៦. ព្រហ្មសំយុត្តំ

១. បឋមវគ្គោ

១. ព្រហ្មាយាចនសុត្តវណ្ណនា

១៧២. ព្រហ្មសំយុត្តស្ស បឋមេ បរិវិតក្កោ ឧទបាទីតិ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ អយំ ចេតសោ វិតក្កោ ឧទបាទិ. កទា ឧទបាទីតិ? ពុទ្ធភូតស្ស អដ្ឋមេ សត្តាហេ រាជាយតនមូលេ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន អាភតំ ទន្តកដ្ឋញ្ច ឱសធហរីតកញ្ច ខាទិត្វា មុខំ ធោវិត្វា ចតូហិ លោកបាលេហិ ឧបនីតេ បច្ចគ្ឃេ សេលមយបត្តេ តបុស្សភល្លិកានំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា បុន បច្ចាគន្ត្វា អជបាលនិគ្រោធេ និសិន្នមត្តស្ស.

អធិគតោតិ បដិវិទ្ធោ. ធម្មោតិ ចតុសច្ចធម្មោ. គម្ភីរោតិ ឧត្តានបដិក្ខេបវចនមេតំ. ទុទ្ទសោតិ គម្ភីរត្តាវ ទុទ្ទសោ ទុក្ខេន ទដ្ឋព្ពោ, ន សក្កា សុខេន ទដ្ឋុំ. ទុទ្ទសត្តាវ ទុរនុពោធោ ទុក្ខេន អវពុជ្ឈិតព្ពោ, ន សក្កា សុខេន អវពុជ្ឈិតុំ. សន្តោតិ និព្ពុតោ. បណីតោតិ អតប្បកោ. ឥទំ ទ្វយំ លោកុត្តរមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អតក្កាវចរោតិ តក្កេន អវចរិតព្ពោ ឱគាហិតព្ពោ ន ហោតិ, ញាណេនេវ អវចរិតព្ពោ. និបុណោតិ សណ្ហោ. បណ្ឌិតវេទនីយោតិ សម្មាបដិបទំ បដិបន្នេហិ បណ្ឌិតេហិ វេទិតព្ពោ. អាលយរាមាតិ សត្តា បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អល្លីយន្តិ, តស្មា តេ អាលយាតិ វុច្ចន្តិ. អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ វា អល្លីយន្តិ, តស្មាបិ អាលយាតិ វុច្ចន្តិ. តេហិ អាលយេហិ រមន្តីតិ អាលយរាមា. អាលយេសុ រតាតិ អាលយរតា. អាលយេសុ សុដ្ឋុ មុទិតាតិ អាលយសម្មុទិតា. យថេវ ហិ សុសជ្ជិតំ បុប្ផផលភរិតរុក្ខាទិសម្បន្នំ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋោ រាជា តាយ តាយ សម្បត្តិយា រមតិ, សម្មុទិតោ អាមោទិតបមោទិតោ ហោតិ, ន ឧក្កណ្ឋតិ, សាយម្បិ និក្ខមិតុំ ន ឥច្ឆតិ, ឯវមិមេហិបិ កាមាលយតណ្ហាលយេហិ សត្តា រមន្តិ, សំសារវដ្ដេ សម្មុទិតា អនុក្កណ្ឋិតា វសន្តិ. តេន តេសំ ភគវា ទុវិធំ អាលយំ ឧយ្យានភូមិំ វិយ ទស្សេន្តោ ‘‘អាលយរាមា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យទិទន្តិ និបាតោ, តស្ស ឋានំ សន្ធាយ ‘‘យំ ឥទ’’ន្តិ, បដិច្ចសមុប្បាទំ សន្ធាយ ‘‘យោ អយ’’ន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឥមេសំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា, ឥទប្បច្ចយតា ច សា បដិច្ចសមុប្បាទោ ចាតិ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បាទោ. សង្ខារាទិបច្ចយានំ ឯតំ អធិវចនំ. សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទិ សព្ពំ និព្ពានមេវ. យស្មា ហិ តំ អាគម្ម សព្ពសង្ខារវិប្ផន្ទិតានិ សមន្តិ, វូបសម្មន្តិ, តស្មា សព្ពសង្ខារសមថោតិ វុច្ចតិ. យស្មា ច តំ អាគម្ម សព្ពេ ឧបធយោ បដិនិស្សដ្ឋា ហោន្តិ, សព្ពា តណ្ហា ខីយន្តិ, សព្ពេ កិលេសរាគា វិរជ្ជន្តិ, សព្ពំ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, តស្មា សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោតិ វុច្ចតិ. យា បនេសា តណ្ហា ភវេន ភវំ, ផលេន វា សទ្ធិំ កម្មំ វិនតិ សំសិព្ពតីតិ កត្វា វានន្តិ វុច្ចតិ, តតោ និក្ខន្តំ វានតោតិ និព្ពានំ. សោ មមស្ស កិលមថោតិ យា អជានន្តានំ ទេសនា នាម, សោ មម កិលមថោ អស្ស, សា មម វិហេសា អស្សាតិ អត្ថោ. កាយកិលមថោ ចេវ កាយវិហេសា ច អស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្តេ បន ឧភយម្បេតំ ពុទ្ធានំ នត្ថិ. អបិស្សូតិ អនុព្រូហនត្ថេ និបាតោ. សោ ‘‘ន កេវលំ អយំ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ, ឥមាបិ គាថា បដិភំសូ’’តិ ទីបេតិ. អនច្ឆរិយាតិ អនុអច្ឆរិយា. បដិភំសូតិ បដិភានសង្ខាតស្ស ញាណស្ស គោចរា អហេសុំ, បរិវិតក្កយិតព្ពតំ បាបុណិំសុ.

