២. អាហារវគ្គោ

១. អាហារសុត្តវណ្ណនា

១១. អាហារវគ្គស្ស បឋមេ អាហារាតិ បច្ចយា. បច្ចយា ហិ អាហរន្តិ អត្តនោ ផលំ, តស្មា អាហារាតិ វុច្ចន្តិ. ភូតានំ វា សត្តានន្តិអាទីសុ ភូតាតិ ជាតា និព្ពត្តា. សម្ភវេសិនោតិ យេ សម្ភវំ ជាតិំ និព្ពត្តិំ ឯសន្តិ គវេសន្តិ. តត្ថ ចតូសុ យោនីសុ អណ្ឌជជលាពុជា សត្តា យាវ អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ន ភិន្ទន្តិ, តាវ សម្ភវេសិនោ នាម, អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ភិន្ទិត្វា ពហិ និក្ខន្តា ភូតា នាម. សំសេទជា ឱបបាតិកា ច បឋមចិត្តក្ខណេ សម្ភវេសិនោ នាម, ទុតិយចិត្តក្ខណតោ បភុតិ ភូតា នាម. យេន វា ឥរិយាបថេន ជាយន្តិ, យាវ តតោ អញ្ញំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សម្ភវេសិនោ នាម, តតោ បរំ ភូតា នាម. អថ វា ភូតាតិ ជាតា អភិនិព្ពត្តា, យេ ភូតា អភិនិព្ពត្តាយេវ, ន បុន ភវិស្សន្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ខីណាសវានំ ឯតំ អធិវចនំ. សម្ភវមេសន្តីតិ សម្ភវេសិនោ. អប្បហីនភវសំយោជនត្តា អាយតិម្បិ សម្ភវំ ឯសន្តានំ សេក្ខបុថុជ្ជនានមេតំ អធិវចនំ. ឯវំ សព្ពថាបិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយតិ. វាសទ្ទោ ចេត្ថ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តស្មា ភូតានញ្ច សម្ភវេសីនញ្ចាតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឋិតិយាតិ ឋិតត្ថំ. អនុគ្គហាយាតិ អនុគ្គហត្ថំ. វចនភេទោយេវ ចេស, អត្ថោ បន ទ្វិន្នម្បិ បទានំ ឯកោយេវ. អថ វា ឋិតិយាតិ តស្ស តស្ស សត្តស្ស ឧប្បន្នធម្មានំ អនុប្បពន្ធវសេន អវិច្ឆេទាយ. អនុគ្គហាយាតិ អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទាយ. ឧភោបិ ចេតានិ ‘‘ភូតានំ វា ឋិតិយា ចេវ អនុគ្គហាយ ច, សម្ភវេសីនំ វា ឋិតិយា ចេវ អនុគ្គហាយ ចា’’តិ ឯវំ ឧភយត្ថ ទដ្ឋព្ពានីតិ.

កពឡីការោ អាហារោតិ កពឡំ កត្វា អជ្ឈោហរិតព្ពកោ អាហារោ, ឱទនកុម្មាសាទិវត្ថុកាយ ឱជាយេតំ អធិវចនំ. ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វាតិ វត្ថុឱឡារិកតាយ ឱឡារិកោ, សុខុមតាយ សុខុមោ. សភាវេន បន សុខុមរូបបរិយាបន្នត្តា កពឡីការោ អាហារោ សុខុមោវ ហោតិ. សាបិ ចស្ស វត្ថុតោ ឱឡារិកតា សុខុមតា ច ឧបាទាយុបាទាយ វេទិតព្ពា. កុម្ភីលានញ្ហិ អាហារំ ឧបាទាយ មោរានំ អាហារោ សុខុមោ. កុម្ភីលា កិរ បាសាណេ គិលន្តិ, តេ ច នេសំ កុច្ឆិប្បត្តា វិលីយន្តិ. មោរា សប្បវិច្ឆិកាទិបាណេ ខាទន្តិ. មោរានំ បន អាហារំ ឧបាទាយ តរច្ឆានំ អាហារោ សុខុមោ. តេ កិរ តិវស្សឆឌ្ឌិតានិ វិសាណានិ ចេវ អដ្ឋីនិ ច ខាទន្តិ, តានិ ច នេសំ ខេឡេន តេមិតមត្តានេវ កន្ទមូលំ វិយ មុទុកានិ ហោន្តិ. តរច្ឆានំ អាហារំ ឧបាទាយ ហត្ថីនំ អាហារោ សុខុមោ. តេ ហិ នានារុក្ខសាខាទយោ ខាទន្តិ. ហត្ថីនំ អាហារតោ គវយគោកណ្ណមិគាទីនំ អាហារោ សុខុមោ. តេ កិរ និស្សារានិ នានារុក្ខបណ្ណាទីនិ ខាទន្តិ. តេសម្បិ អាហារតោ គុន្នំ អាហារោ សុខុមោ. តេ អល្លសុក្ខតិណានិ ខាទន្តិ. តេសំ អាហារតោ សសានំ អាហារោ សុខុមោ. សសានំ អាហារតោ សកុណានំ អាហារោ សុខុមោ. សកុណានំ អាហារតោ បច្ចន្តវាសីនំ អាហារោ សុខុមោ. បច្ចន្តវាសីនំ អាហារតោ គាមភោជកានំ អាហារោ សុខុមោ. គាមភោជកានំ អាហារតោ រាជរាជមហាមត្តានំ អាហារោ សុខុមោ. តេសម្បិ អាហារតោ ចក្កវត្តិនោ អាហារោ សុខុមោ. ចក្កវត្តិនោ អាហារតោ ភុម្មានំ ទេវានំ អាហារោ សុខុមោ. ភុម្មានំ ទេវានំ អាហារតោ ចាតុមហារាជិកានំ. ឯវំ យាវ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ អាហារា វិត្ថារេតព្ពា. តេសំ បនាហារោ សុខុមោត្វេវ និដ្ឋំ បត្តោ.

ឯត្ថ ច ឱឡារិកេ វត្ថុស្មិំ ឱជា បរិត្តា ហោតិ ទុព្ពលា, សុខុមេ ពលវតី. តថា ហិ ឯកបត្តបូរម្បិ យាគុំ បីតោ មុហុត្តេនេវ ជិឃច្ឆិតោ ហោតិ យំកិញ្ចិទេវ ខាទិតុកាមោ, សប្បិំ បន បសតមត្តំ បិវិត្វា ទិវសំ អភោត្តុកាមោ ហោតិ. តត្ថ វត្ថុ កម្មជតេជសង្ខាតំ បរិស្សយំ វិនោទេតិ, ន បន សក្កោតិ បាលេតុំ. ឱជា បន បាលេតិ, ន សក្កោតិ បរិស្សយំ វិនោទេតុំ. ទ្វេ បន ឯកតោ ហុត្វា បរិស្សយញ្ចេវ វិនោទេន្តិ បាលេន្តិ ចាតិ.

ផស្សោ ទុតិយោតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិ ឆព្ពិធោបិ ផស្សោ ឯតេសុ ចតូសុ អាហារេសុ ទុតិយោ អាហារោតិ វេទិតព្ពោ. ទេសនានយោ ឯវ ចេស, តស្មា ឥមិនា នាម ការណេន ទុតិយោ តតិយោ ចាតិ ឥទមេត្ថ ន គវេសិតព្ពំ. មនោសញ្ចេតនាតិ ចេតនាវ វុច្ចតិ. វិញ្ញាណន្តិ ចិត្តំ. ឥតិ ភគវា ឥមស្មិំ ឋានេ ឧបាទិណ្ណកអនុបាទិណ្ណកវសេន ឯករាសិំ កត្វា ចត្តារោ អាហារេ ទស្សេសិ. កពឡីការាហារោ ហិ ឧបាទិណ្ណកោបិ អត្ថិ អនុបាទិណ្ណកោបិ, តថា ផស្សាទយោ. តត្ថ សប្បាទីហិ គិលិតានំ មណ្ឌូកាទីនំ វសេន ឧបាទិណ្ណកកពឡីការាហារោ ទដ្ឋព្ពោ. មណ្ឌូកាទយោ ហិ សប្បាទីហិ គិលិតា អន្តោកុច្ឆិគតាបិ កិញ្ចិ កាលំ ជីវន្តិយេវ. តេ យាវ ឧបាទិណ្ណកបក្ខេ តិដ្ឋន្តិ, តាវ អាហារត្ថំ ន សាធេន្តិ. ភិជ្ជិត្វា បន អនុបាទិណ្ណកបក្ខេ ឋិតា សាធេន្តិ. តទាបិ ឧបាទិណ្ណកាហារោតិ វុច្ចន្តីតិ. ឥទំ បន អាចរិយានំ ន រុច្ចតីតិ អដ្ឋកថាយមេវ បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វុត្តំ – ឥមេសំ សត្តានំ ខាទន្តានម្បិ អខាទន្តានម្បិ ភុញ្ជន្តានម្បិ អភុញ្ជន្តានម្បិ បដិសន្ធិចិត្តេនេវ សហជាតា កម្មជា ឱជា នាម អត្ថិ, សា យាវបិ សត្តមា ទិវសា បាលេតិ, អយមេវ ឧបាទិណ្ណកកពឡីការាហារោតិ វេទិតព្ពោ. តេភូមកវិបាកវសេន បន ឧបាទិណ្ណកផស្សាទយោ វេទិតព្ពា, តេភូមកកុសលាកុសលកិរិយវសេន អនុបាទិណ្ណកា. លោកុត្តរា បន រុឡ្ហីវសេន កថិតាតិ.

