសម្មុខា បន ‘‘វេជ្ជោ ជានិស្សតី’’តិ និរាសង្កា បិវន្តិ. ឯវមេវ អម្ហាកំ ធម្មស្សាមិ សត្ថា សម្មុខីភូតោតិ វីរិយំ កត្វា បិវថាតិ មណ្ឌបានេ នេសំ និយោជេន្តោ តស្មាតិហ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ សផលាតិ សានិសំសា. សឧទ្រយាតិ សវឌ្ឍិ. ឥទានិ និយោជនានុរូបំ សិក្ខិតព្ពតំ និទ្ទិសន្តោ អត្តត្ថំ វា ហិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តត្ថន្តិ អត្តនោ អត្ថភូតំ អរហត្តំ. អប្បមាទេន សម្បាទេតុន្តិ អប្បមាទេន សព្ពកិច្ចានិ កាតុំ. បរត្ថន្តិ បច្ចយទាយកានំ មហប្ផលានិសំសំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ. ទុតិយំ.

៣. ឧបនិសសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ ‘‘ជានតោ អហ’’ន្តិអាទីសុ ជានតោតិ ជានន្តស្ស. បស្សតោតិ បស្សន្តស្ស. ទ្វេបិ បទានិ ឯកត្ថានិ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ជានតោ’’តិ ញាណលក្ខណំ ឧបាទាយ បុគ្គលំ និទ្ទិសតិ. ជាននលក្ខណញ្ហិ ញាណំ. ‘‘បស្សតោ’’តិ ញាណប្បភាវំ ឧបាទាយ. បស្សនប្បភាវញ្ហិ ញាណំ, ញាណសមង្គីបុគ្គលោ ចក្ខុមា វិយ ចក្ខុនា រូបានិ, ញាណេន វិវដេ ធម្មេ បស្សតិ. អាសវានំ ខយន្តិ ឯត្ថ អាសវានំ បហានំ អសមុប្បាទោ ខីណាការោ នត្ថិភាវោតិ អយម្បិ អាសវក្ខយោតិ វុច្ចតិ, ភង្គោបិ មគ្គផលនិព្ពានានិបិ. ‘‘អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៣៨; វិភ. ៨៣១) ហិ ខីណាការោ អាសវក្ខយោតិ វុច្ចតិ. ‘‘យោ អាសវានំ ខយោ វយោ ភេទោ បរិភេទោ អនិច្ចតា អន្តរធាន’’ន្តិ (វិភ. ៣៥៤) ឯត្ថ ភង្គោ.

‘‘សេក្ខស្ស សិក្ខមានស្ស, ឧជុមគ្គានុសារិនោ;

ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ, តតោ អញ្ញា អនន្តរា’’តិ. (ឥតិវុ. ៦២); –

ឯត្ថ មគ្គោ. សោ ហិ អាសវេ ខេបេន្តោ វូបសមេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា អាសវានំ ខយោតិ វុត្តោ. ‘‘អាសវានំ ខយា សមណោ ហោតី’’តិ ឯត្ថ ផលំ. តញ្ហិ អាសវានំ ខីណន្តេ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា អាសវានំ ខយោតិ វុត្តំ.

‘‘អាសវា តស្ស វឌ្ឍន្តិ, អារា សោ អាសវក្ខយា’’តិ; (ធ. ប. ២៥៣) –

ឯត្ថ និព្ពានំ. តញ្ហិ អាគម្ម អាសវា ខីយន្តិ, តស្មា អាសវានំ ខយោតិ វុត្តំ. ឥធ បន មគ្គផលានិ អធិប្បេតានិ. នោ អជានតោ នោ អបស្សតោតិ យោ បន ន ជានាតិ ន បស្សតិ, តស្ស នោ វទាមីតិ អត្ថោ. ឯតេន យេ អជានតោ អបស្សតោបិ សំសារាទីហិយេវ សុទ្ធិំ វទន្តិ, តេ បដិក្ខិត្តា ហោន្តិ. បុរិមេន បទទ្វយេន ឧបាយោ វុត្តោ, ឥមិនា អនុបាយំ បដិសេធេតិ.