កិច្ឆេនាតិ ទុក្ខេន, ន ទុក្ខាយ បដិបទាយ. ពុទ្ធានំ ហិ ចត្តារោបិ មគ្គា សុខបដិបទាវ ហោន្តិ. បារមីបូរណកាលេ បន សរាគសទោសសមោហស្សេវ សតោ អាគតាគតានំ យាចកានំ អលង្កតបដិយត្តំ សីសំ កន្តិត្វា គលលោហិតំ នីហរិត្វា សុអញ្ជិតានិ អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា កុលវំសប្បទីបំ បុត្តំ មនាបចារិនិំ ភរិយន្តិ ឯវមាទីនិ ទេន្តស្ស អញ្ញានិ ច ខន្តិវាទិសទិសេសុ អត្តភាវេសុ ឆេជ្ជភេជ្ជាទីនិ បាបុណន្តស្ស អាគមនីយបដិបទំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ហលន្តិ ឯត្ថ ហ-ការោ និបាតមត្តោ, អលន្តិ អត្ថោ. បកាសិតុន្តិ ទេសិតុំ, ឯវំ កិច្ឆេន អធិគតស្ស អលំ ទេសិតុំ បរិយត្តំ ទេសិតុំ. កោ អត្ថោ ទេសិតេនាតិ វុត្តំ ហោតិ? រាគទោសបរេតេហីតិ រាគទោសផុដ្ឋេហិ រាគទោសានុគតេហិ វា.

បដិសោតគាមិន្តិ និច្ចាទីនំ បដិសោតំ, ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា អសុភ’’ន្តិ ឯវំ គតំ ចតុសច្ចធម្មំ. រាគរត្តាតិ កាមរាគេន ភវរាគេន ទិដ្ឋិរាគេន ច រត្តា. ន ទក្ខន្តីតិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា អសុភន្តិ ឥមិនា សភាវេន ន បស្សិស្សន្តិ, តេ អបស្សន្តេ កោ សក្ខិស្សតិ ឯវំ គាហាបេតុំ. តមោខន្ធេន អាវុដាតិ អវិជ្ជារាសិនា អជ្ឈោត្ថដា.

អប្បោស្សុក្កតាយាតិ និរុស្សុក្កភាវេន, អទេសេតុកាមតាយាតិ អត្ថោ. កស្មា បនស្ស ឯវំ ចិត្តំ នមិ? ននុ ឯស មុត្តោ មោចេស្សាមិ, តិណ្ណោ តារេស្សាមិ –

‘‘កិំ មេ អញ្ញាតវេសេន, ធម្មំ សច្ឆិកតេនិធ;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, តារយិស្សំ សទេវក’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៦) –

បត្ថនំ កត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោតិ? សច្ចមេតំ, តទេវំ បច្ចវេក្ខណានុភាវេន បនស្ស ឯវំ ចិត្តំ នមិ. តស្ស ហិ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា សត្តានំ កិលេសគហនតំ, ធម្មស្ស ច គម្ភីរតំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស សត្តានំ កិលេសគហនតា ច ធម្មគម្ភីរតា ច សព្ពាការេន បាកដា ជាតា. អថស្ស – ‘‘ឥមេ សត្តា កញ្ជិយបុណ្ណា លាពុ វិយ, តក្កភរិតា ចាដិ វិយ, វសាតេលបីតបិលោតិកា វិយ, អញ្ជនមក្ខិតហត្ថោ វិយ ច កិលេសភរិតា អតិសំកិលិដ្ឋា រាគរត្តា ទោសទុដ្ឋា មោហមូឡ្ហា, តេ កិំ នាម បដិវិជ្ឈិស្សន្តី’’តិ? ចិន្តយតោ កិលេសគហនបច្ចវេក្ខណានុភាវេនាបិ ឯវំ ចិត្តំ នមិ.