ឯត្ថាហ – ‘‘យទិ បច្ចយដ្ឋោ អាហារដ្ឋោ, អថ កស្មា អញ្ញេសុបិ សត្តានំ បច្ចយេសុ វិជ្ជមានេសុ ឥមេយេវ ចត្តារោ វុត្តា’’តិ? វុច្ចតេ – អជ្ឈត្តិកសន្តតិយា វិសេសបច្ចយត្តា. វិសេសបច្ចយោ ហិ កពឡីការាហារភក្ខានំ សត្តានំ រូបកាយស្ស កពឡីការោ អាហារោ, នាមកាយេ វេទនាយ ផស្សោ, វិញ្ញាណស្ស មនោសញ្ចេតនា, នាមរូបស្ស វិញ្ញាណំ. យថាហ – ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, អនាហារោ នោ តិដ្ឋតិ (សំ. និ. ៥.១៨៣), តថា ផស្សបច្ចយា វេទនា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១; វិភ. ២២៥).

កោ បនេត្ថ អាហារោ កិំ អាហរតីតិ? កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតិ ផស្សាហារោ តិស្សោ វេទនា, មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោ ភវេ, វិញ្ញាណាហារោ បដិសន្ធិនាមរូបន្តិ.

កថំ? កពឡីការាហារោ តាវ មុខេ ឋបិតមត្តេយេវ អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ, ទន្តវិចុណ្ណិតំ បន អជ្ឈោហរិយមានំ ឯកេកំ សិត្ថំ អដ្ឋដ្ឋរូបានិ សមុដ្ឋាបេតិយេវ. ឯវំ កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតិ. ផស្សាហារោ បន សុខវេទនីយោ ផស្សោ ឧប្បជ្ជមានោយេវ សុខំ វេទនំ អាហរតិ, ទុក្ខវេទនីយោ ទុក្ខំ, អទុក្ខមសុខវេទនីយោ អទុក្ខមសុខន្តិ ឯវំ សព្ពថាបិ ផស្សាហារោ តិស្សោ វេទនា អាហរតិ.

មនោសញ្ចេតនាហារោ កាមភវូបគំ កម្មំ កាមភវំ អាហរតិ, រូបារូបភវូបគានិ តំ តំ ភវំ. ឯវំ សព្ពថាបិ មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោ ភវេ អាហរតិ. វិញ្ញាណាហារោ បន យេ ច បដិសន្ធិក្ខណេ តំសម្បយុត្តកា តយោ ខន្ធា, យានិ ច តិសន្តតិវសេន តិំស រូបានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សហជាតាទិបច្ចយនយេន តានិ អាហរតីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ វិញ្ញាណាហារោ បដិសន្ធិនាមរូបំ អាហរតីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘មនោសញ្ចេតនា តយោ ភវេ អាហរតី’’តិ សាសវកុសលាកុសលចេតនាវ វុត្តា. ‘‘វិញ្ញាណំ បដិសន្ធិនាមរូបំ អាហរតី’’តិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណមេវ វុត្តំ. អវិសេសេន បន តំសម្បយុត្តតំសមុដ្ឋានធម្មានំ អាហរណតោបេតេ ‘‘អាហារា’’តិ វេទិតព្ពា.

ឯតេសុ ចតូសុ អាហារេសុ កពឡីការាហារោ ឧបត្ថម្ភេន្តោ អាហារកិច្ចំ សាធេតិ, ផស្សោ ផុសន្តោយេវ មនោសញ្ចេតនា អាយូហមានាវ, វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវ. កថំ? កពឡីការាហារោ ហិ ឧបត្ថម្ភេន្តោយេវ កាយដ្ឋបនេន សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ. កម្មជនិតោបិ ហិ អយំ កាយោ កពឡីការាហារេន ឧបត្ថទ្ធោ ទសបិ វស្សានិ វស្សសតម្បិ យាវ អាយុបរិមាណា តិដ្ឋតិ. យថា កិំ? យថា មាតុយា ជនិតោបិ ទារកោ ធាតិយា ថញ្ញាទីនិ បាយេត្វា បោសិយមានោ ចិរំ តិដ្ឋតិ, យថា ច ឧបត្ថម្ភេន ឧបត្ថម្ភិតំ គេហំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យថា, មហារាជ, គេហេ បបតន្តេ អញ្ញេន ទារុនា ឧបត្ថម្ភិតំ សន្តំ ឯវ តំ គេហំ ន បតតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’’តិ.

ឯវំ កពឡីការោ អាហារោ ឧបត្ថម្ភេន្តោ អាហារកិច្ចំ សាធេតិ.

ឯវំ សាធេន្តោបិ ច កពឡីការោ អាហារោ ទ្វិន្នំ រូបសន្តតីនំ បច្ចយោ ហោតិ អាហារសមុដ្ឋានស្ស ច ឧបាទិណ្ណកស្ស ច. កម្មជានំ អនុបាលកោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, អាហារសមុដ្ឋានានំ ជនកោ ហុត្វាតិ. ផស្សោ បន សុខាទិវត្ថុភូតំ អារម្មណំ ផុសន្តោយេវ សុខាទិវេទនាបវត្តនេន សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ. មនោសញ្ចេតនា កុសលាកុសលកម្មវសេន អាយូហមានាយេវ ភវមូលនិប្ផាទនតោ សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ. វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវ នាមរូបប្បវត្តនេន សត្តានំ ឋិតិយា ហោតីតិ.

ឯវំ ឧបត្ថម្ភនាទិវសេន អាហារកិច្ចំ សាធយមានេសុ បនេតេសុ ចត្តារិ ភយានិ ទដ្ឋព្ពានិ. សេយ្យថិទំ – កពឡីការាហារេ និកន្តិយេវ ភយំ, ផស្សេ ឧបគមនមេវ, មនោសញ្ចេតនាយ អាយូហនមេវ, វិញ្ញាណេ អភិនិបាតោយេវ ភយន្តិ. កិំ ការណា? កពឡីការាហារេ ហិ និកន្តិំ កត្វា សីតាទីនំ បុរក្ខតា សត្តា អាហារត្ថាយ មុទ្ទាគណនាទិកម្មានិ ករោន្តា អនប្បកំ ទុក្ខំ និគច្ឆន្តិ. ឯកច្ចេ ច ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វាបិ វេជ្ជកម្មាទិកាយ អនេសនាយ អាហារំ បរិយេសន្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ គារយ្ហា ហោន្តិ, សម្បរាយេបិ, ‘‘តស្ស សង្ឃាដិបិ អាទិត្តា សម្បជ្ជលិតា’’តិអាទិនា លក្ខណសំយុត្តេ (សំ. និ. ២.២១៨) វុត្តនយេន សមណបេតា ហោន្តិ. ឥមិនា តាវ ការណេន កពឡីការេ អាហារេ និកន្តិ ឯវ ភយន្តិ វេទិតព្ពា.

ផស្សំ ឧបគច្ឆន្តាបិ ផស្សស្សាទិនោ បរេសំ រក្ខិតគោបិតេសុ ទារាទីសុ ភណ្ឌេសុ អបរជ្ឈន្តិ, តេ សហ ភណ្ឌេន ភណ្ឌសាមិកា គហេត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ វា ឆិន្ទិត្វា សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌេន្តិ, រញ្ញោ វា និយ្យាទេន្តិ. តតោ តេ រាជា វិវិធា កម្មការណា ការាបេតិ. កាយស្ស ច ភេទា ទុគ្គតិ តេសំ បាដិកង្ខា ហោតិ. ឥតិ ផស្សស្សាទមូលកំ ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ សម្បរាយិកម្បិ ភយំ សព្ពមាគតមេវ ហោតិ. ឥមិនា ការណេន ផស្សាហារេ ឧបគមនមេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពំ.