ឥទានិ យំ ជានតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុកាមោ កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជានតោតិ បុច្ឆំ អារភិ. តត្ថ ជាននា ពហុវិធា. ទព្ពជាតិកោ ឯវ ហិ កោចិ ភិក្ខុ ឆត្តំ កាតុំ ជានាតិ, កោចិ ចីវរាទីនំ អញ្ញតរំ, តស្ស ឦទិសានិ កម្មានិ វត្តសីសេ ឋត្វា ករោន្តស្ស សា ជាននា សគ្គមគ្គផលានំ បទដ្ឋានំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពំ. យោ បន សាសនេ បព្ពជិត្វា វេជ្ជកម្មាទីនិ កាតុំ ជានាតិ, តស្សេវំ ជានតោ អាសវា វឌ្ឍន្តិយេវ. តស្មា យំ ជានតោ បស្សតោ ច អាសវានំ ខយោ ហោតិ, តទេវ ទស្សេន្តោ ឥតិ រូបន្តិអាទិមាហ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោតិ ឯវំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ ជានន្តស្ស. អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ អាសវានំ ខយន្តេ ជាតត្តា ‘‘អាសវានំ ខយោ’’តិ លទ្ធនាមំ អរហត្តំ ហោតិ.

ឯវំ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេត្វា ឥទានិ ខីណាសវស្ស អាគមនីយំ បុព្ពភាគបដិបទំ ទស្សេតុំ យម្បិស្ស តំ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ខយស្មិំ ខយេញាណន្តិ អាសវក្ខយសង្ខាតេ អរហត្តផលេ បដិលទ្ធេ សតិ បច្ចវេក្ខណញាណំ. តញ្ហិ អរហត្តផលសង្ខាតេ ខយស្មិំ បឋមវារំ ឧប្បន្នេ បច្ឆា ឧប្បន្នត្តា ខយេញាណន្តិ វុច្ចតិ. សឧបនិសន្តិ សការណំ សប្បច្ចយំ. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ. សា ហិស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ លព្ភមានវសេន បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ.

វិរាគោតិ មគ្គោ. សោ ហិ កិលេសេ វិរាជេន្តោ ខេបេន្តោ ឧប្បន្នោ, តស្មា វិរាគោតិ វុច្ចតិ. និព្ពិទាតិ និព្ពិទាញាណំ. ឯតេន ពលវវិបស្សនំ ទស្សេតិ. ពលវវិបស្សនាតិ ភយតូបដ្ឋានេ ញាណំ អាទីនវានុបស្សនេ ញាណំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណន្តិ ចតុន្នំ ញាណានំ អធិវចនំ. យថាភូតញាណទស្សនន្តិ យថាសភាវជាននសង្ខាតំ ទស្សនំ. ឯតេន តរុណវិបស្សនំ ទស្សេតិ. តរុណវិបស្សនា ហិ ពលវវិបស្សនាយ បច្ចយោ ហោតិ. តរុណវិបស្សនាតិ សង្ខារបរិច្ឆេទេ ញាណំ កង្ខាវិតរណេ ញាណំ សម្មសនេ ញាណំ មគ្គាមគ្គេ ញាណន្តិ ចតុន្នំ ញាណានំ អធិវចនំ. សមាធីតិ បាទកជ្ឈានសមាធិ. សោ ហិ តរុណវិបស្សនាយ បច្ចយោ ហោតិ. សុខន្តិ អប្បនាយ បុព្ពភាគសុខំ. តញ្ហិ បាទកជ្ឈានស្ស បច្ចយោ ហោតិ. បស្សទ្ធីតិ ទរថបដិប្បស្សទ្ធិ. សា ហិ អប្បនាបុព្ពភាគស្ស សុខស្ស បច្ចយោ ហោតិ. បីតីតិ ពលវបីតិ. សា ហិ ទរថបដិប្បស្សទ្ធិយា បច្ចយោ ហោតិ. បាមោជ្ជន្តិ ទុព្ពលបីតិ. សា ហិ ពលវបីតិយា បច្ចយោ ហោតិ. សទ្ធាតិ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនសទ្ធា. សា ហិ ទុព្ពលបីតិយា បច្ចយោ ហោតិ. ទុក្ខន្តិ វដ្ដទុក្ខំ. តញ្ហិ អបរាបរសទ្ធាយ បច្ចយោ ហោតិ. ជាតីតិ សវិការា ខន្ធជាតិ. សា ហិ វដ្ដទុក្ខស្ស បច្ចយោ ហោតិ. ភវោតិ កម្មភវោ. (សោ ហិ សវិការាយ ជាតិយា បច្ចយោ ហោតិ.) ឯតេនុបាយេន សេសបទានិបិ វេទិតព្ពានិ.