‘‘អយញ្ច ធម្មោ បថវីសន្ធារកឧទកក្ខន្ធោ វិយ គម្ភីរោ, បព្ពតេន បដិច្ឆាទេត្វា ឋបិតោ សាសបោ វិយ ទុទ្ទសោ, សតធា ភិន្នស្ស វាលស្ស កោដិយា កោដិបដិបាទនំ វិយ ទុរនុពោធោ. ននុ មយា ហិ ឥមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ វាយមន្តេន អទិន្នំ ទានំ នាម នត្ថិ, អរក្ខិតំ សីលំ នាម នត្ថិ, អបរិបូរិតា កាចិ បារមី នាម នត្ថិ, តស្ស មេ និរុស្សាហំ វិយ មារពលំ វិធមន្តស្សាបិ បថវី ន កម្បិត្ថ, បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តស្សាបិ ន កម្បិត្ថ, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេន្តស្សាបិ ន កម្បិត្ថ, បច្ឆិមយាមេ បន បដិច្ចសមុប្បាទំ បដិវិជ្ឈន្តស្សេវ មេ ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិត្ថ. ឥតិ មាទិសេនាបិ តិក្ខញាណេន កិច្ឆេនេវាយំ ធម្មោ បដិវិទ្ធោ. តំ លោកិយមហាជនា កថំ បដិវិជ្ឈិស្សន្តី’’តិ? ធម្មគម្ភីរបច្ចវេក្ខណានុភាវេនាបិ ឯវំ ចិត្តំ នមីតិ វេទិតព្ពំ.

អបិច ព្រហ្មុនា យាចិតេ ទេសេតុកាមតាយបិស្ស ឯវំ ចិត្តំ នមិ. ជានាតិ ហិ ភគវា – ‘‘មម អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តេ នមមានេ មំ មហាព្រហ្មា ធម្មទេសនំ យាចិស្សតិ, ឥមេ ច សត្តា ព្រហ្មគរុកា. តេ ‘សត្ថា កិរ ធម្មំ ន ទេសេតុកាមោ អហោសិ. អថ នំ មហាព្រហ្មា យាចិត្វា ទេសាបេសិ. សន្តោ វត ភោ ធម្មោ, បណីតោ វត ភោ ធម្មោ’តិ មញ្ញមានា សុស្សូសិស្សន្តី’’តិ. ឥទម្បិស្ស ការណំ បដិច្ច អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តំ នមិ, នោ ធម្មទេសនាយាតិ វេទិតព្ពំ.

សហម្បតិស្សាតិ សោ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ សហកោ នាម ថេរោ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បឋមជ្ឈានភូមិយំ កប្បាយុកព្រហ្មា ហុត្វា និព្ពត្តោ. តត្រ នំ ‘‘សហម្បតិព្រហ្មា’’តិ បដិសញ្ជានន្តិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘ព្រហ្មុនោ សហម្បតិស្សា’’តិ. នស្សតិ វត ភោតិ សោ កិរ ឥមំ សទ្ទំ តថា និច្ឆារេសិ, យថា ទសសហស្សិលោកធាតុព្រហ្មានោ សុត្វា សព្ពេ សន្និបតិំសុ. យត្រ ហិ នាមាតិ យស្មិំ នាម លោកេ. បុរតោ បាតុរហោសីតិ តេហិ ទសហិ ព្រហ្មសហស្សេហិ សទ្ធិំ បាតុរហោសិ. អប្បរជក្ខជាតិកាតិ បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ អប្បំ បរិត្តំ រាគទោសមោហរជំ ឯតេសំ ឯវំសភាវាតិ អប្បរជក្ខជាតិកា. អស្សវនតាតិ អស្សវនតាយ. ភវិស្សន្តីតិ បុរិមពុទ្ធេសុ ទសបុញ្ញកិរិយវសេន កតាធិការា បរិបាកគតា បទុមានិ វិយ សូរិយរស្មិសម្ផស្សំ, ធម្មទេសនំយេវ អាកង្ខមានា ចតុប្បទិកគាថាវសានេ អរិយភូមិំ ឱក្កមនារហា ន ឯកោ, ន ទ្វេ, អនេកសតសហស្សា ធម្មស្ស អញ្ញាតារោ ភវិស្សន្តីតិ ទស្សេតិ.

