២. ទុតិយវគ្គោ

១. សនង្កុមារសុត្តវណ្ណនា

១៨២. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ សប្បិនីតីរេតិ សប្បិនីនាមិកាយ នទិយា តីរេ. សនង្កុមារោតិ សោ កិរ បញ្ចសិខកុមារកកាលេ ឈានំ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ កុមារកវណ្ណេនេវ វិចរតិ. តេន នំ ‘‘កុមារោ’’តិ សញ្ជានន្តិ, បោរាណកត្តា បន ‘‘សនង្កុមារោ’’តិ វុច្ចតិ. ជនេតស្មិន្តិ ជនិតស្មិំ, បជាយាតិ អត្ថោ. យេ គោត្តបដិសារិនោតិ យេ ជនេតស្មិំ គោត្តំ បដិសរន្តិ តេសុ លោកេ គោត្តបដិសារីសុ ខត្តិយោ សេដ្ឋោ. វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ ភយភេរវសុត្តបរិយាយេន (ម. និ. ១.៣៤ អាទយោ) បុព្ពេនិវាសាទីហិ វា តីហិ, អម្ពដ្ឋសុត្តបរិយាយេន (ទី. និ. ១.២៧៨ អាទយោ) វិបស្សនាញាណំ មនោមយិទ្ធិ ឆ អភិញ្ញាយោតិ ឥមាហិ វា អដ្ឋហិ វិជ្ជាហិ, សីលេសុ បរិបូរការិតា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា ជាគរិយានុយោគោ សត្ត សទ្ធម្មា ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានីតិ ឯវំ បន្នរសធម្មភេទេន ចរណេន ច សមន្នាគតោ. សោ សេដ្ឋោ ទេវមានុសេតិ សោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សេដ្ឋោ ឧត្តមោតិ. បឋមំ.

២. ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. ទុតិយេ អចិរបក្កន្តេតិ សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា នចិរស្សេវ វេឡុវនតោ គយាសីសំ គតេ. អស្សតរិន្តិ គទ្រភស្ស វឡវាយ ជាតំ. ទុតិយំ.

៣. អន្ធកវិន្ទសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. តតិយេ អន្ធកវិន្ទន្តិ ឯវំនាមកំ គាមំ. ឧបសង្កមីតិ ‘‘សត្ថា ឥទានិបិ វីរិយំ ករោតិ បធានមនុយុញ្ជតិ, គច្ឆាមិស្ស សន្តិកេ ឋត្វា សាសនានុច្ឆវិកំ វីរិយបដិសំយុត្តំ គាថំ វក្ខាមី’’តិ ឧបសង្កមិ.

បន្តានីតិ ជនតំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារេ ឋិតានិ. សំយោជនវិប្បមោក្ខាតិ តានិ ច សេនាសនានិ សេវមានោ ន ចីវរាទីនំ អត្ថាយ សេវេយ្យ, អថ ខោ ទសសំយោជនវិប្បមោក្ខត្ថាយ ចរេយ្យ. សង្ឃេ វសេតិ តេសុ សេនាសនេសុ រតិំ អលភន្តោ ឧបដ្ឋាកាទីនំ ចិត្តានុរក្ខណត្ថំ គទ្រភបិដ្ឋេ រជំ វិយ ឧប្បតន្តោ អរញ្ញេ អចរិត្វា សង្ឃមជ្ឈេ វសេយ្យ. រក្ខិតត្តោ សតីមាតិ តត្ថ ច វសន្តោ សគវចណ្ឌោ គោណោ វិយ សព្រហ្មចារិនោ អវិជ្ឈន្តោ អឃដ្ដេន្តោ រក្ខិតត្តោ សតិបដ្ឋានបរាយណោ ហុត្វា វសេយ្យ.

ឥទានិ សង្ឃេ វសមានស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខាចារវត្តំ អាចិក្ខន្តោ កុលាកុលន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បិណ្ឌិកាយ ចរន្តោតិ បិណ្ឌត្ថាយ ចរមានោ. សេវេថ បន្តានិ សេនាសនានីតិ សង្ឃមជ្ឈំ ឱតរិត្វា វសមានោបិ ធុរបរិវេណេ តាលនាឡិកេរអាទីនិ រោបេត្វា ឧបដ្ឋាកាទិសំសដ្ឋោ ន វសេយ្យ, ចិត្តកល្លតំ បន ជនេត្វា ចិត្តំ ហាសេត្វា តោសេត្វា បុន បន្តសេនាសនេ វសេយ្យាតិ អរញ្ញស្សេវ វណ្ណំ កថេតិ. ភយាតិ វដ្ដភយតោ. អភយេតិ និព្ពានេ. វិមុត្តោតិ អធិមុត្តោ ហុត្វា វសេយ្យ.