ថុល្លផុសិតកេតិ មហាផុសិតកេ. បព្ពតកន្ទរបទរសាខាតិ ឯត្ថ កន្ទរំ នាម ‘ក’ន្តិលទ្ធនាមេន ឧទកេន ទារិតោ ឧទកភិន្នោ បព្ពតបទេសោ, យោ ‘‘និតម្ពោ’’តិបិ ‘‘នទីកុញ្ឆោ’’តិបិ វុច្ចតិ. បទរំ នាម អដ្ឋមាសេ ទេវេ អវស្សន្តេ ផលិតោ ភូមិប្បទេសោ. សាខាតិ កុសុម្ភគាមិនិយោ ខុទ្ទកមាតិកាយោ. កុសោព្ភាតិ ខុទ្ទកអាវាដា. មហាសោព្ភាតិ មហាអាវាដា. កុន្នទិយោតិ ខុទ្ទកនទិយោ. មហានទិយោតិ គង្គាយមុនាទិកា មហាសរិតា. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជូបនិសា សង្ខារាតិអាទីសុ អវិជ្ជា បព្ពតោតិ ទដ្ឋព្ពា. អភិសង្ខារា មេឃោតិ, វិញ្ញាណាទិវដ្ដំ កន្ទរាទយោតិ, វិមុត្តិ សាគរោតិ.