បាតុរហោសីតិ បាតុភវិ. សមលេហិ ចិន្តិតោតិ សមលេហិ ឆហិ សត្ថារេហិ ចិន្តិតោ. តេ ហិ បុរេតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលជម្ពុទីបេ កណ្ដកេ បត្ថរមានា វិយ, វិសំ សិញ្ចមានា វិយ ច សមលំ មិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មំ ទេសយិំសុ. អបាបុរេតន្តិ វិវរំ ឯតំ. អមតស្ស ទ្វារន្តិ អមតស្ស និព្ពានស្ស ទ្វារភូតំ អរិយមគ្គំ. សុណន្តុ ធម្មំ វិមលេនានុពុទ្ធន្តិ ឥមេ សត្តា រាគាទិមលានំ អភាវតោ វិមលេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុពុទ្ធំ ចតុសច្ចធម្មំ សុណន្តុ តាវ ភគវាតិ យាចតិ.

សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោតិ សេលមយេ ឯកគ្ឃនេ បព្ពតមុទ្ធនិ យថាឋិតោវ. ន ហិ តស្ស ឋិតស្ស ទស្សនត្ថំ គីវុក្ខិបនបសារណាទិកិច្ចំ អត្ថិ. តថូបមន្តិ តប្បដិភាគំ សេលបព្ពតូបមំ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យថា សេលបព្ពតមុទ្ធនិ ឋិតោវ ចក្ខុមា បុរិសោ សមន្តតោ ជនតំ បស្សេយ្យ, តថា ត្វម្បិ សុមេធ សុន្ទរបញ្ញ សព្ពញ្ញុតញាណេន សមន្តចក្ខុ ភគវា ធម្មមយំ បាសាទមារុយ្ហ សយំ អបេតសោកោ សោកាវតិណ្ណំ ជាតិជរាភិភូតំ ជនតំ អវេក្ខស្សុ ឧបធារយ ឧបបរិក្ខ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – យថា ហិ បព្ពតបាទេ សមន្តា មហន្តំ ខេត្តំ កត្វា, តត្ថ កេទារបាឡីសុ កុដិកាយោ កត្វា រត្តិំ អគ្គិំ ជាលេយ្យុំ, ចតុរង្គសមន្នាគតញ្ច អន្ធការំ អស្ស, អថ តស្ស បព្ពតស្ស មត្ថកេ ឋត្វា ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស ភូមិំ ឱលោកយតោ នេវ ខេត្តំ ន កេទារបាឡិយោ ន កុដិយោ ន តត្ថ សយិតមនុស្សា បញ្ញាយេយ្យុំ. កុដិកាសុ បន អគ្គិជាលាមត្តកមេវ បញ្ញាយេយ្យ, ឯវំ ធម្មបាសាទំ អារុយ្ហ សត្តនិកាយំ ឱលោកយតោ តថាគតស្ស យេ តេ អកតកល្យាណា សត្តា, តេ ឯកវិហារេ ទក្ខិណជាណុបស្សេ និសិន្នាបិ ពុទ្ធចក្ខុស្ស អាបាថំ នាគច្ឆន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា សរា វិយ ហោន្តិ. យេ បន កតកល្យាណា វេនេយ្យបុគ្គលា, តេ ឯវស្ស ទូរេបិ ឋិតា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ សោ អគ្គិ វិយ ហិមវន្តបព្ពតោ វិយ ច. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសេន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា’’តិ. (ធ. ប. ៣០៤);

អជ្ឈេសនន្តិ យាចនំ. ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ច អាសយានុសយញាណេន ច. ឥមេសំ ហិ ទ្វិន្នំ ញាណានំ ‘‘ពុទ្ធចក្ខូ’’តិ នាមំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស ‘‘សមន្តចក្ខូ’’តិ, តិណ្ណំ មគ្គញាណានំ ‘‘ធម្មចក្ខូ’’តិ. អប្បរជក្ខេតិអាទីសុ យេសំ វុត្តនយេនេវ បញ្ញាចក្ខុម្ហិ រាគាទិរជំ អប្បំ, តេ អប្បរជក្ខា. យេសំ តំ មហន្តំ, តេ មហារជក្ខា. យេសំ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ, តេ តិក្ខិន្ទ្រិយា. យេសំ តានិ មុទូនិ, តេ មុទិន្ទ្រិយា. យេសំ តេយេវ សទ្ធាទយោ អាការា សុន្ទរា, តេ ស្វាការា. យេ កថិតការណំ សល្លក្ខេន្តិ, សុខេន សក្កា ហោន្តិ វិញ្ញាបេតុំ, តេ សុវិញ្ញាបយា. យេ បរលោកញ្ចេវ វជ្ជញ្ច ភយតោ បស្សន្តិ, តេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ នាម.