កុសលាកុសលកម្មាយូហនេ បន តម្មូលកំ តីសុ ភវេសុ ភយំ សព្ពំ អាគតមេវ ហោតិ. ឥមិនា ការណេន មនោសញ្ចេតនាហារេ អាយូហនមេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពំ.

បដិសន្ធិវិញ្ញាណញ្ច យស្មិំ យស្មិំ ឋានេ អភិនិបតតិ, តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បដិសន្ធិនាមរូបំ គហេត្វាវ និព្ពត្តតិ. តស្មិញ្ច និព្ពត្តេ សព្ពភយានិ និព្ពត្តានិយេវ ហោន្តិ តម្មូលកត្តាតិ ឥមិនា ការណេន វិញ្ញាណាហារេ អភិនិបាតោយេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពោតិ.

កិំនិទានាតិអាទីសុ និទានាទីនិ សព្ពានេវ ការណវេវចនានិ. ការណញ្ហិ យស្មា ផលំ និទេតិ, ‘‘ហន្ទ នំ គណ្ហថា’’តិ អប្បេតិ វិយ, តស្មា និទានន្តិ វុច្ចតិ. យស្មា តំ តតោ សមុទេតិ ជាយតិ បភវតិ, តស្មា សមុទយោ ជាតិ បភវោតិ វុច្ចតិ. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ – កិំនិទានំ ឯតេសន្តិ កិំនិទានា. កោ សមុទយោ ឯតេសន្តិ កិំសមុទយា. កា ជាតិ ឯតេសន្តិ កិំជាតិកា. កោ បភវោ ឯតេសន្តិ កិំបភវា. យស្មា បន តេសំ តណ្ហា យថាវុត្តេន អត្ថេន និទានញ្ចេវ សមុទយោ ច ជាតិ ច បភវោ ច, តស្មា ‘‘តណ្ហានិទានា’’តិអាទិមាហ. ឯវំ សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច ឥមេ ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានាតិ បដិសន្ធិំ អាទិំ កត្វា អត្តភាវសង្ខាតានំ អាហារានំ បុរិមតណ្ហានំ វសេន និទានំ វេទិតព្ពំ. កថំ? បដិសន្ធិក្ខណេ តាវ បរិបុណ្ណាយតនានំ សត្តានំ សត្តសន្តតិវសេន, សេសានំ តតោ ឩនឩនសន្តតិវសេន ឧប្បន្នរូបព្ភន្តរំ ជាតា ឱជា អត្ថិ, អយំ តណ្ហានិទានោ ឧបាទិណ្ណកកពឡីការាហារោ. បដិសន្ធិចិត្តសម្បយុត្តា បន ផស្សចេតនា សយញ្ច ចិត្តំ វិញ្ញាណន្តិ ឥមេ តណ្ហានិទានា ឧបាទិណ្ណក-ផស្សមនោសញ្ចេតនា-វិញ្ញាណាហារាតិ ឯវំ តាវ បុរិមតណ្ហានិទានា បដិសន្ធិកា អាហារា. យថា ច បដិសន្ធិកា, ឯវំ តតោ បរំ បឋមភវង្គចិត្តក្ខណាទិនិព្ពត្តាបិ វេទិតព្ពា.

យស្មា បន ភគវា ន កេវលំ អាហារានមេវ និទានំ ជានាតិ, អាហារនិទានភូតាយ តណ្ហាយបិ, តណ្ហាយ និទានានំ វេទនាទីនម្បិ និទានំ ជានាតិយេវ, តស្មា តណ្ហា ចាយំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានាតិអាទិនា នយេន វដ្ដំ ទស្សេត្វា វិវដ្ដំ ទស្សេសិ. ឥមស្មិញ្ច បន ឋានេ ភគវា អតីតាភិមុខំ ទេសនំ កត្វា អតីតេន វដ្ដំ ទស្សេតិ. កថំ? អាហារវសេន ហិ អយំ អត្តភាវោ គហិតោ.

តណ្ហាតិ ឥមស្សត្តភាវស្ស ជនកំ កម្មំ, វេទនាផស្សសឡាយតននាមរូបវិញ្ញាណានិ យស្មិំ អត្តភាវេ ឋត្វា កម្មំ អាយូហិតំ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តានិ, អវិជ្ជាសង្ខារា តស្សត្តភាវស្ស ជនកំ កម្មំ. ឥតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ អត្តភាវោ, ទ្វីសុ តស្ស ជនកំ កម្មន្តិ សង្ខេបេន កម្មញ្ចេវ កម្មវិបាកញ្ចាតិ, ទ្វេបិ ធម្មេ ទស្សេន្តេន អតីតាភិមុខំ ទេសនំ កត្វា អតីតេន វដ្ដំ ទស្សិតំ.

តត្រាយំ ទេសនា អនាគតស្ស អទស្សិតត្តា អបរិបុណ្ណាតិ ន ទដ្ឋព្ពា. នយតោ បន បរិបុណ្ណាត្វេវ ទដ្ឋព្ពា. យថា ហិ ចក្ខុមា បុរិសោ ឧទកបិដ្ឋេ និបន្នំ សុំសុមារំ ទិស្វា តស្ស បរភាគំ ឱលោកេន្តោ គីវំ បស្សេយ្យ, ឱរតោ បិដ្ឋិំ, បរិយោសានេ នង្គុដ្ឋមូលំ, ហេដ្ឋា កុច្ឆិំ ឱលោកេន្តោ បន ឧទកគតំ អគ្គនង្គុដ្ឋញ្ចេវ ចត្តារោ ច ហត្ថបាទេ ន បស្សេយ្យ, សោ ន ឯត្តាវតា ‘‘អបរិបុណ្ណោ សុំសុមារោ’’តិ គណ្ហាតិ, នយតោ បន បរិបុណ្ណោត្វេវ គណ្ហាតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

ឧទកបិដ្ឋេ និបន្នសុំសុមារោ វិយ ហិ តេភូមកវដ្ដំ. តីរេ ឋិតោ ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ យោគាវចរោ. តេន បុរិសេន ឧទកបិដ្ឋេ សុំសុមារស្ស ទិដ្ឋកាលោ វិយ យោគិនា អាហារវសេន ឥមស្សត្តភាវស្ស ទិដ្ឋកាលោ. បរតោ គីវាយ ទិដ្ឋកាលោ វិយ ឥមស្សត្តភាវស្ស ជនិកាយ តណ្ហាយ ទិដ្ឋកាលោ. បិដ្ឋិយា ទិដ្ឋកាលោ វិយ យស្មិំ អត្តភាវេ តណ្ហាសង្ខាតំ កម្មំ កតំ, វេទនាទិវសេន តស្ស ទិដ្ឋកាលោ. នង្គុដ្ឋមូលស្ស ទិដ្ឋកាលោ វិយ តស្សត្តភាវស្ស ជនកានំ អវិជ្ជាសង្ខារានំ ទិដ្ឋកាលោ. ហេដ្ឋា កុច្ឆិំ ឱលោកេន្តស្ស បន អគ្គនង្គុដ្ឋញ្ចេវ ចត្តារោ ច ហត្ថបាទេ អទិស្វាបិ ‘‘អបរិបុណ្ណោ សុំសុមារោ’’តិ អគហេត្វា នយតោ បរិបុណ្ណោត្វេវ គហណំ វិយ យត្ថ យត្ថ បច្ចយវដ្ដំ បាឡិយំ ន អាគតំ, តត្ថ តត្ថ ‘‘ទេសនា អបរិបុណ្ណា’’តិ អគហេត្វា នយតោ បរិបុណ្ណាត្វេវ គហណំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ច អាហារតណ្ហានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, តណ្ហាវេទនានំ អន្តរេ ឯកោ, វិញ្ញាណសង្ខារានំ អន្តរេ ឯកោតិ ឯវំ តិសន្ធិចតុសង្ខេបមេវ វដ្ដំ ទស្សិតន្តិ. បឋមំ.

២. មោឡិយផគ្គុនសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយាតិ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ ភគវា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. កស្មា? ទិដ្ឋិគតិកស្ស និសិន្នត្តា. តស្សញ្ហិ បរិសតិ មោឡិយផគ្គុនោ នាម ភិក្ខុ ទិដ្ឋិគតិកោ និសិន្នោ. អថ សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ឧដ្ឋហិត្វា មំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, អថស្សាហំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ បុច្ឆាយ ឱកាសទានត្ថំ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. មោឡិយផគ្គុនោតិ មោឡីតិ ចូឡា វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘ឆេត្វាន មោឡិំ វរគន្ធវាសិតំ

វេហាយសំ ឧក្ខិបិ សក្យបុង្គវោ;

រតនចង្កោដវរេន វាសវោ,

សហស្សនេត្តោ សិរសា បដិគ្គហី’’តិ.

