៧. អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ អចេលោ កស្សបោតិ លិង្គេន អចេលោ និច្ចេលោ, នាមេន កស្សបោ. ទូរតោវាតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន បរិវុតំ អាគច្ឆន្តំ ទូរតោ ឯវ អទ្ទស. កិញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កិញ្ចិទេវ ការណំ. ឱកាសន្តិ បញ្ហព្យាករណស្ស ខណំ កាលំ. អន្តរឃរន្តិ ‘‘ន បល្លត្ថិកាយ អន្តរឃរេ និសីទិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ អន្តោនិវេសនំ អន្តរឃរំ. ‘‘ឱក្ខិត្តចក្ខុ អន្តរឃរេ គមិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អន្តោគាមោ. ឥធាបិ អយមេវ អធិប្បេតោ. យទាកង្ខសីតិ យំ ឥច្ឆសិ.

កស្មា បន ភគវា កថេតុកាមោ យាវតតិយំ បដិក្ខិបីតិ? គារវជននត្ថំ. ទិដ្ឋិគតិកា ហិ ខិប្បំ កថិយមានេ គារវំ ន ករោន្តិ, ‘‘សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិតុម្បិ បុច្ឆិតុម្បិ សុករំ, បុច្ឆិតមត្តេយេវ កថេតី’’តិ វចនម្បិ ន សទ្ទហន្តិ. ទ្វេ តយោ វារេ បដិក្ខិត្តេ បន គារវំ ករោន្តិ, ‘‘សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិតុម្បិ បញ្ហំ បុច្ឆិតុម្បិ ទុក្ករ’’ន្តិ យាវតតិយំ យាចិតេ កថិយមានំ សុស្សូសន្តិ សទ្ទហន្តិ. ឥតិ ភគវា ‘‘អយំ សុស្សូសិស្សតិ សទ្ទហិស្សតី’’តិ យាវតតិយំ យាចាបេត្វា កថេសិ. អបិច យថា ភិសក្កោ តេលំ វា ផាណិតំ វា បចន្តោ មុទុបាកខរបាកានំ បាកកាលំ អាគមយមានោ បាកកាលំ អនតិក្កមិត្វាវ ឱតារេតិ. ឯវំ ភគវា សត្តានំ ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ ‘‘ឯត្តកេន កាលេន ឥមស្ស ញាណំ បរិបាកំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វាវ យាវតតិយំ យាចាបេសិ.

មា ហេវំ, កស្សបាតិ, កស្សប, មា ឯវំ ភណិ. សយំកតំ ទុក្ខន្តិ ហិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ, អត្តា នាម កោចិ ទុក្ខស្ស ការកោ នត្ថីតិ ទីបេតិ. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អការណេន យទិច្ឆាយ ឧប្បន្នំ. ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោតិ កស្មា ឯវមាហ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អយំ ‘សយំកតំ ទុក្ខ’ន្តិអាទិនា បុដ្ឋោ ‘មា ហេវ’ន្តិ វទតិ, ‘នត្ថី’តិ បុដ្ឋោ ‘អត្ថី’តិ វទតិ. ‘ភវំ គោតមោ ទុក្ខំ ន ជានាតិ ន បស្សតី’តិ បុដ្ឋោ ‘ជានាមិ ខ្វាហ’ន្តិ វទតិ. កិញ្ចិ នុ ខោ មយា វិរជ្ឈិត្វា បុច្ឆិតោ’’តិ មូលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ បុច្ឆមេវ សោធេន្តោ ឯវមាហ. អាចិក្ខតុ ច មេ, ភន្តេ, ភគវាតិ ឥធ សត្ថរិ សញ្ជាតគារវោ ‘‘ភវ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ភគវា’’តិ វទតិ.

សោ ករោតីតិអាទិ, ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច សតោតិ ឥទំ ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ, តស្មា ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទយតីតិ ខោ, កស្សប, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ បច្ឆា សយំកតំ ទុក្ខន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតិ. ឯត្ថ ច ទុក្ខន្តិ វដ្ដទុក្ខំ អធិប្បេតំ. ឥតិ វទន្តិ ឯតស្ស បុរិមេន អាទិសទ្ទេន អនន្តរេន ច សស្សតសទ្ទេន សម្ពន្ធោ ហោតិ. ‘‘ទីបេតិ គណ្ហាតី’’តិ អយំ បនេត្ថ បាឋសេសោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ឥតិ ឯវំ វទន្តោ អាទិតោវ សស្សតំ ទីបេតិ, សស្សតំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ការកញ្ច វេទកញ្ច ឯកមេវ គណ្ហន្តំ ឯតំ សស្សតំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