អយំ បនេត្ថ បាឡិ – ‘‘សទ្ធោ បុគ្គលោ អប្បរជក្ខោ, អស្សទ្ធោ បុគ្គលោ មហារជក្ខោ. អារទ្ធវីរិយោ, កុសីតោ. ឧបដ្ឋិតស្សតិ, មុដ្ឋស្សតិ. សមាហិតោ, អសមាហិតោ. បញ្ញវា, ទុប្បញ្ញោ បុគ្គលោ មហារជក្ខោ. តថា សទ្ធោ បុគ្គលោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ…បេ… បញ្ញវា បុគ្គលោ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវី, ទុប្បញ្ញោ បុគ្គលោ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវី. លោកោតិ ខន្ធលោកោ, អាយតនលោកោ, ធាតុលោកោ, សម្បត្តិភវលោកោ, សម្បត្តិសម្ភវលោកោ, វិបត្តិភវលោកោ, វិបត្តិសម្ភវលោកោ. ឯកោ លោកោ សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា. ទ្វេ លោកា នាមញ្ច រូបញ្ច. តយោ លោកា តិស្សោ វេទនា. ចត្តារោ លោកា ចត្តារោ អាហារា. បញ្ច លោកា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. ឆ លោកា ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ. សត្ត លោកា សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. អដ្ឋ លោកា អដ្ឋ លោកធម្មា. នវ លោកា នវ សត្តាវាសា. ទស លោកា ទសាយតនានិ. ទ្វាទស លោកា ទ្វាទសាយតនានិ. អដ្ឋារស លោកា អដ្ឋារស ធាតុយោ. វជ្ជន្តិ សព្ពេ កិលេសា វជ្ជា, សព្ពេ ទុច្ចរិតា វជ្ជា, សព្ពេ អភិសង្ខារា វជ្ជា, សព្ពេ ភវគាមិកម្មា វជ្ជា, ឥតិ ឥមស្មិញ្ច លោកេ ឥមស្មិញ្ច វជ្ជេ តិព្ពា ភយសញ្ញា បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ, សេយ្យថាបិ ឧក្ខិត្តាសិកេ វធកេ. ឥមេហិ បញ្ញាសាយ អាការេហិ ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ជានាតិ បស្សតិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ. ឥទំ តថាគតស្ស ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១១២).

ឧប្បលិនិយន្តិ ឧប្បលវនេ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អន្តោនិមុគ្គបោសីនីតិ យានិ អន្តោ និមុគ្គានេវ បោសិយន្តិ. ឧទកំ អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានី តិ ឧទកំ អតិក្កមិត្វា ឋិតានិ. តត្ថ យានិ អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានិ, តានិ សូរិយរស្មិសម្ផស្សំ អាគមយមានានិ ឋិតានិ អជ្ជ បុប្ផនកានិ. យានិ បន សមោទកំ ឋិតានិ, តានិ ស្វេ បុប្ផនកានិ. យានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ, តានិ តតិយទិវសេ បុប្ផនកានិ. ឧទកា បន អនុគ្គតានិ អញ្ញានិបិ សរោគឧប្បលាទីនិ នាម អត្ថិ, យានិ នេវ បុប្ផិស្សន្តិ, មច្ឆកច្ឆបភក្ខានេវ ភវិស្សន្តិ, តានិ បាឡិំ នារុឡ្ហានិ. អាហរិត្វា បន ទីបេតព្ពានីតិ ទីបិតានិ. យថេវ ហិ តានិ ចតុព្ពិធានិ បុប្ផានិ, ឯវមេវំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យោ បទបរមោតិ ចត្តារោ បុគ្គលា.

តត្ថ ‘‘យស្ស បុគ្គលស្ស សហ ឧទាហដវេលាយ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. យស្ស បុគ្គលស្ស សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសតោ បរិបុច្ឆតោ យោនិសោ មនសិករោតោ កល្យាណមិត្តេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ នេយ្យោ. យស្ស បុគ្គលស្ស ពហុម្បិ សុណតោ ពហុម្បិ ភណតោ ពហុម្បិ ធារយតោ ពហុម្បិ វាចយតោ ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ បទបរមោ (បុ. ប. ១៤៨-១៥១). តត្ថ ភគវា ឧប្បលវនាទិសទិសំ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ – ‘‘អជ្ជ បុប្ផនកានិ វិយ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, ស្វេ បុប្ផនកានិ វិយ វិបញ្ចិតញ្ញូ, តតិយទិវសេ បុប្ផនកានិ វិយ នេយ្យោ, មច្ឆកច្ឆបភក្ខានិ បុប្ផានិ វិយ បទបរមោ’’តិ អទ្ទស្ស. បស្សន្តោ ច ‘‘ឯត្តកា អប្បរជក្ខា, ឯត្តកា មហារជក្ខា, តត្រាបិ ឯត្តកា ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ ឯវំ សព្ពាការតោវ អទ្ទស.