សា តស្ស គិហិកាលេ មហន្តា អហោសិ. តេនស្ស ‘‘មោឡិយផគ្គុនោ’’តិ សង្ខា ឧទបាទិ. បព្ពជិតម្បិ នំ តេនេវ នាមេន សញ្ជានន្តិ. ឯតទវោចាតិ ទេសនានុសន្ធិំ ឃដេន្តោ ឯតំ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារំ អាហារេតី’’តិ វចនំ អវោច. តស្សត្ថោ – ភន្តេ, កោ នាម សោ, យោ ឯតំ វិញ្ញាណាហារំ ខាទតិ វា ភុញ្ជតិ វាតិ?

កស្មា បនាយំ ឥតរេ តយោ អាហារេ អបុច្ឆិត្វា ឥមមេវ បុច្ឆតីតិ? ជានាមីតិ លទ្ធិយា. សោ ហិ មហន្តេ បិណ្ឌេ កត្វាវ កពឡីការាហារំ ភុញ្ជន្តេ បស្សតិ, តេនស្ស តំ ជានាមីតិ លទ្ធិ. តិត្តិរវដ្ដកមោរកុក្កុដាទយោ បន មាតុសម្ផស្សេន យាបេន្តេ ទិស្វា ‘‘ឯតេ ផស្សាហារេន យាបេន្តី’’តិ តស្ស លទ្ធិ. កច្ឆបា បន អត្តនោ ឧតុសមយេ មហាសមុទ្ទតោ និក្ខមិត្វា សមុទ្ទតីរេ វាលិកន្តរេ អណ្ឌានិ ឋបេត្វា វាលិកាយ បដិច្ឆាទេត្វា មហាសមុទ្ទមេវ ឱតរន្តិ. តានិ មាតុអនុស្សរណវសេន ន បូតីនិ ហោន្តិ. តានិ មនោសញ្ចេតនាហារេន យាបេន្តីតិ តស្ស លទ្ធិ. កិញ្ចាបិ ថេរស្ស អយំ លទ្ធិ, ន បន ឯតាយ លទ្ធិយា ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. ទិដ្ឋិគតិកោ ហិ ឧម្មត្តកសទិសោ. យថា ឧម្មត្តកោ បច្ឆិំ គហេត្វា អន្តរវីថិំ ឱតិណ្ណោ គោមយម្បិ បាសាណម្បិ គូថម្បិ ខជ្ជខណ្ឌម្បិ តំ តំ មនាបម្បិ អមនាបម្បិ គហេត្វា បច្ឆិយំ បក្ខិបតិ. ឯវមេវ ទិដ្ឋិគតិកោ យុត្តម្បិ អយុត្តម្បិ បុច្ឆតិ. សោ ‘‘កស្មា ឥមំ បុច្ឆសី’’តិ ន និគ្គហេតព្ពោ, បុច្ឆិតបុច្ឆិតដ្ឋានេ បន គហណមេវ និសេធេតព្ពំ. តេនេវ នំ ភគវា ‘‘កស្មា ឯវំ បុច្ឆសី’’តិ អវត្វា គហិតគាហមេវ តស្ស មោចេតុំ នោ កល្លោ បញ្ហោតិអាទិមាហ.

តត្ថ នោ កល្លោតិ អយុត្តោ. អាហារេតីតិ អហំ ន វទាមីតិ អហំ កោចិ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា អាហារេតីតិ ន វទាមិ. អាហារេតីតិ ចាហំ វទេយ្យន្តិ យទិ អហំ អាហារេតីតិ វទេយ្យំ. តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោតិ តស្មិំ មយា ឯវំ វុត្តេ អយំ បញ្ហោ យុត្តោ ភវេយ្យ. កិស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារោតិ, ភន្តេ, អយំ វិញ្ញាណាហារោ កតមស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោតិ អត្ថោ. តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណន្តិ តស្មិំ ឯវំ បុច្ឆិតេ បញ្ហេ ឥមំ វេយ្យាករណំ យុត្តំ ‘‘វិញ្ញាណាហារោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា បច្ចយោ’’តិ. ឯត្ថ ច វិញ្ញាណាហារោតិ បដិសន្ធិចិត្តំ. អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ តេនេវ វិញ្ញាណេន សហុប្បន្ននាមរូបំ. តស្មិំ ភូតេ សតិ សឡាយតនន្តិ តស្មិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិសង្ខាតេ នាមរូបេ ជាតេ សតិ សឡាយតនំ ហោតីតិ អត្ថោ.

សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ ឥធាបិ ភគវា ឧត្តរិ បញ្ហស្ស ឱកាសំ ទេន្តោ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទិដ្ឋិគតិកោ ហិ នវបុច្ឆំ ឧប្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, និទ្ទិដ្ឋំ និទ្ទិដ្ឋំយេវ បន គណ្ហិត្វា បុច្ឆតិ, តេនស្ស ភគវា ឱកាសំ អទាសិ. អត្ថោ បនស្ស សព្ពបទេសុ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោ. ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ភវតី’’តិ កស្មា ន បុច្ឆតិ? ទិដ្ឋិគតិកស្ស ហិ សត្តោ នាម ភូតោ និព្ពត្តោយេវាតិ លទ្ធិ, តស្មា អត្តនោ លទ្ធិវិរុទ្ធំ ឥទន្តិ ន បុច្ឆតិ. អបិច ឥទប្បច្ចយា ឥទំ ឥទប្បច្ចយា ឥទន្តិ ពហូសុ ឋានេសុ កថិតត្តា សញ្ញត្តិំ ឧបគតោ, តេនាបិ ន បុច្ឆតិ. សត្ថាបិ ‘‘ឥមស្ស ពហុំ បុច្ឆន្តស្សាបិ តិត្តិ នត្ថិ, តុច្ឆបុច្ឆមេវ បុច្ឆតី’’តិ ឥតោ បដ្ឋាយ ទេសនំ ឯកាពទ្ធំ កត្វា ទេសេសិ. ឆន្នំ ត្វេវាតិ យតោ បដ្ឋាយ ទេសនារុឡ្ហំ, តមេវ គហេត្វា ទេសនំ វិវដ្ដេន្តោ ឯវមាហ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ វិញ្ញាណនាមរូបានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធិ, វេទនាតណ្ហានំ អន្តរេ ឯកោ, ភវជាតីនំ អន្តរេ ឯកោតិ. ទុតិយំ.

៣. សមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វាតិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថា ពាហិរកសមណព្រាហ្មណា. ជរាមរណំ នប្បជានន្តីតិអាទីសុ ជរាមរណំ ន ជានន្តិ ទុក្ខសច្ចវសេន, ជរាមរណសមុទយំ ន ជានន្តិ សហ តណ្ហាយ ជាតិ ជរាមរណស្ស សមុទយោតិ សមុទយសច្ចវសេន, ជរាមរណនិរោធំ ន ជានន្តិ និរោធសច្ចវសេន, បដិបទំ ន ជានន្តិ មគ្គសច្ចវសេន. ជាតិំ ន ជានន្តិ ទុក្ខសច្ចវសេន, ជាតិសមុទយំ ន ជានន្តិ សហ តណ្ហាយ ភវោ ជាតិសមុទយោតិ សមុទយសច្ចវសេន. ឯវំ សហ តណ្ហាយ សមុទយំ យោជេត្វា សព្ពបទេសុ ចតុសច្ចវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សាមញ្ញត្ថំ វា ព្រហ្មញ្ញត្ថំ វាតិ ឯត្ថ អរិយមគ្គោ សាមញ្ញញ្ចេវ ព្រហ្មញ្ញញ្ច. ឧភយត្ថាបិ បន អត្ថោ នាម អរិយផលំ វេទិតព្ពំ. ឥតិ ភគវា ឥមស្មិំ សុត្តេ ឯកាទសសុ ឋានេសុ ចត្តារិ សច្ចានិ កថេសីតិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ ឥមេ ធម្មេ កតមេ ធម្មេតិ ឯត្តកំ បបញ្ចំ កត្វា កថិតំ, ទេសនំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយេន ឥមេ ធម្មេ នប្បជានន្តីតិអាទិ វុត្តំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. ចតុត្ថំ.