យត្ថ ភេរវាតិ យស្មិំ ឋានេ ភយជនកា សវិញ្ញាណកា សីហព្យគ្ឃាទយោ, អវិញ្ញាណកា រត្តិភាគេ ខាណុវល្លិអាទយោ ពហូ អត្ថិ. សរីសបាតិ ទីឃជាតិកាទិសរីសបា. និសីទិ តត្ថ ភិក្ខូតិ តាទិសេ ឋានេ ភិក្ខុ និសិន្នោ. ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ – ភគវា យថា តុម្ហេ ឯតរហិ តត្រដ្ឋកភេរវារម្មណានិ ចេវ សរីសបេ ច វិជ្ជុនិច្ឆារណាទីនិ ច អមនសិកត្វា និសិន្នា, ឯវមេវំ បធានមនុយុត្តា ភិក្ខូ និសីទន្តីតិ.

ជាតុ មេ ទិដ្ឋន្តិ ឯកំសេន មយា ទិដ្ឋំ. ន យិទំ ឥតិហីតិហន្តិ ឥទំ ឥតិហ ឥតិហាតិ ន តក្កហេតុ វា នយហេតុ វា បិដកសម្បទានេន វា អហំ វទាមិ. ឯកស្មិំ ព្រហ្មចរិយស្មិន្តិ ឯកាយ ធម្មទេសនាយ. ធម្មទេសនា ហិ ឥធ ព្រហ្មចរិយន្តិ អធិប្បេតា. មច្ចុហាយិនន្តិ មរណបរិច្ចាគិនំ ខីណាសវានំ.

ទសា ច ទសធា ទសាតិ ឯត្ថ ទសាតិ ទសេវ, ទសធា ទសាតិ សតំ, អញ្ញេ ច ទសុត្តរំ សេខសតំ បស្សាមីតិ វទតិ. សោតសមាបន្នាតិ មគ្គសោតំ សមាបន្នា. អតិរច្ឆានគាមិនោតិ ទេសនាមត្តមេតំ, អវិនិបាតធម្មាតិ អត្ថោ. សង្ខាតុំ នោបិ សក្កោមីតិ មុសាវាទភយេន ឯត្តកា នាម បុញ្ញភាគិនោ សត្តាតិ គណេតុំ ន សក្កោមីតិ ពហុំ ព្រហ្មធម្មទេសនំ សន្ធាយ ឯវមាហ. តតិយំ.

៤. អរុណវតីសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ចតុត្ថេ អភិភូសម្ភវន្តិ អភិភូ ច សម្ភវោ ច. តេសុ អភិភូថេរោ សារិបុត្តត្ថេរោ វិយ បញ្ញាយ អគ្គោ, សម្ភវត្ថេរោ មហាមោគ្គល្លានោ វិយ សមាធិនា អគ្គោ. ឧជ្ឈាយន្តីតិ អវជ្ឈាយន្តិ, លាមកតោ វា ចិន្តេន្តិ. ខិយ្យន្តីតិ, កិន្នាមេតំ កិន្នាមេតន្តិ? អញ្ញមញ្ញំ កថេន្តិ. វិបាចេន្តីតិ វិត្ថារយន្តា បុនប្បុនំ កថេន្តិ. ហេដ្ឋិមេន ឧបឌ្ឍកាយេនាតិ នាភិតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋិមកាយេន. បាឡិយំ ឯត្តកមេវ អាគតំ. ថេរោ បន ‘‘បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា នាគវណ្ណំ គហេត្វា ទស្សេតិ, សុបណ្ណវណ្ណំ គហេត្វា វា ទស្សេតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.១៣) នយេន អាគតំ អនេកប្បការំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ ទស្សេសិ. ឥមា គាថាយោ អភាសីតិ ថេរោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘កថំ ទេសិតា នុ ខោ ធម្មទេសនា សព្ពេសំ បិយា អស្ស មនាបា’’តិ. តតោ អាវជ្ជេន្តោ – ‘‘សព្ពេបិ បាសណ្ឌា សព្ពេ ទេវមនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ សមយេ បុរិសការំ វណ្ណយន្តិ, វីរិយស្ស អវណ្ណវាទី នាម នត្ថិ, វីរិយបដិសំយុត្តំ កត្វា ទេសេស្សាមិ, ឯវំ អយំ ធម្មទេសនា សព្ពេសំ បិយា ភវិស្សតិ មនាបា’’តិ ញត្វា តីសុ បិដកេសុ វិចិនិត្វា ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ អារម្ភថាតិ អារម្ភវីរិយំ ករោថ. និក្កមថាតិ និក្កមវីរិយំ ករោថ. យុញ្ជថាតិ បយោគំ ករោថ បរក្កមថ. មច្ចុនោ សេនន្តិ មច្ចុនោ សេនា នាម កិលេសសេនា, តំ ធុនាថ. ជាតិសំសារន្តិ ជាតិញ្ច សំសារញ្ច, ជាតិសង្ខាតំ វា សំសារំ. ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតីតិ វដ្ដទុក្ខស្ស បរិច្ឆេទំ ករិស្សតិ. កិំ បន កត្វា ថេរោ សហស្សិលោកធាតុំ វិញ្ញាបេសីតិ? នីលកសិណំ តាវ សមាបជ្ជិត្វា សព្ពត្ថ អាលោកដ្ឋានេ អន្ធការំ ផរិ, ឱទាតកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា អន្ធការដ្ឋានេ ឱភាសំ. តតោ ‘‘កិមិទំ អន្ធការ’’ន្តិ? សត្តានំ អាភោគេ ឧប្បន្នេ អាលោកំ ទស្សេសិ. អាលោកដ្ឋានេ អាលោកកិច្ចំ នត្ថិ, ‘‘កិំ អាលោកោ អយ’’ន្តិ? វិចិនន្តានំ អត្តានំ ទស្សេសិ. អថ តេសំ ថេរោតិ វទន្តានំ ឥមា គាថាយោ អភាសិ, សព្ពេ ឱសដាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តស្ស វិយ សទ្ទំ សុណិំសុ. អត្ថោបិ នេសំ បាកដោ អហោសិ. ចតុត្ថំ.