តត្ថ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ភគវតោ ធម្មទេសនា អត្ថំ សាធេតិ. បទបរមានំ អនាគតត្ថាយ វាសនា ហោតិ. អថ ភគវា ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អត្ថាវហំ ធម្មទេសនំ វិទិត្វា ទេសេតុកម្យតំ ឧប្បាទេត្វា បុន សព្ពេបិ តីសុ ភវេសុ សត្តេ ភព្ពាភព្ពវសេន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. យេ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘កតមេ សត្តា អភព្ពា? យេ តេ សត្តា កម្មាវរណេន សមន្នាគតា កិលេសាវរណេន សមន្នាគតា វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា អស្សទ្ធា អច្ឆន្ទិកា ទុប្បញ្ញា អភព្ពា និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ, ឥមេ តេ សត្តា អភព្ពា. កតមេ សត្តា ភព្ពា? យេ តេ សត្តា ន កម្មាវរណេន…បេ… ឥមេ តេ សត្តា ភព្ពា’’តិ (វិភ. ៨២៧; បដិ. ម. ១.១១៥). តត្ថ សព្ពេបិ អភព្ពបុគ្គលេ បហាយ ភព្ពបុគ្គលេយេវ ញាណេន បរិគ្គហេត្វា, ‘‘ឯត្តកា រាគចរិតា ឯត្តកា ទោស-មោហចរិតា វិតក្ក-សទ្ធា-ពុទ្ធិចរិតា’’តិ ឆ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. ឯវំ កត្វា ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ ចិន្តេសិ.

បច្ចភាសីតិ បតិអភាសិ. អបារុតាតិ វិវដា. អមតស្ស ទ្វារាតិ អរិយមគ្គោ. សោ ហិ អមតសង្ខាតស្ស និព្ពានស្ស ទ្វារំ, សោ មយា វិវរិត្វា ឋបិតោតិ ទស្សេតិ. បមុញ្ចន្តុ សទ្ធន្តិ សព្ពេ អត្តនោ សទ្ធំ បមុញ្ចន្តុ វិស្សជ្ជេន្តុ. បច្ឆិមបទទ្វយេ អយមត្ថោ – អហញ្ហិ អត្តនោ បគុណំ សុប្បវត្តិតម្បិ ឥមំ បណីតំ ឧត្តមំ ធម្មំ កាយវាចាកិលមថសញ្ញី ហុត្វា ន ភាសិំ. ឥទានិ បន សព្ពោ ជនោ សទ្ធាភាជនំ ឧបនេតុ, បូរេស្សាមិ តេសំ សង្កប្បន្តិ.

អន្តរធាយីតិ សត្ថារំ គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា អន្តរហិតោ, សកដ្ឋានមេវ គតោតិ អត្ថោ. គតេ ច បន តស្មិំ ភគវា ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ? អាឡារុទកានំ កាលង្កតភាវំ, បញ្ចវគ្គិយានញ្ច ពហូបការភាវំ ញត្វា តេសំ ធម្មំ ទេសេតុកាមោ ពារាណសិយំ ឥសិបតនំ គន្ត្វា ធម្មចក្កំ បវត្តេសីតិ. បឋមំ.

២. គារវសុត្តវណ្ណនា

១៧៣. ទុតិយេ ឧទបាទីតិ អយំ វិតក្កោ បញ្ចមេ សត្តាហេ ឧទបាទិ. អគារវោតិ អញ្ញស្មិំ គារវរហិតោ, កញ្ចិ គរុដ្ឋានេ អដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. អប្បតិស្សោតិ បតិស្សយរហិតោ, កញ្ចិ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ អដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ.