៥. កច្ចានគោត្តសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋីតិ យំ បណ្ឌិតា ទេវមនុស្សា តេសុ តេសុ ឋានេសុ សម្មាទស្សនំ វទន្តិ, សព្ពម្បិ តំ ទ្វីហិ បទេហិ សង្ខិបិត្វា បុច្ឆតិ. ទ្វយនិស្សិតោតិ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ និស្សិតោ. យេភុយ្យេនាតិ ឥមិនា ឋបេត្វា អរិយបុគ្គលេ សេសមហាជនំ ទស្សេតិ. អត្ថិតន្តិ សស្សតំ. នត្ថិតន្តិ ឧច្ឆេទំ. លោកសមុទយន្តិ លោកោ នាម សង្ខារលោកោ, តស្ស និព្ពត្តិ. សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោតិ សម្មាបញ្ញា នាម សវិបស្សនា មគ្គបញ្ញា, តាយ បស្សន្តស្សាតិ អត្ថោ. យា លោកេ នត្ថិតាតិ សង្ខារលោកេ និព្ពត្តេសុ ធម្មេសុ បញ្ញាយន្តេស្វេវ យា នត្ថីតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា ន ហោតីតិ អត្ថោ. លោកនិរោធន្តិ សង្ខារានំ ភង្គំ. យា លោកេ អត្ថិតាតិ សង្ខារលោកេ ភិជ្ជមានេសុ ធម្មេសុ បញ្ញាយន្តេស្វេវ យា អត្ថីតិ សស្សតទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា ន ហោតីតិ អត្ថោ.

អបិច លោកសមុទយន្តិ អនុលោមបច្ចយាការំ. លោកនិរោធន្តិ បដិលោមបច្ចយាការំ. លោកនិស្សយេ បស្សន្តស្សាបិ ហិ បច្ចយានំ អនុច្ឆេទេន បច្ចយុប្បន្នស្ស អនុច្ឆេទំ បស្សតោ យា នត្ថីតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា ន ហោតិ. បច្ចយនិរោធំ បស្សន្តស្សាបិ បច្ចយនិរោធេន បច្ចយុប្បន្ននិរោធំ បស្សតោ យា អត្ថីតិ សស្សតទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា ន ហោតីតិ អយម្បេត្ថ អត្ថោ.

ឧបយុបាទានាភិនិវេសវិនិពន្ធោតិ ឧបយេហិ ច ឧបាទានេហិ ច អភិនិវេសេហិ ច វិនិពន្ធោ. តត្ថ ឧបយាតិ ទ្វេ ឧបយា តណ្ហុបយោ ច ទិដ្ឋុបយោ ច. ឧបាទានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តណ្ហាទិដ្ឋិយោ ហិ យស្មា អហំ មមន្តិអាទីហិ អាការេហិ តេភូមកធម្មេ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ, តស្មា ឧបយាតិ វុច្ចន្តិ. យស្មា បន តេ ធម្មេ ឧបាទិយន្តិ ចេវ អភិនិវិសន្តិ ច, តស្មា ឧបាទានាតិ ច អភិនិវេសាតិ ច វុច្ចន្តិ. តាហិ ចាយំ លោកោ វិនិពន្ធោ. តេនាហ ‘‘ឧបយុបាទានាភិនិវេសវិនិពន្ធោ’’តិ.

តញ្ចាយន្តិ តញ្ច ឧបយុបាទានំ អយំ អរិយសាវកោ. ចេតសោ អធិដ្ឋានន្តិ ចិត្តស្ស បតិដ្ឋានភូតំ. អភិនិវេសានុសយន្តិ អភិនិវេសភូតញ្ច អនុសយភូតញ្ច. តណ្ហាទិដ្ឋីសុ ហិ អកុសលចិត្តំ បតិដ្ឋាតិ, តា ច តស្មិំ អភិនិវិសន្តិ ចេវ អនុសេន្តិ ច, តស្មា តទុភយំ ចេតសោ អធិដ្ឋានំ អភិនិវេសានុសយន្តិ ច អាហ. ន ឧបេតីតិ ន ឧបគច្ឆតិ. ន ឧបាទិយតីតិ ន គណ្ហាតិ. នាធិដ្ឋាតីតិ ន អធិដ្ឋាតិ, កិន្តិ? អត្តា មេតិ. ទុក្ខមេវាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធមត្តមេវ. ន កង្ខតីតិ ‘‘ទុក្ខមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, ន អញ្ញោ ឯត្ថ សត្តោ នាម អត្ថី’’តិ កង្ខំ ន ករោតិ. ន វិចិកិច្ឆតីតិ ន វិចិកិច្ឆំ ឧប្បាទេតិ.

អបរប្បច្ចយាតិ ន បរប្បច្ចយេន, អញ្ញស្ស អបត្តិយាយេត្វា អត្តបច្ចក្ខញាណមេវស្ស ឯត្ថ ហោតីតិ. ឯត្តាវតា ខោ, កច្ចាន, សម្មាទិដ្ឋិ ហោតីតិ ឯវំ សត្តសញ្ញាយ បហីនត្តា ឯត្តកេន សម្មាទស្សនំ នាម ហោតីតិ មិស្សកសម្មាទិដ្ឋិំ អាហ. អយមេកោ អន្តោតិ ឯស ឯកោ និកូដន្តោ លាមកន្តោ បឋមកំ សស្សតំ. អយំ ទុតិយោតិ ឯស ទុតិយោ សព្ពំ នត្ថីតិ ឧប្បជ្ជនកទិដ្ឋិសង្ខាតោ និកូដន្តោ លាមកន្តោ ទុតិយកោ ឧច្ឆេទោតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ. បញ្ចមំ.

៦. ធម្មកថិកសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ និព្ពិទាយាតិ និព្ពិន្ទនត្ថាយ. វិរាគាយាតិ វិរជ្ជនត្ថាយ. និរោធាយាតិ និរុជ្ឈនត្ថាយ. បដិបន្នោ ហោតីតិ ឯត្ថ សីលតោ បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា បដិបន្នោតិ វេទិតព្ពោ. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោតិ លោកុត្តរស្ស និព្ពានធម្មស្ស អនុធម្មភូតំ បដិបទំ បដិបន្នោ. អនុធម្មភូតន្តិ អនុរូបសភាវភូតំ. និព្ពិទា វិរាគា និរោធាតិ និព្ពិទាយ ចេវ វិរាគេន ច និរោធេន ច. អនុបាទា វិមុត្តោតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ កិញ្ចិ ធម្មំ អនុបាទិយិត្វា វិមុត្តោ. ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពានប្បត្តោ. អលំ វចនាយាតិ, ឯវំ វត្តព្ពតំ អរហតិ, យុត្តោ អនុច្ឆវិកោតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថ ឯកេន នយេន ធម្មកថិកស្ស បុច្ឆា កថិតា, ទ្វីហិ តំ វិសេសេត្វា សេក្ខាសេក្ខភូមិយោ និទ្ទិដ្ឋាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ អចេលោ កស្សបោតិ លិង្គេន អចេលោ និច្ចេលោ, នាមេន កស្សបោ. ទូរតោវាតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន បរិវុតំ អាគច្ឆន្តំ ទូរតោ ឯវ អទ្ទស. កិញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កិញ្ចិទេវ ការណំ. ឱកាសន្តិ បញ្ហព្យាករណស្ស ខណំ កាលំ. អន្តរឃរន្តិ ‘‘ន បល្លត្ថិកាយ អន្តរឃរេ និសីទិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ អន្តោនិវេសនំ អន្តរឃរំ. ‘‘ឱក្ខិត្តចក្ខុ អន្តរឃរេ គមិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អន្តោគាមោ. ឥធាបិ អយមេវ អធិប្បេតោ. យទាកង្ខសីតិ យំ ឥច្ឆសិ.