យថា បព្ពតមត្ថកេ ទេវោ វស្សិត្វា បព្ពតកន្ទរាទីនិ បូរេន្តោ អនុបុព្ពេន មហាសមុទ្ទំ សាគរំ បូរេតិ, ឯវំ អវិជ្ជាបព្ពតមត្ថកេ តាវ អភិសង្ខារមេឃស្ស វស្សនំ វេទិតព្ពំ. អស្សុតវា ហិ ពាលបុថុជ្ជនោ អវិជ្ជាយ អញ្ញាណី ហុត្វា តណ្ហាយ អភិលាសំ កត្វា កុសលាកុសលកម្មំ អាយូហតិ, តំ កុសលាកុសលកម្មំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, បដិសន្ធិវិញ្ញាណាទីនិ នាមរូបាទីនំ. ឥតិ បព្ពតមត្ថកេ វុដ្ឋទេវស្ស កន្ទរាទយោ បូរេត្វា មហាសមុទ្ទំ អាហច្ច ឋិតកាលោ វិយ អវិជ្ជាបព្ពតមត្ថកេ វុដ្ឋស្ស អភិសង្ខារមេឃស្ស បរម្បរបច្ចយតាយ អនុបុព្ពេន វិញ្ញាណាទិវដ្ដំ បូរេត្វា ឋិតកាលោ. ពុទ្ធវចនំ បន បាឡិយំ អគហិតម្បិ ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ, អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា វសេន គហិតមេវាតិ វេទិតព្ពំ. យា ហិ តស្ស កុលគេហេ និព្ពត្តិ, សា កម្មភវបច្ចយា សវិការា ជាតិ នាម. សោ ពុទ្ធានំ វា ពុទ្ធសាវកានំ វា សម្មុខីភាវំ អាគម្ម វដ្ដទោសទីបកំ លក្ខណាហដំ ធម្មកថំ សុត្វា វដ្ដវសេន បីឡិតោ ហោតិ, ឯវមស្ស សវិការា ខន្ធជាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស បច្ចយោ ហោតិ. សោ វដ្ដទុក្ខេន បីឡិតោ អបរាបរំ សទ្ធំ ជនេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, ឯវមស្ស វដ្ដទុក្ខំ អបរាបរសទ្ធាយ បច្ចយោ ហោតិ. សោ បព្ពជ្ជាមត្តេនេវ អសន្តុដ្ឋោ ឩនបញ្ចវស្សកាលេ និស្សយំ គហេត្វា វត្តបដិបត្តិំ បូរេន្តោ ទ្វេមាតិកា បគុណំ កត្វា កម្មាកម្មំ ឧគ្គហេត្វា យាវ អរហត្តា និជ្ជដំ កត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វសន្តោ បថវីកសិណាទីសុ កម្មំ អារភតិ, តស្ស កម្មដ្ឋានំ និស្សាយ ទុព្ពលបីតិ ឧប្បជ្ជតិ. តទស្ស សទ្ធូបនិសំ បាមោជ្ជំ, តំ ពលវបីតិយា បច្ចយោ ហោតិ. ពលវបីតិ ទរថបដិប្បស្សទ្ធិយា, សា អប្បនាបុព្ពភាគសុខស្ស, តំ សុខំ បាទកជ្ឈានសមាធិស្ស. សោ សមាធិនា ចិត្តកល្លតំ ជនេត្វា តរុណវិបស្សនាយ កម្មំ ករោតិ. ឥច្ចស្ស បាទកជ្ឈានសមាធិ តរុណវិបស្សនាយ បច្ចយោ ហោតិ, តរុណវិបស្សនា ពលវវិបស្សនាយ, ពលវវិបស្សនា មគ្គស្ស, មគ្គោ ផលវិមុត្តិយា, ផលវិមុត្តិ បច្ចវេក្ខណញាណស្សាតិ. ឯវំ ទេវស្ស អនុបុព្ពេន សាគរំ បូរេត្វា ឋិតកាលោ វិយ ខីណាសវស្ស វិមុត្តិសាគរំ បូរេត្វា ឋិតកាលោ វេទិតព្ពោតិ. តតិយំ.