សទេវកេតិអាទីសុ សទ្ធិំ ទេវេហិ សទេវកេ. ទេវគ្គហណេន ចេត្ថ មារព្រហ្មេសុ គហិតេសុបិ មារោ នាម វសវត្តី សព្ពេសំ ឧបរិ វសំ វត្តេតិ, ព្រហ្មា នាម មហានុភាវោ ឯកង្គុលិយា ឯកស្មិំ ចក្កវាឡសហស្សេ អាលោកំ ផរតិ. ទ្វីហិ ទ្វីសុ…បេ… ទសហិ អង្គុលីហិ ទសសុបិ ចក្កវាឡសហស្សេសុ អាលោកំ ផរតិ, សោ ឥមិនា សីលសម្បន្នតរោតិ វត្តុំ មា លភតូតិ សមារកេ សព្រហ្មកេតិ វិសុំ វុត្តំ. តថា សមណា នាម ឯកនិកាយាទិវសេន ពហុស្សុតា សីលវន្តោ បណ្ឌិតា, ព្រាហ្មណាបិ វត្ថុវិជ្ជាទិវសេន ពហុស្សុតា បណ្ឌិតា, តេ ឥមិនា សីលសម្បន្នតរាតិ វត្តុំ មា លភន្តូតិ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយាតិ វុត្តំ. សទេវមនុស្សាយាតិ ឥទំ បន និប្បទេសតោ ទស្សនត្ថំ គហិតមេវ គហេត្វា វុត្តំ. អបិចេត្ថ បុរិមានិ តីណិ បទានិ លោកវសេន វុត្តានិ, បច្ឆិមានិ ទ្វេ បជាវសេន. សីលសម្បន្នតរន្តិ សីលេន សម្បន្នតរំ, អធិកតរន្តិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សីលាទយោ ចត្តារោ ធម្មា លោកិយលោកុត្តរា កថិតា, វិមុត្តិញាណទស្សនំ លោកិយមេវ. បច្ចវេក្ខណញាណំ ហេតំ.

បាតុរហោសីតិ – ‘‘អយំ សត្ថា អវីចិតោ យាវ ភវគ្គា សីលាទីហិ អត្តនា អធិកតរំ អបស្សន្តោ ‘មយា បដិវិទ្ធំ នវលោកុត្តរធម្មមេវ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរិស្សាមី’តិ ចិន្តេតិ, ការណំ ភគវា ចិន្តេតិ, អត្ថំ វុឌ្ឍិវិសេសំ ចិន្តេតិ, គច្ឆាមិស្ស ឧស្សាហំ ជនេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុរតោ បាកដោ អហោសិ, អភិមុខេ អដ្ឋាសីតិ អត្ថោ.

វិហរន្តិ ចាតិ ឯត្ថ យោ វទេយ្យ ‘‘វិហរន្តីតិ វចនតោ បច្ចុប្បន្នេបិ ពហូ ពុទ្ធា’’តិ, សោ ‘‘ភគវាបិ, ភន្តេ, ឯតរហិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឥមិនា វចនេន បដិពាហិតព្ពោ.

‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតិ;

សទេវកស្មិំ លោកស្មិំ, នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោ’’តិ. (មហាវ. ១១; ម. និ. ១.២៨៥) –

អាទីហិ ចស្ស សុត្តេហិ អញ្ញេសំ ពុទ្ធានំ អភាវោ ទីបេតព្ពោ. តស្មាតិ យស្មា សព្ពេបិ ពុទ្ធា សទ្ធម្មគរុនោ, តស្មា. មហត្តមភិកង្ខតាតិ មហន្តភាវំ បត្ថយមានេន. សរំ ពុទ្ធាន-សាសនន្តិ ពុទ្ធានំ សាសនំ សរន្តេន. ទុតិយំ.

៣. ព្រហ្មទេវសុត្តវណ្ណនា

១៧៤. តតិយេ ឯកោតិ ឋានាទីសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកកោ, ឯកវិហារីតិ អត្ថោ. វូបកដ្ឋោតិ កាយេន វូបកដ្ឋោ និស្សដោ. អប្បមត្តោតិ សតិយា អវិប្បវាសេ ឋិតោ. អាតាបីតិ វីរិយាតាបេន សមន្នាគតោ. បហិតត្តោតិ បេសិតត្តោ. កុលបុត្តាតិ អាចារកុលបុត្តា. សម្មទេវាតិ ន ឥណដ្ដា ន ភយដ្ដា ន ជីវិតបកតា ហុត្វា, យថា វា តថា វា បព្ពជិតាបិ យេ អនុលោមបដិបទំ បូរេន្តិ, តេ សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ នាម. ព្រហ្មចរិយបរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានភូតំ អរិយផលំ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ សាមំ ជានិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា. ឧបសម្បជ្ជាតិ បដិលភិត្វា សម្បាទេត្វា វិហាសិ. ឯវំ វិហរន្តោ ច ខីណា ជាតិ…បេ… អព្ភញ្ញាសីតិ. ឯតេនស្ស បច្ចវេក្ខណភូមិ ទស្សិតា.