កស្មា បន ភគវា កថេតុកាមោ យាវតតិយំ បដិក្ខិបីតិ? គារវជននត្ថំ. ទិដ្ឋិគតិកា ហិ ខិប្បំ កថិយមានេ គារវំ ន ករោន្តិ, ‘‘សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិតុម្បិ បុច្ឆិតុម្បិ សុករំ, បុច្ឆិតមត្តេយេវ កថេតី’’តិ វចនម្បិ ន សទ្ទហន្តិ. ទ្វេ តយោ វារេ បដិក្ខិត្តេ បន គារវំ ករោន្តិ, ‘‘សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិតុម្បិ បញ្ហំ បុច្ឆិតុម្បិ ទុក្ករ’’ន្តិ យាវតតិយំ យាចិតេ កថិយមានំ សុស្សូសន្តិ សទ្ទហន្តិ. ឥតិ ភគវា ‘‘អយំ សុស្សូសិស្សតិ សទ្ទហិស្សតី’’តិ យាវតតិយំ យាចាបេត្វា កថេសិ. អបិច យថា ភិសក្កោ តេលំ វា ផាណិតំ វា បចន្តោ មុទុបាកខរបាកានំ បាកកាលំ អាគមយមានោ បាកកាលំ អនតិក្កមិត្វាវ ឱតារេតិ. ឯវំ ភគវា សត្តានំ ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ ‘‘ឯត្តកេន កាលេន ឥមស្ស ញាណំ បរិបាកំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វាវ យាវតតិយំ យាចាបេសិ.

មា ហេវំ, កស្សបាតិ, កស្សប, មា ឯវំ ភណិ. សយំកតំ ទុក្ខន្តិ ហិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ, អត្តា នាម កោចិ ទុក្ខស្ស ការកោ នត្ថីតិ ទីបេតិ. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អការណេន យទិច្ឆាយ ឧប្បន្នំ. ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោតិ កស្មា ឯវមាហ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អយំ ‘សយំកតំ ទុក្ខ’ន្តិអាទិនា បុដ្ឋោ ‘មា ហេវ’ន្តិ វទតិ, ‘នត្ថី’តិ បុដ្ឋោ ‘អត្ថី’តិ វទតិ. ‘ភវំ គោតមោ ទុក្ខំ ន ជានាតិ ន បស្សតី’តិ បុដ្ឋោ ‘ជានាមិ ខ្វាហ’ន្តិ វទតិ. កិញ្ចិ នុ ខោ មយា វិរជ្ឈិត្វា បុច្ឆិតោ’’តិ មូលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ បុច្ឆមេវ សោធេន្តោ ឯវមាហ. អាចិក្ខតុ ច មេ, ភន្តេ, ភគវាតិ ឥធ សត្ថរិ សញ្ជាតគារវោ ‘‘ភវ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ភគវា’’តិ វទតិ.

សោ ករោតីតិអាទិ, ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច សតោតិ ឥទំ ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ, តស្មា ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទយតីតិ ខោ, កស្សប, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ បច្ឆា សយំកតំ ទុក្ខន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតិ. ឯត្ថ ច ទុក្ខន្តិ វដ្ដទុក្ខំ អធិប្បេតំ. ឥតិ វទន្តិ ឯតស្ស បុរិមេន អាទិសទ្ទេន អនន្តរេន ច សស្សតសទ្ទេន សម្ពន្ធោ ហោតិ. ‘‘ទីបេតិ គណ្ហាតី’’តិ អយំ បនេត្ថ បាឋសេសោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ឥតិ ឯវំ វទន្តោ អាទិតោវ សស្សតំ ទីបេតិ, សស្សតំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ការកញ្ច វេទកញ្ច ឯកមេវ គណ្ហន្តំ ឯតំ សស្សតំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

អញ្ញោ ករោតីតិអាទិ បន ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘អាទិតោ សតោ’’តិ ឥទំ បន ឥធាបិ អាហរិតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – អញ្ញោ ករោតិ អញ្ញោ បដិសំវេទិយតីតិ ខោ បន, កស្សប, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ, បច្ឆា ‘‘ការកោ ឥធេវ ឧច្ឆិជ្ជតិ, តេន កតំ អញ្ញោ បដិសំវេទិយតី’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ សម្បយុត្តាយ វេទនាយ អភិតុន្នស្ស វិទ្ធស្ស សតោ ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតីតិ. ឥតិ វទន្តិអាទិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. តត្រាយំ យោជនា – ឯវញ្ច វទន្តោ អាទិតោវ ឧច្ឆេទំ ទីបេតិ, ឧច្ឆេទំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ឯតំ ឧច្ឆេទំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

ឯតេ តេតិ យេ សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតេ ឧភោ អន្តេ (អនុបគម្ម តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ, ឯតេ តេ, កស្សប, ឧភោ អន្តេ) អនុបគម្ម បហាយ អនល្លីយិត្វា មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ, មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ ទេសេតីតិ អត្ថោ. កតរំ ធម្មន្តិ ចេ? យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ. ឯត្ថ ហិ ការណតោ ផលំ, ការណនិរោធេន ចស្ស និរោធោ ទីបិតោ, ន កោចិ ការកោ វា វេទកោ វា និទ្ទិដ្ឋោ. ឯត្តាវតា សេសបញ្ហា បដិសេធិតា ហោន្តិ. ឧភោ អន្តេ អនុបគម្មាតិ ឥមិនា ហិ តតិយបញ្ហោ បដិក្ខិត្តោ. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឥមិនា អធិច្ចសមុប្បន្នតា ចេវ អជាននញ្ច បដិក្ខិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

លភេយ្យន្តិ ឥទំ សោ ភគវតោ សន្តិកេ ភិក្ខុភាវំ បត្ថយមានោ អាហ. អថ ភគវា យោនេន ខន្ធកេ តិត្ថិយបរិវាសោ (មហាវ. ៨៦) បញ្ញត្តោ, យំ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ សាមណេរភូមិយំ ឋិតោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមោ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អាកង្ខាមិ ឧបសម្បទំ. ស្វាហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ចត្តារោ មាសេ បរិវាសំ យាចាមី’’តិអាទិនា នយេន សមាទិយិត្វា បរិវសតិ, តំ សន្ធាយ យោ ខោ, កស្សប, អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោតិអាទិមាហ. តត្ថ បព្ពជ្ជន្តិ វចនសិលិដ្ឋតាវសេន វុត្តំ. អបរិវសិត្វាយេវ ហិ បព្ពជ្ជំ លភតិ. ឧបសម្បទត្ថិកេន បន នាតិកាលេន គាមប្បវេសនាទីនិ អដ្ឋ វត្តានិ បូរេន្តេន បរិវសិតព្ពំ. អារទ្ធចិត្តាតិ អដ្ឋវត្តបូរណេន តុដ្ឋចិត្តា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេស តិត្ថិយបរិវាសោ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ បព្ពជ្ជក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៦) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

អបិច មយាតិ អយមេត្ថ បាឋោ, អញ្ញត្ថ បន ‘‘អបិច មេត្ថា’’តិ. បុគ្គលវេមត្តតា វិទិតាតិ បុគ្គលនានត្តំ វិទិតំ. ‘‘អយំ បុគ្គលោ បរិវាសារហោ, អយំ ន បរិវាសារហោ’’តិ ឥទំ មយ្ហំ បាកដន្តិ ទស្សេតិ. តតោ កស្សបោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ អច្ឆរិយំ ពុទ្ធសាសនំ, យត្ថ ឯវំ ឃំសិត្វា កោដ្ដេត្វា យុត្តមេវ គណ្ហន្តិ, អយុត្តំ ឆឌ្ឌេន្តី’’តិ. តតោ សុដ្ឋុតរំ បព្ពជ្ជាយ សញ្ជាតុស្សាហោ សចេ, ភន្តេតិអាទិមាហ. អថ ភគវា តស្ស តិព្ពច្ឆន្ទតំ វិទិត្វា ‘‘ន កស្សបោ បរិវាសំ អរហតី’’តិ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភិក្ខុ, កស្សបំ នហាបេត្វា បព្ពាជេត្វា អានេហី’’តិ. សោ តថា កត្វា តំ បព្ពាជេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. ភគវា គណេ និសីទិត្វា ឧបសម្បាទេសិ. តេន វុត្តំ អលត្ថ ខោ អចេលោ កស្សបោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទន្តិ. អចិរូបសម្បន្នោតិអាទិ សេសំ ព្រាហ្មណសំយុត្តេ (សំ. និ. ១.១៨៧) វុត្តមេវាតិ. សត្តមំ.

៨. តិម្ពរុកសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ សា វេទនាតិអាទិ ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា និសេធនត្ថំ វុត្តំ. ឯត្ថាបិ សតោតិ ភុម្មត្ថេយេវ សាមិវចនំ. តត្រាយំ អត្ថទីបនា – ‘‘សា វេទនា, សោ វេទិយតី’’តិ ខោ, តិម្ពរុក, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតិ. ឯវញ្ហិ សតិ វេទនាយ ឯវ វេទនា កតា ហោតិ. ឯវញ្ច វទន្តោ ឥមិស្សា វេទនាយ បុព្ពេបិ អត្ថិតំ អនុជានាតិ, សស្សតំ ទីបេតិ សស្សតំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ឯតំ សស្សតំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ. បុរិមញ្ហិ អត្ថំ សន្ធាយេវេតំ ភគវតា វុត្តំ ភវិស្សតិ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ តំ យោជេត្វាវស្ស អត្ថោ ទីបិតោ. ឯវម្បាហំ ន វទាមីតិ អហំ ‘‘សា វេទនា, សោ វេទិយតី’’តិ ឯវម្បិ ន វទាមិ. ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ ឯវម្បិ ន វទាមីតិ អត្ថោ.