៤. អញ្ញតិត្ថិយសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ បាវិសីតិ បវិដ្ឋោ. សោ ច ន តាវ បវិដ្ឋោ, ‘‘បវិសិស្សាមី’’តិ និក្ខន្តត្តា បន ឯវំ វុត្តោ. យថា កិំ? យថា ‘‘គាមំ គមិស្សាមី’’តិ និក្ខន្តបុរិសោ តំ គាមំ អប្បត្តោបិ ‘‘កហំ ឥត្ថន្នាមោ’’តិ វុត្តេ ‘‘គាមំ គតោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ. អតិប្បគោតិ តទា កិរ ថេរស្ស អតិប្បគោយេវ និក្ខន្តទិវសោ អហោសិ, អតិប្បគោយេវ និក្ខន្តភិក្ខូ ពោធិយង្គណេ ចេតិយង្គណេ និវាសនបារុបនដ្ឋានេតិ ឥមេសុ ឋានេសុ យាវ ភិក្ខាចារវេលា ហោតិ, តាវ បបញ្ចំ ករោន្តិ. ថេរស្ស បន ‘‘យាវ ភិក្ខាចារវេលា ហោតិ, តាវ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ ឯកទ្វេកថាវារេ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តយតោ យំនូនាហន្តិ ឯតទហោសិ. បរិព្ពាជកានំ អារាមោតិ សោ កិរ អារាមោ ទក្ខិណទ្វារស្ស ច វេឡុវនស្ស ច អន្តរា អហោសិ. ឥធាតិ ឥមេសុ ចតូសុ វាទេសុ. កិំវាទី កិមក្ខាយីតិ កិំ វទតិ កិំ អាចិក្ខតិ, កិំ ឯត្ថ សមណស្ស គោតមស្ស ទស្សនន្តិ បុច្ឆន្តិ. ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យាមាតិ, ភោតា គោតមេន យំ វុត្តំ ការណំ, តស្ស អនុការណំ កថេយ្យាម. សហធម្មិកោ វាទានុបាតោតិ បរេហិ វុត្តការណេន សការណោ ហុត្វា សមណស្ស គោតមស្ស វាទានុបាតោ វាទប្បវត្តិ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពំ ការណំ កោចិ អប្បមត្តកោបិ កថំ នាគច្ឆេយ្យ? ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កថំ សព្ពាការេនបិ សមណស្ស គោតមស្ស វាទេ គារយ្ហំ ការណំ ន ភវេយ្យាតិ?

ឥតិ វទន្តិ ផស្សបច្ចយា ទុក្ខន្តិ ឯវំ វទន្តោតិ អត្ថោ. តត្រាតិ តេសុ ចតូសុ វាទេសុ. តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សាតិ ឥទំ ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា’’តិ បដិញ្ញាយ សាធកវចនំ. យស្មា ហិ ន វិនា ផស្សេន ទុក្ខបដិសំវេទនា អត្ថិ, តស្មា ជានិតព្ពមេតំ យថា ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា’’តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

សាធុ, សាធុ, អានន្ទាតិ អយំ សាធុការោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ទិន្នោ, អានន្ទត្ថេរេន បន សទ្ធិំ ភគវា អាមន្តេសិ. ឯកមិទាហន្តិ ឯត្ថ ឥធាតិ និបាតមត្តំ, ឯកំ សមយន្តិ អត្ថោ. ឥទំ វចនំ ‘‘ន កេវលំ សារិបុត្តោវ រាជគហំ បវិដ្ឋោ, អហម្បិ បាវិសិំ. ន កេវលញ្ច តស្សេវាយំ វិតក្កោ ឧប្បន្នោ, មយ្ហម្បិ ឧប្បជ្ជិ. ន កេវលញ្ច តស្សេវ សា តិត្ថិយេហិ សទ្ធិំ កថា ជាតា, មយ្ហម្បិ ជាតបុព្ពា’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

អច្ឆរិយំ អព្ភុតន្តិ ឧភយម្បេតំ វិម្ហយទីបនមេវ. វចនត្ថោ បនេត្ថ អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តន្តិ អច្ឆរិយំ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អព្ភុតំ. ឯកេន បទេនាតិ ‘‘ផស្សបច្ចយា ទុក្ខ’’ន្តិ ឥមិនា ឯកេន បទេន. ឯតេន ហិ សព្ពវាទានំ បដិក្ខេបត្ថោ វុត្តោ. ឯសេវត្ថោតិ ឯសោយេវ ផស្សបច្ចយា ទុក្ខន្តិ បដិច្ចសមុប្បាទត្ថោ. តញ្ញេវេត្ថ បដិភាតូតិ តញ្ញេវេត្ថ ឧបដ្ឋាតុ. ឥទានិ ថេរោ ជរាមរណាទិកាយ បដិច្ចសមុប្បាទកថាយ តំ អត្ថគម្ភីរញ្ចេវ គម្ភីរាវភាសញ្ច ករោន្តោ សចេ មំ, ភន្តេតិអាទិំ វត្វា យំមូលកា កថា ឧប្បន្នា, តទេវ បទំ គហេត្វា វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ ឆន្នំត្វេវាតិអាទិមាហ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ភូមិជសុត្តវណ្ណនា

