៥. សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា

២១៣. បញ្ចមេ អង្គេហីតិ ការណេហិ, អវយវេហិ វា. មុសាវាទាវេរមណិអាទីនិ ហិ ចត្តារិ សុភាសិតវាចាយ ការណានិ, សច្ចវចនាទយោ ចត្តារោ អវយវា. ការណត្ថេ ច អង្គសទ្ទេ ‘‘ចតូហី’’តិ និស្សក្កវចនំ ហោតិ, អវយវត្ថេ ករណវចនំ. សមន្នាគតាតិ សមនុអាគតា បវត្តា យុត្តា ច. វាចាតិ សមុល្លបនវាចា, យា ‘‘វាចា គិរា ព្យប្បថោ’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ច, ‘‘នេលា កណ្ណសុខា’’តិ (ទី. និ. ១.៩) ច អាគតា. ‘‘យា បន វាចាយ ចេ កតំ កម្ម’’ន្តិ ឯវំ វិញ្ញត្តិ ច ‘‘យា ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហិ អារតិ…បេ… អយំ វុច្ចតិ សម្មាវាចា’’តិ (វិភ. ២០៦) ឯវំ វិរតិ ច, ‘‘ផរុសវាចា, ភិក្ខវេ, អាសេវិតា ភាវិតា ពហុលីកតា និរយសំវត្តនិកា ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៤០) ឯវំ ចេតនា ច វាចាតិ អាគតា, ន សា ឥធ អធិប្បេតា. កស្មា? អភាសិតព្ពតោ. សុភាសិតាតិ សុដ្ឋុ ភាសិតា. តេនស្សា អត្ថាវហតំ ទីបេតិ. នោ ទុព្ភាសិតាតិ ន ទុដ្ឋុ ភាសិតា. តេនស្សា អនត្ថាវហនបហានតំ ទីបេតិ. អនវជ្ជាតិ រាគាទិវជ្ជរហិតា. ឥមិនាស្សា ការណសុទ្ធិំ ចតុទោសាភាវញ្ច ទីបេតិ. អននុវជ្ជាតិ អនុវាទវិមុត្តា. ឥមិនាស្សា សព្ពាការសម្បត្តិំ ទីបេតិ. វិញ្ញូនន្តិ បណ្ឌិតានំ. តេន និន្ទាបសំសាសុ ពាលា អប្បមាណាតិ ទីបេតិ.

សុភាសិតំយេវ ភាសតីតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ ចតូសុ វាចង្គេសុ អញ្ញតរនិទ្ទោសវចនមេតំ. នោ ទុព្ភាសិតន្តិ តស្សេវ វាចង្គស្ស បដិបក្ខភាសននិវារណំ. នោ ទុព្ភាសិតន្តិ ឥមិនា មិច្ឆាវាចប្បហានំ ទីបេតិ. សុភាសិតន្តិ ឥមិនា បហីនមិច្ឆាវាចេន ភាសិតព្ពវចនលក្ខណំ. អង្គបរិទីបនត្ថំ បនេត្ថ អភាសិតព្ពំ បុព្ពេ អវត្វា ភាសិតព្ពមេវាហ. ឯស នយោ ធម្មំយេវាតិអាទីសុបិ. ឯត្ថ ច បឋមេន បិសុណទោសរហិតំ សមគ្គករណំ វចនំ វុត្តំ, ទុតិយេន សម្ផប្បលាបទោសរហិតំ ធម្មតោ អនបេតំ មន្តាវចនំ, ឥតរេហិ ទ្វីហិ ផរុសាលិករហិតានិ បិយសច្ចវចនានិ. ឥមេហិ ខោតិ អាទិនា តានិ អង្គានិ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ តំ វាចំ និគមេតិ. យញ្ច អញ្ញេ បដិញ្ញាទីហិ អវយវេហិ, នាមាទីហិ បទេហិ, លិង្គវចនវិភត្តិកាលការកសម្បត្តីហិ ច សមន្នាគតំ មុសាវាទាទិវាចម្បិ សុភាសិតន្តិ មញ្ញន្តិ, តំ បដិសេធេតិ. អវយវាទិសមន្នាគតាបិ ហិ តថារូបី វាចា ទុព្ភាសិតាវ ហោតិ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អនត្ថាវហត្តា. ឥមេហិ បន ចតូហង្គេហិ សមន្នាគតា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នាបិ ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតាវ លោកិយលោកុត្តរហិតសុខាវហត្តា. តថា ហិ មគ្គបស្សេ សស្សំ រក្ខន្តិយា សីហឡចេដិកាយ សីហឡកេនេវ ជាតិជរាមរណយុត្តំ គីតិកំ គាយន្តិយា សទ្ទំ សុត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា សដ្ឋិមត្តា វិបស្សកា ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តថា តិស្សោ នាម អារទ្ធវិបស្សកោ ភិក្ខុ បទុមសរសមីបេន គច្ឆន្តោ បទុមសរេ បទុមានិ ភញ្ជិត្វា –

‘‘បាតោវ ផុល្លិតកោកនទំ, សូរិយាលោកេន ភិជ្ជិយតេ;

ឯវំ មនុស្សត្តំ គតា សត្តា, ជរាភិវេគេន មទ្ទិយន្តី’’តិ. –

ឥមំ គីតិកំ គាយន្តិយា ចេដិកាយ សុត្វា អរហត្តំ បត្តោ.