អញ្ញា វេទនាតិអាទិ ‘‘បរំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. ឥធាបិ អយំ អត្ថយោជនា –‘‘អញ្ញា វេទនា អញ្ញោ វេទិយតី’’តិ ខោ, តិម្ពរុក, អាទិម្ហិយេវ ឯវំ សតិ បច្ឆា យា បុរិមបក្ខេ ការកវេទនា, សា ឧច្ឆិន្នា. តាយ បន កតំ អញ្ញោ វេទិយតីតិ ឯវំ ឧប្បន្នាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ សម្បយុត្តាយ វេទនាយ អភិតុន្នស្ស សតោ ‘‘បរំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតិ. ឯវញ្ច វទន្តោ ការកោ ឧច្ឆិន្នោ, អញ្ញេន បដិសន្ធិ គហិតាតិ ឧច្ឆេទំ ទីបេតិ, ឧច្ឆេទំ គណ្ហាតិ. កស្មា? តស្ស ហិ តំ ទស្សនំ ឯតំ បរេតិ, ឯតំ ឧច្ឆេទំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឥធាបិ ហិ ឥមានិ បទានិ អដ្ឋកថាយំ អាហរិត្វា យោជិតានេវ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វេទនាសុខទុក្ខំ កថិតំ. តញ្ច ខោ វិបាកសុខទុក្ខមេវ វដ្ដតីតិ វុត្តំ. អដ្ឋមំ.

៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ អវិជ្ជានីវរណស្សាតិ អវិជ្ជាយ និវារិតស្ស. ឯវមយំ កាយោ សមុទាគតោតិ ឯវំ អវិជ្ជាយ និវារិតត្តា តណ្ហាយ ច សម្បយុត្តត្តាយេវ អយំ កាយោ និព្ពត្តោ. អយញ្ចេវ កាយោតិ អយញ្ចស្ស អត្តនោ សវិញ្ញាណកោ កាយោ. ពហិទ្ធា ច នាមរូបន្តិ ពហិទ្ធា ច បរេសំ សវិញ្ញាណកោ កាយោ. អត្តនោ ច បរស្ស ច បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ឆហិ អាយតនេហិ ចាបិ អយំ អត្ថោ ទីបេតព្ពោវ. ឥត្ថេតំ ទ្វយន្តិ ឯវមេតំ ទ្វយំ. ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោតិ អញ្ញត្ថ ចក្ខុរូបាទីនិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. មហាទ្វយំ នាម កិរេតំ. សឡេវាយតនានីតិ សឡេវ ផស្សាយតនានិ ផស្សការណានិ. យេហិ ផុដ្ឋោតិ យេហិ ការណភូតេហិ អាយតនេហិ ឧប្បន្នេន ផស្សេន ផុដ្ឋោ. អញ្ញតរេនាតិ ឯត្ថ បរិបុណ្ណវសេន អញ្ញតរតា វេទិតព្ពា. តត្រាតិ តស្មិំ ពាលបណ្ឌិតានំ កាយនិព្ពត្តនាទិម្ហិ. កោ អធិប្បយាសោតិ កោ អធិកបយោគោ.

ភគវំមូលកាតិ ភគវា មូលំ ឯតេសន្តិ ភគវំមូលកា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ធម្មា បុព្ពេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធេន ឧប្បាទិតា, តស្មិំ បរិនិព្ពុតេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥមេ ធម្មេ ឧប្បាទេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ, ភគវតា បន នោ ឥមេ ធម្មា ឧប្បាទិតា. ភគវន្តញ្ហិ និស្សាយ មយំ ឥមេ ធម្មេ អាជានាម បដិវិជ្ឈាមាតិ ឯវំ ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មាតិ. ភគវំនេត្តិកាតិ ភគវា ហិ ធម្មានំ នេតា វិនេតា អនុនេតា, យថាសភាវតោ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ នាមំ គហេត្វា ទស្សេតាតិ ធម្មា ភគវំនេត្តិកា នាម ហោន្តិ. ភគវំបដិសរណាតិ ចតុភូមកធម្មា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អាបាថំ អាគច្ឆមានា ភគវតិ បដិសរន្តិ នាមាតិ ភគវំបដិសរណា. បដិសរន្តីតិ សមោសរន្តិ. អបិច មហាពោធិមណ្ឌេ និសិន្នស្ស ភគវតោ បដិវេធវសេន ផស្សោ អាគច្ឆតិ ‘‘អហំ ភគវា កិន្នាមោ’’តិ? ត្វំ ផុសនដ្ឋេន ផស្សោ នាម. វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារា, វិញ្ញាណំ អាគច្ឆតិ ‘‘អហំ ភគវា កិន្នាម’’ន្តិ, ត្វំ វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណំ នាមាតិ ឯវំ ចតុភូមកធម្មានំ យថាសភាវតោ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ នាមំ គណ្ហន្តោ ភគវា ធម្មេ បដិសរតីតិ ភគវំបដិសរណា. ភគវន្តំយេវ បដិភាតូតិ ភគវតោវ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ ឧបដ្ឋាតុ, តុម្ហេយេវ នោ កថេត្វា ទេថាតិ អត្ថោ.

សា ចេវ អវិជ្ជាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ សា អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិត្វា និរុទ្ធា, យថា បន អជ្ជាបិ យំ ហិយ្យោ ភេសជ្ជំ បីតំ, តទេវ ភោជនំ ភុញ្ជាតិ សរិក្ខកត្តេន តទេវាតិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ សា ចេវ អវិជ្ជា សា ច តណ្ហាតិ ឥទម្បិ សរិក្ខកត្តេន វុត្តំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. ទុក្ខក្ខយាយាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស ខយត្ថាយ. កាយូបគោ ហោតីតិ អញ្ញំ បដិសន្ធិកាយំ ឧបគន្តា ហោតិ. យទិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោតិ យោ អយំ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសោ, អយំ ពាលតោ បណ្ឌិតស្ស វិសេសោតិ ទស្សេតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ សព្ពោបិ សបដិសន្ធិកោ បុថុជ្ជនោ ‘‘ពាលោ’’តិ, អប្បដិសន្ធិកោ ខីណាសវោ ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ វុត្តោ. សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ បន ‘‘បណ្ឌិតា’’តិ វា ‘‘ពាលា’’តិ វា ន វត្តព្ពា, ភជមានា បន បណ្ឌិតបក្ខំ ភជន្តិ. នវមំ.

១០. បច្ចយសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ បដិច្ចសមុប្បាទញ្ច វោ ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ បដិច្ចសមុប្បន្នេ ច ធម្មេតិ សត្ថា ឥមស្មិំ សុត្តេ បច្ចយេ ច បច្ចយនិព្ពត្តេ ច សភាវធម្មេ ទេសេស្សាមីតិ ឧភយំ អារភិ. ឧប្បាទា វា តថាគតានន្តិ តថាគតានំ ឧប្បាទេបិ, ពុទ្ធេសុ ឧប្បន្នេសុ អនុប្បន្នេសុបិ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, ជាតិយេវ ជរាមរណស្ស បច្ចយោ. ឋិតាវ សា ធាតូតិ ឋិតោវ សោ បច្ចយសភាវោ, ន កទាចិ ជាតិ ជរាមរណស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ. ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតាតិ ឥមេហិបិ ទ្វីហិ បច្ចយមេវ កថេតិ. បច្ចយេន ហិ បច្ចយុប្បន្នា ធម្មា តិដ្ឋន្តិ, តស្មា បច្ចយោវ ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា’’តិ វុច្ចតិ. បច្ចយោ ធម្មេ និយមេតិ, តស្មា ‘‘ធម្មនិយាមតា’’តិ វុច្ចតិ. ឥទប្បច្ចយតាតិ ឥមេសំ ជរាមរណាទីនំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, ឥទប្បច្ចយាវ ឥទប្បច្ចយតា. តន្តិ តំ បច្ចយំ. អភិសម្ពុជ្ឈតីតិ ញាណេន អភិសម្ពុជ្ឈតិ. អភិសមេតីតិ ញាណេន អភិសមាគច្ឆតិ. អាចិក្ខតីតិ កថេតិ. ទេសេតីតិ ទស្សេតិ. បញ្ញាបេតីតិ ជានាបេតិ. បដ្ឋបេតីតិ ញាណមុខេ ឋបេតិ. វិវរតីតិ វិវរិត្វា ទស្សេតិ. វិភជតីតិ វិភាគតោ ទស្សេតិ. ឧត្តានីករោតីតិ បាកដំ ករោតិ. បស្សថាតិ ចាហាតិ បស្សថ ឥតិ ច វទតិ. កិន្តិ? ជាតិបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជរាមរណន្តិអាទិ.

ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ. យា តត្រាតិ យា តេសុ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិអាទីសុ. តថតាតិអាទីនិ បច្ចយាការស្សេវ វេវចនានិ. សោ តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ អនូនាធិកេហេវ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស សម្ភវតោ តថតាតិ, សាមគ្គិំ ឧបគតេសុ បច្ចយេសុ មុហុត្តម្បិ តតោ និព្ពត្តានំ ធម្មានំ អសម្ភវាភាវតោ អវិតថតាតិ, អញ្ញធម្មបច្ចយេហិ អញ្ញធម្មានុប្បត្តិតោ អនញ្ញថតាតិ, ជរាមរណាទីនំ បច្ចយតោ វា បច្ចយសមូហតោ វា ឥទប្បច្ចយតាតិ វុត្តោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឥមេសំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា, ឥទប្បច្ចយានំ វា សមូហោ ឥទប្បច្ចយតា. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថតោ វេទិតព្ពំ.

អនិច្ចន្តិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចំ. ឯត្ថ ច អនិច្ចន្តិ ន ជរាមរណំ អនិច្ចំ, អនិច្ចសភាវានំ បន ខន្ធានំ ជរាមរណត្តា អនិច្ចំ នាម ជាតំ. សង្ខតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សង្ខតន្តិ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតំ. បដិច្ចសមុប្បន្នន្តិ បច្ចយេ និស្សាយ ឧប្បន្នំ. ខយធម្មន្តិ ខយសភាវំ. វយធម្មន្តិ វិគច្ឆនកសភាវំ. វិរាគធម្មន្តិ វិរជ្ជនកសភាវំ. និរោធធម្មន្តិ និរុជ្ឈនកសភាវំ. ជាតិយាបិ វុត្តនយេនេវ អនិច្ចតា វេទិតព្ពា. ជនកបច្ចយានំ វា កិច្ចានុភាវក្ខណេ ទិដ្ឋត្តា ឯកេន បរិយាយេនេត្ថ អនិច្ចាតិអាទីនិ យុជ្ជន្តិយេវ. ភវាទយោ អនិច្ចាទិសភាវាយេវ.

សម្មប្បញ្ញាយាតិ សវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ. បុព្ពន្តន្តិ បុរិមំ អតីតន្តិ អត្ថោ. អហោសិំ នុ ខោតិអាទីសុ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ ននុ ខោ’’តិ សស្សតាការញ្ច អធិច្ចសមុប្បត្តិអាការញ្ច និស្សាយ អតីតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតញ្ច អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. កិំ ការណន្តិ ន វត្តព្ពំ, ឧម្មត្តកោ វិយ ពាលបុថុជ្ជនោ យថា វា តថា វា បវត្តតិ. កិំ នុ ខោ អហោសិន្តិ ជាតិលិង្គុបបត្តិយោ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ នុ ខោ អហោសិំ, ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទគហដ្ឋបព្ពជិតទេវមនុស្សានំ អញ្ញតរោ’’តិ កង្ខតិ. កថំ នុ ខោតិ សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ‘‘ទីឃោ នុ ខោ អហោសិំ រស្សឱទាតកណ្ហបមាណិកអប្បមាណិកាទីនំ អញ្ញតរោ’’តិ កង្ខតិ. កេចិ បន ‘‘ឥស្សរនិម្មានាទីនិ និស្សាយ ‘កេន នុ ខោ ការណេន អហោសិ’ន្តិ ហេតុតោ កង្ខតី’’តិ វទន្តិ. កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិន្តិ ជាតិអាទីនិ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ ហុត្វា នុ ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ…បេ… ទេវោ ហុត្វា មនុស្សោ’’តិ អត្តនោ បរម្បរំ កង្ខតិ. សព្ពត្ថេវ បន អទ្ធានន្តិ កាលាធិវចនមេតំ. អបរន្តន្តិ អនាគតំ អន្តំ. ភវិស្សាមិ នុ ខោ ននុ ខោតិ សស្សតាការញ្ច ឧច្ឆេទាការញ្ច និស្សាយ អនាគតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតញ្ច អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ.

ឯតរហិ វា បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានន្តិ ឥទានិ វា បដិសន្ធិមាទិំ កត្វា ចុតិបរិយន្តំ សព្ពម្បិ វត្តមានកាលំ គហេត្វា. អជ្ឈត្តំ កថំកថី ភវិស្សតីតិ អត្តនោ ខន្ធេសុ វិចិកិច្ឆី ភវិស្សតិ. អហំ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ អត្ថិភាវំ កង្ខតិ. យុត្តំ បនេតន្តិ? យុត្តំ អយុត្តន្តិ កា ឯត្ថ ចិន្តា. អបិចេត្ថ ឥទំ វត្ថុម្បិ ឧទាហរន្តិ – ចូឡមាតាយ កិរ បុត្តោ មុណ្ឌោ, មហាមាតាយ បុត្តោ អមុណ្ឌោ, តំ បុត្តំ មុណ្ឌេសុំ, សោ ឧដ្ឋាយ ‘‘អហំ នុ ខោ ចូឡមាតាយ បុត្តោ’’តិ ចិន្តេសិ. ឯវំ អហំ នុ ខោស្មីតិ កង្ខា ហោតិ. នោ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ នត្ថិភាវំ កង្ខតិ. តត្រាបិ ឥទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ មច្ឆេ គណ្ហន្តោ ឧទកេ ចិរដ្ឋានេន សីតិភូតំ អត្តនោ ឩរុំ មច្ឆោតិ ចិន្តេត្វា បហរិ. អបរោ សុសានបស្សេ ខេត្តំ រក្ខន្តោ ភីតោ សង្កុដិតោ សយិ, សោ បដិពុជ្ឈិត្វា អត្តនោ ជណ្ណុកានិ ទ្វេ យក្ខាតិ ចិន្តេត្វា បហរិ. ឯវំ នោ នុ ខោស្មីតិ កង្ខតិ.

កិំ នុ ខោស្មីតិ ខត្តិយោវ សមានោ អត្តនោ ខត្តិយភាវំ កង្ខតិ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. ទេវោ បន សមានោ ទេវភាវំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ, សោបិ បន ‘‘អហំ រូបី នុ ខោ អរូបី នុ ខោ’’តិអាទិនា នយេន កង្ខតិ. ខត្តិយាទយោ កស្មា ន ជានន្តីតិ ចេ? អបច្ចក្ខា តេសំ តត្ថ តត្ថ កុលេ ឧប្បត្តិ. គហដ្ឋាបិ ច បោត្ថលិកាទយោ បព្ពជិតសញ្ញិនោ, បព្ពជិតាបិ ‘‘កុប្បំ នុ ខោ មេ កម្ម’’ន្តិអាទិនា នយេន គហដ្ឋសញ្ញិនោ. មនុស្សាបិ ច រាជានោ វិយ អត្តនិ ទេវសញ្ញិនោ ហោន្តិ. កថំ នុ ខោស្មីតិ វុត្តនយមេវ. កេវលញ្ហេត្ថ អព្ភន្តរេ ជីវោ នាម អត្ថីតិ គហេត្វា តស្ស សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ‘‘ទីឃោ នុ ខោស្មិ រស្សចតុរស្សឆឡំសអដ្ឋំសសោឡសំសាទីនំ អញ្ញតរប្បការោ’’តិ កង្ខន្តោ កថំ នុ ខោស្មីតិ? កង្ខតីតិ វេទិតព្ពោ. សរីរសណ្ឋានំ បន បច្ចុប្បន្នំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ. កុតោ អាគតោ សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតីតិ អត្តភាវស្ស អាគតិគតិដ្ឋានំ កង្ខន្តោ ឯវំ កង្ខតិ. អរិយសាវកស្សាតិ ឥធ សោតាបន្នោ អធិប្បេតោ, ឥតរេបិ បន តយោ អវារិតាយេវាតិ. ទសមំ.

អាហារវគ្គោ ទុតិយោ.