អញ្ញោ ករោតីតិអាទិ បន ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘អាទិតោ សតោ’’តិ ឥទំ បន ឥធាបិ អាហរិតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – អញ្ញោ ករោតិ អញ្ញោ បដិសំវេទិយតីតិ ខោ បន, កស្សប, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ, បច្ឆា ‘‘ការកោ ឥធេវ ឧច្ឆិជ្ជតិ, តេន កតំ អញ្ញោ បដិសំវេទិយតី’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ សម្បយុត្តាយ វេទនាយ អភិតុន្នស្ស វិទ្ធស្ស សតោ ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតីតិ. ឥតិ វទន្តិអាទិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. តត្រាយំ យោជនា – ឯវញ្ច វទន្តោ អាទិតោវ ឧច្ឆេទំ ទីបេតិ, ឧច្ឆេទំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ឯតំ ឧច្ឆេទំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

ឯតេ តេតិ យេ សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតេ ឧភោ អន្តេ (អនុបគម្ម តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ, ឯតេ តេ, កស្សប, ឧភោ អន្តេ) អនុបគម្ម បហាយ អនល្លីយិត្វា មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ, មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ ទេសេតីតិ អត្ថោ. កតរំ ធម្មន្តិ ចេ? យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ. ឯត្ថ ហិ ការណតោ ផលំ, ការណនិរោធេន ចស្ស និរោធោ ទីបិតោ, ន កោចិ ការកោ វា វេទកោ វា និទ្ទិដ្ឋោ. ឯត្តាវតា សេសបញ្ហា បដិសេធិតា ហោន្តិ. ឧភោ អន្តេ អនុបគម្មាតិ ឥមិនា ហិ តតិយបញ្ហោ បដិក្ខិត្តោ. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឥមិនា អធិច្ចសមុប្បន្នតា ចេវ អជាននញ្ច បដិក្ខិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

លភេយ្យន្តិ ឥទំ សោ ភគវតោ សន្តិកេ ភិក្ខុភាវំ បត្ថយមានោ អាហ. អថ ភគវា យោនេន ខន្ធកេ តិត្ថិយបរិវាសោ (មហាវ. ៨៦) បញ្ញត្តោ, យំ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ សាមណេរភូមិយំ ឋិតោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមោ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អាកង្ខាមិ ឧបសម្បទំ. ស្វាហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ចត្តារោ មាសេ បរិវាសំ យាចាមី’’តិអាទិនា នយេន សមាទិយិត្វា បរិវសតិ, តំ សន្ធាយ យោ ខោ, កស្សប, អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោតិអាទិមាហ. តត្ថ បព្ពជ្ជន្តិ វចនសិលិដ្ឋតាវសេន វុត្តំ. អបរិវសិត្វាយេវ ហិ បព្ពជ្ជំ លភតិ. ឧបសម្បទត្ថិកេន បន នាតិកាលេន គាមប្បវេសនាទីនិ អដ្ឋ វត្តានិ បូរេន្តេន បរិវសិតព្ពំ. អារទ្ធចិត្តាតិ អដ្ឋវត្តបូរណេន តុដ្ឋចិត្តា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេស តិត្ថិយបរិវាសោ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ បព្ពជ្ជក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៦) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

អបិច មយាតិ អយមេត្ថ បាឋោ, អញ្ញត្ថ បន ‘‘អបិច មេត្ថា’’តិ. បុគ្គលវេមត្តតា វិទិតាតិ បុគ្គលនានត្តំ វិទិតំ. ‘‘អយំ បុគ្គលោ បរិវាសារហោ, អយំ ន បរិវាសារហោ’’តិ ឥទំ មយ្ហំ បាកដន្តិ ទស្សេតិ. តតោ កស្សបោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ អច្ឆរិយំ ពុទ្ធសាសនំ, យត្ថ ឯវំ ឃំសិត្វា កោដ្ដេត្វា យុត្តមេវ គណ្ហន្តិ, អយុត្តំ ឆឌ្ឌេន្តី’’តិ. តតោ សុដ្ឋុតរំ បព្ពជ្ជាយ សញ្ជាតុស្សាហោ សចេ, ភន្តេតិអាទិមាហ. អថ ភគវា តស្ស តិព្ពច្ឆន្ទតំ វិទិត្វា ‘‘ន កស្សបោ បរិវាសំ អរហតី’’តិ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភិក្ខុ, កស្សបំ នហាបេត្វា បព្ពាជេត្វា អានេហី’’តិ. សោ តថា កត្វា តំ បព្ពាជេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. ភគវា គណេ និសីទិត្វា ឧបសម្បាទេសិ. តេន វុត្តំ អលត្ថ ខោ អចេលោ កស្សបោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទន្តិ. អចិរូបសម្បន្នោតិអាទិ សេសំ ព្រាហ្មណសំយុត្តេ (សំ. និ. ១.១៨៧) វុត្តមេវាតិ. សត្តមំ.