៥. បរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. បញ្ចមេ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេតិ យថេវ ហិ កទម្ពនទីតីរតោ រាជមាតុវិហារទ្វារេន ថូបារាមំ គន្តព្ពំ ហោតិ, ឯវំ ហិរញ្ញវតិកាយ នាម នទិយា បារិមតីរតោ សាលវនំ ឧយ្យានំ. យថា អនុរាធបុរស្ស ថូបារាមោ, ឯវំ តំ កុសិនារាយ ហោតិ. យថា ថូបារាមតោ ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសនមគ្គោ បាចីនមុខោ គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តតិ, ឯវំ ឧយ្យានតោ សាលបន្តិ បាចីនមុខា គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តា. តស្មា តំ ‘‘ឧបវត្តន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ. អន្តរេន យមកសាលានន្តិ មូលក្ខន្ធវិដបបត្តេហិ អញ្ញមញ្ញំ សំសិព្ពិត្វា ឋិតសាលានំ អន្តរិកាយ. អប្បមាទេន សម្បាទេថាតិ សតិអវិប្បវាសេន កត្តព្ពកិច្ចានិ សម្បាទយថ. ឥតិ ភគវា យថា នាម មរណមញ្ចេ និបន្នោ មហទ្ធនោ កុដុម្ពិកោ បុត្តានំ ធនសារំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវមេវំ បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោ បញ្ចចត្តាលីស វស្សានិ ទិន្នំ ឱវាទំ សព្ពំ ឯកស្មិំ អប្បមាទបទេយេវ បក្ខិបិត្វា អភាសិ. អយំ តថាគតស្ស បច្ឆិមា វាចាតិ ឥទំ បន សង្គីតិការានំ វចនំ.

ឥតោ បរំ យំ បរិនិព្ពានបរិកម្មំ កត្វា ភគវា បរិនិព្ពុតោ, តំ ទស្សេតុំ, អថ ខោ ភគវា បឋមំ ឈានន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នេ ភគវតិ អស្សាសបស្សាសានំ អប្បវត្តិំ ទិស្វា, ‘‘បរិនិព្ពុតោ សត្ថា’’តិ សញ្ញាយ ទេវមនុស្សា ឯកប្បហារេន វិរវិំសុ, អានន្ទត្ថេរោបិ – ‘‘បរិនិព្ពុតោ នុ ខោ, ភន្តេ, អនុរុទ្ធ ភគវា’’តិ ថេរំ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘ន ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, តថាគតោ បរិនិព្ពុតោ, អបិច សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ’’តិ អាហ. កថំ បន សោ អញ្ញាសិ? ថេរោ កិរ សត្ថារា សទ្ធិំយេវ តំ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តោ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវុដ្ឋានំ, តាវ គន្ត្វា, ‘‘ឥទានិ ភគវា និរោធំ សមាបន្នោ, អន្តោនិរោធេ ច កាលំកិរិយា នាម នត្ថី’’តិ អញ្ញាសិ.