២៥-២៦. បញ្ចមេ ភូមិជោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. សេសមិធាបិ បុរិមសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – យស្មា ឥទំ សុខទុក្ខំ ន កេវលំ ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ, កាយេនបិ ករិយមានំ ករីយតិ, វាចាយបិ មនសាបិ, អត្តនាបិ ករិយមានំ ករីយតិ, បរេនបិ ករិយមានំ ករីយតិ, សម្បជានេនបិ ករិយមានំ ករីយតិ, អសម្បជានេនបិ, តស្មា តស្ស អបរម្បិ បច្ចយវិសេសំ ទស្សេតុំ កាយេ វា ហានន្ទ, សតីតិអាទិមាហ. កាយសញ្ចេតនាហេតូតិ កាយទ្វារេ ឧប្បន្នចេតនាហេតុ. វចីសញ្ចេតនាមនោសញ្ចេតនាសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច កាយទ្វារេ កាមាវចរកុសលាកុសលវសេន វីសតិ ចេតនា លព្ភន្តិ, តថា វចីទ្វារេ. មនោទ្វារេ នវហិ រូបារូបចេតនាហិ សទ្ធិំ ឯកូនតិំសាតិ តីសុ ទ្វារេសុ ឯកូនសត្តតិ ចេតនា ហោន្តិ, តប្បច្ចយំ វិបាកសុខទុក្ខំ ទស្សិតំ. អវិជ្ជាបច្ចយា ចាតិ ឥទំ តាបិ ចេតនា អវិជ្ជាបច្ចយា ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យស្មា បន តំ យថាវុត្តចេតនាភេទំ កាយសង្ខារញ្ចេវ វចីសង្ខារញ្ច មនោសង្ខារញ្ច បរេហិ អនុស្សាហិតោ សាមំ អសង្ខារិកចិត្តេន ករោតិ, បរេហិ ការិយមានោ សសង្ខារិកចិត្តេនាបិ ករោតិ, ‘‘ឥទំ នាម កម្មំ ករោតិ, តស្ស ឯវរូបោ នាម វិបាកោ ភវិស្សតី’’តិ, ឯវំ កម្មញ្ច វិបាកញ្ច ជានន្តោបិ ករោតិ, មាតាបិតូសុ ចេតិយវន្ទនាទីនិ ករោន្តេសុ អនុករោន្តា ទារកា វិយ កេវលំ កម្មមេវ ជានន្តោ ‘‘ឥមស្ស បន កម្មស្ស អយំ វិបាកោ’’តិ វិបាកំ អជានន្តោបិ ករោតិ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ សាមំ វា តំ, អានន្ទ, កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតីតិអាទិ វុត្តំ.

ឥមេសុ, អានន្ទ, ធម្មេសូតិ យេ ឥមេ ‘‘សាមំ វា តំ, អានន្ទ, កាយសង្ខារ’’ន្តិអាទីសុ ចតូសុ ឋានេសុ វុត្តា ឆសត្តតិ ទ្វេសតា ចេតនាធម្មា, ឥមេសុ ធម្មេសុ អវិជ្ជា ឧបនិស្សយកោដិយា អនុបតិតា. សព្ពេបិ ហិ តេ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ឥទានិ វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ អវិជ្ជាយ ត្វេវាតិអាទិមាហ. សោ កាយោ ន ហោតីតិ យស្មិំ កាយេ សតិ កាយសញ្ចេតនាបច្ចយំ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, សោ កាយោ ន ហោតិ. វាចាមនេសុបិ ឯសេវ នយោ. អបិច កាយោតិ ចេតនាកាយោ, វាចាបិ ចេតនាវាចា, មនោបិ កម្មមនោយេវ. ទ្វារកាយោ វា កាយោ. វាចាមនេសុបិ ឯសេវ នយោ. ខីណាសវោ ចេតិយំ វន្ទតិ, ធម្មំ ភណតិ, កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ, កថមស្ស កាយាទយោ ន ហោន្តីតិ? អវិបាកត្តា. ខីណាសវេន ហិ កតំ កម្មំ នេវ កុសលំ ហោតិ នាកុសលំ. អវិបាកំ ហុត្វា កិរិយាមត្តេ តិដ្ឋតិ, តេនស្ស តេ កាយាទយោ ន ហោន្តីតិ វុត្តំ.