ពុទ្ធន្តរេបិ អញ្ញតរោ បុរិសោ សត្តហិ បុត្តេហិ សទ្ធិំ អដវិតោ អាគម្ម អញ្ញតរាយ ឥត្ថិយា មុសលេន តណ្ឌុលេ កោដ្ដេន្តិយា –

‘‘ជរាយ បរិមទ្ទិតំ ឯតំ, មិលាតឆវិចម្មនិស្សិតំ;

មរណេន ភិជ្ជតិ ឯតំ, មច្ចុស្ស ឃាសមាមិសំ.

‘‘កិមីនំ អាលយំ ឯតំ, នានាកុណបេន បូរិតំ;

អសុចិស្ស ភាជនំ ឯតំ, កទលិក្ខន្ធសមំ ឥទ’’ន្តិ. –

ឥមំ គីតិកំ សុត្វា បច្ចវេក្ខន្តោ សហ បុត្តេហិ បច្ចេកពោធិំ បត្តោ. ឯវំ ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នាបិ ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតាតិ វេទិតព្ពា. សុភាសិតត្តា ឯវ ច អនវជ្ជា ច អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូនំ អត្ថត្ថិកានំ អត្ថបដិសរណានំ, នោ ព្យញ្ជនបដិសរណានន្តិ.

សារុប្បាហីតិ អនុច្ឆវិកាហិ. អភិត្ថវីតិ បសំសិ. ន តាបយេតិ វិប្បដិសារេន ន តាបេយ្យ ន វិពាធេយ្យ. បរេតិ បរេហិ ភិន្ទន្តោ នាភិភវេយ្យ ន ពាធេយ្យ. ឥតិ ឥមាយ គាថាយ អបិសុណវាចាវសេន ភគវន្តំ ថោមេតិ. បដិនន្ទិតាតិ បិយាយិតា. យំ អនាទាយាតិ យំ វាចំ ភាសន្តោ បរេសំ បាបានិ អប្បិយានិ ផរុសវចនានិ អនាទាយ អត្ថព្យញ្ជនមធុរំ បិយមេវ ភាសតិ, តំ វាចំ ភាសេយ្យាតិ បិយវាចាវសេន អភិត្ថវិ.

អមតាតិ សាធុភាវេន អមតសទិសា. វុត្តម្បិ ហេតំ – ‘‘សច្ចំ ហវេ សាទុតរំ រសាន’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៤៦) និព្ពានាមតបច្ចយត្តា វា អមតា. ឯស ធម្មោ សនន្តនោតិ យា អយំ សច្ចវាចា នាម, ឯស បោរាណោ ធម្មោ ចរិយា បវេណី. ឥទមេវ ហិ បោរាណានំ អាចិណ្ណំ, ន តេ អលិកំ ភាសិំសុ. តេនេវាហ – សច្ចេ អត្ថេ ច ធម្មេ ច, អាហុ សន្តោ បតិដ្ឋិតាតិ.

តត្ថ សច្ចេ បតិដ្ឋិតត្តាវ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អត្ថេ បតិដ្ឋិតា, អត្ថេ បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ ធម្មេ បតិដ្ឋិតា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. សច្ចវិសេសនមេវ វា ឯតំ. ឥទំ ហិ វុត្តំ ហោតិ – សច្ចេ បតិដ្ឋិតា, កីទិសេ? អត្ថេ ច ធម្មេ ច, យំ បរេសំ អត្ថតោ អនបេតត្តា អត្ថំ អនុបរោធករំ, ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មំ ធម្មិកមេវ អត្ថំ សាធេតីតិ. ឥតិ ឥមាយ គាថាយ សច្ចវចនវសេន អភិត្ថវិ.

ខេមន្តិ អភយំ និរុបទ្ទវំ. កេន ការណេនាតិ ចេ. និព្ពានបត្តិយា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, យស្មា កិលេសនិព្ពានំ បាបេតិ, វដ្ដទុក្ខស្ស ច អន្តកិរិយាយ សំវត្តតីតិ អត្ថោ. អថ វា យំ ពុទ្ធោ និព្ពានបត្តិយា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយាតិ ទ្វិន្នំ និព្ពានធាតូនំ អត្ថាយ ខេមមគ្គប្បកាសនតោ ខេមំ វាចំ ភាសតិ, សា វេ វាចានមុត្តមាតិ សា វាចា សព្ពវាចានំ សេដ្ឋាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតិ ឥមាយ គាថាយ មន្តាវចនវសេន ភគវន្តំ អភិត្ថវន្តោ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ. បញ្ចមំ.