អថ ខោ ភគវា សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋហិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ…បេ… តតិយជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជីតិ ឯត្ថ បន ភគវា ចតុវីសតិយា ឋានេសុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ, តេរសសុ ឋានេសុ ទុតិយំ ឈានំ… តថា តតិយំ… បន្នរសសុ ឋានេសុ ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជិ. កថំ? ទសសុ អសុភេសុ ទ្វត្តិំសាការេ អដ្ឋសុ កសិណេសុ មេត្តាករុណាមុទិតេសុ អានាបានេ បរិច្ឆេទាកាសេតិ ឥមេសុ តាវ ចតុវីសតិយា ឋានេសុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ. ឋបេត្វា បន ទ្វត្តិំសាការញ្ច ទស ច អសុភានិ សេសេសុ តេរសសុ ទុតិយំ ឈានំ… តេសុយេវ តតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ. អដ្ឋសុ បន កសិណេសុ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារេ អានាបានេ បរិច្ឆេទាកាសេ ចតូសុ អរូបេសូតិ ឥមេសុ បន្នរសសុ ឋានេសុ ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជិ. អយម្បិ ច សង្ខេបកថាវ. និព្ពានបុរំ បវិសន្តោ បន ភគវា ធម្មស្សាមិ សព្ពាបិ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ បវិសិត្វា វិទេសំ គច្ឆន្តោ ញាតិជនំ អាលិង្គេត្វា វិយ សព្ពសមាបត្តិសុខំ អនុភវិត្វា បវិដ្ឋោ.

ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា សមនន្តរា ភគវា បរិនិព្ពាយីតិ ឯត្ថ ច ឈានសមនន្តរំ បច្ចវេក្ខណសមនន្តរន្តិ, ទ្វេ សមនន្តរានិ. ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋាយ ភវង្គំ ឱតិណ្ណស្ស តត្ថេវ បរិនិព្ពានំ ឈានសមនន្តរំ នាម, ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា បុន ឈានង្គានិ បច្ចវេក្ខិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណស្ស តត្ថេវ បរិនិព្ពានំ បច្ចវេក្ខណសមនន្តរំ នាម. ឥមានិ ទ្វេបិ សមនន្តរានេវ. ភគវា បន ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឈានា វុដ្ឋាយ ឈានង្គានិ បច្ចវេក្ខិត្វា ភវង្គចិត្តេន អព្យាកតេន ទុក្ខសច្ចេន បរិនិព្ពាយិ. យេ ហិ កេចិ ពុទ្ធា វា បច្ចេកពុទ្ធា វា អរិយសាវកា វា អន្តមសោ កុន្ថកិបិល្លិកំ ឧបាទាយ សព្ពេ ភវង្គចិត្តេនេវ អព្យាកតេន ទុក្ខសច្ចេន កាលំ ករោន្តិ.

ភូតាតិ សត្តា. អប្បដិបុគ្គលោតិ បដិភាគបុគ្គលវិរហិតោ. ពលប្បត្តោតិ ទសវិធំ ញាណពលំ បត្តោ. ឧប្បាទវយធម្មិនោតិ ឧប្បាទវយសភាវា. តេសំ វូបសមោតិ តេសំ សង្ខារានំ វូបសមោ. សុខោតិ អសង្ខតំ និព្ពានមេវ សុខន្តិ អត្ថោ. តទាសីតិ ‘‘សហ បរិនិព្ពានា មហាភូមិចាលោ អហោសី’’តិ ឯវំ មហាបរិនិព្ពានេ (ទី. និ. ២.២២០) វុត្តំ ភូមិចាលំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ លោមហំសនកោ ច ភិំសនកោ ច អាសិ. សព្ពាការវរូបេតេតិ សព្ពាការវរគុណូបេតេ. នាហុ អស្សាសបស្សាសោតិ ន ជាតោ អស្សាសបស្សាសោ. អនេជោតិ តណ្ហាសង្ខាតាយ ឯជាយ អភាវេន អនេជោ. សន្តិមារព្ភាតិ អនុបាទិសេសំ និព្ពានំ អារព្ភ បដិច្ច សន្ធាយ. ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. បរិនិព្ពុតោតិ ខន្ធបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. អសល្លីនេនាតិ អនល្លីនេន អសង្កុដិតេន សុវិកសិតេនេវ ចិត្តេន. វេទនំ អជ្ឈវាសយីតិ វេទនំ អធិវាសេសិ, ន វេទនានុវត្តី ហុត្វា ឥតោ ចិតោ សម្បរិវត្តិ. វិមោក្ខោតិ កេនចិ ធម្មេន អនាវរណវិមោក្ខោ សព្ពសោ អបញ្ញត្តិភាវូបគមោ បជ្ជោតនិព្ពានសទិសោ ជាតោតិ. បញ្ចមំ.

ទុតិយោ វគ្គោ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ព្រហ្មសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.