ខេត្តំ តំ ន ហោតីតិអាទីសុបិ វិរុហនដ្ឋេន តំ ខេត្តំ ន ហោតិ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ ន ហោតិ, បច្ចយដ្ឋេន អាយតនំ ន ហោតិ, ការណដ្ឋេន អធិករណំ ន ហោតិ. សញ្ចេតនាមូលកញ្ហិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា សញ្ចេតនា ឯតេសំ វិរុហនាទីនំ អត្ថានំ អភាវេន តស្ស សុខទុក្ខស្ស នេវ ខេត្តំ, ន វត្ថុ ន អាយតនំ, ន អធិករណំ ហោតីតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វេទនាទីសុ សុខទុក្ខមេវ កថិតំ, តញ្ច ខោ វិបាកមេវាតិ. បញ្ចមំ.

ឆដ្ឋំ ឧបវាណសុត្តំ ឧត្តានមេវ. ឯត្ថ បន វដ្ដទុក្ខមេវ កថិតន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បច្ចយសុត្តវណ្ណនា

២៧-២៨. សត្តមេ បដិបាដិយា វុត្តេសុ បរិយោសានបទំ គហេត្វា កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ជរាមរណន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ បច្ចយំ បជានាតីតិ ឯវំ ទុក្ខសច្ចវសេន បច្ចយំ ជានាតិ. បច្ចយសមុទយាទយោបិ សមុទយសច្ចាទីនំយេវ វសេន វេទិតព្ពា. ទិដ្ឋិសម្បន្នោតិ មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ. ទស្សនសម្បន្នោតិ តស្សេវ វេវចនំ. អាគតោ ឥមំ សទ្ធម្មន្តិ មគ្គសទ្ធម្មំ អាគតោ. បស្សតីតិ មគ្គសទ្ធម្មមេវ បស្សតិ. សេក្ខេន ញាណេនាតិ មគ្គញាណេនេវ. សេក្ខាយ វិជ្ជាយាតិ មគ្គវិជ្ជាយ ឯវ. ធម្មសោតំ សមាបន្នោតិ មគ្គសង្ខាតមេវ ធម្មសោតំ សមាបន្នោ. អរិយោតិ បុថុជ្ជនភូមិំ អតិក្កន្តោ. និព្ពេធិកបញ្ញោតិ និព្ពេធិកបញ្ញាយ សមន្នាគតោ. អមតទ្វារំ អាហច្ច តិដ្ឋតីតិ អមតំ នាម និព្ពានំ, តស្ស ទ្វារំ អរិយមគ្គំ អាហច្ច តិដ្ឋតីតិ. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ. សត្តមអដ្ឋមានិ.

៩. សមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

២៩-៣០. នវមំ អក្ខរភាណកានំ ភិក្ខូនំ អជ្ឈាសយេន វុត្តំ. តេ ហិ បរីតិ ឧបសគ្គំ បក្ខិបិត្វា វុច្ចមានេ បដិវិជ្ឈិតុំ សក្កោន្តិ. នវមំ.

ទសមេ សព្ពំ ឧត្តានមេវ. ឥមេសុ ទ្វីសុ សុត្តេសុ ចតុសច្ចបដិវេធោវ កថិតោ. ទសមំ.

ទសពលវគ្គោ តតិយោ.