កតមា បនស្ស ជាតិ ខីណា, កថញ្ច នំ អព្ភញ្ញាសីតិ? វុច្ចតេ, ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា បុព្ពេវ ខីណត្តា, ន អនាគតា តត្ថ វាយាមាភាវតោ, ន បច្ចុប្បន្នា វិជ្ជមានត្តា. មគ្គស្ស បន អភាវិតត្តា យា ឧប្បជ្ជេយ្យ ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទា ជាតិ. សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា. តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា – ‘‘កិលេសាភាវេ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកំ ហោតី’’តិ ជានន្តោ ជានាតិ.

វុសិតន្តិ វុត្ថំ បរិវុត្ថំ, កតំ ចរិតំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយភាវនាវសេន សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ឥទានិ បុន ឥត្ថភាវាយ, ឯវំ សោឡសកិច្ចភាវាយ, កិលេសក្ខយាយ វា កតមគ្គភាវនា នត្ថីតិ. អថ វា ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថត្តភាវតោ, ឥមស្មា ឯវំបការា ឥទានិ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ នត្ថិ, ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកោ រុក្ខោ វិយាតិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោតិ ឯកោ. អរហតន្តិ អរហន្តានំ, ភគវតោ សាវកានំ អរហតំ អព្ភន្តរោ អហោសិ.

សបទានន្តិ សបទានចារំ, សម្បត្តឃរំ អនុក្កម្ម បដិបាដិយា ចរន្តោ. ឧបសង្កមីតិ ឧបសង្កមន្តោ. មាតា បនស្ស បុត្តំ ទិស្វាវ ឃរា និក្ខម្ម បត្តំ គហេត្វា អន្តោនិវេសនំ បវេសេត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេសិ.

អាហុតិំ និច្ចំ បគ្គណ្ហាតីតិ និច្ចកាលេ អាហុតិបិណ្ឌំ បគ្គណ្ហាតិ. តំ ទិវសំ បន តស្មិំ ឃរេ ភូតពលិកម្មំ ហោតិ. សព្ពគេហំ ហរិតុបលិត្តំ វិប្បកិណ្ណលាជំ វនមាលបរិក្ខិត្តំ ឧស្សិតទ្ធជបដាកំ តត្ថ តត្ថ បុណ្ណឃរេ ឋបេត្វា ទណ្ឌទីបិកា ជាលេត្វា គន្ធចុណ្ណមាលាទីហិ អលង្កតំ, សមន្តតោ សញ្ឆាទិយមានា ធូមកដច្ឆុ អហោសិ. សាបិ ព្រាហ្មណី កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ សោឡសហិ គន្ធោទកឃដេហិ ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការេន អត្តភាវំ អលង្ករិ. សា តស្មិំ សមយេ មហាខីណាសវំ និសីទាបេត្វា, យាគុឧឡុង្កមត្តម្បិ អទត្វា, ‘‘មហាព្រហ្មំ ភោជេស្សាមី’’តិ សុវណ្ណបាតិយំ បាយាសំ បូរេត្វា សប្បិមធុសក្ខរាទីហិ យោជេត្វា និវេសនស្ស បច្ឆាភាគេ ហរិតុបលិត្តភាវាទីហិ អលង្កតា ភូតបីឋិកា អត្ថិ. សា តំ បាតិំ អាទាយ, តត្ថ គន្ត្វា, ចតូសុ កោណេសុ មជ្ឈេ ច ឯកេកំ បាយាសបិណ្ឌំ ឋបេត្វា, ឯកំ បិណ្ឌំ ហត្ថេន គហេត្វា, យាវ កប្បរា សប្បិនា បគ្ឃរន្តេន បថវិយំ ជាណុមណ្ឌលំ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘ភុញ្ជតុ ភវំ មហាព្រហ្មា, សាយតុ ភវំ មហាព្រហ្មា, តប្បេតុ ភវំ មហាព្រហ្មា’’តិ វទមានា ព្រហ្មានំ ភោជេតិ.

ឯតទហោសីតិ មហាខីណាសវស្ស សីលគន្ធំ ឆទេវលោកេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ព្រហ្មលោកំ ឧបគតំ ឃាយមានស្ស ឯតំ អហោសិ. សំវេជេយ្យន្តិ ចោទេយ្យំ, សម្មាបដិបត្តិយំ យោជេយ្យំ. ‘អយំ ហិ ឯវរូបំ អគ្គទក្ខិណេយ្យំ មហាខីណាសវំ និសីទាបេត្វា យាគុឧឡុង្កមត្តម្បិ អទត្វា, ‘‘មហាព្រហ្មំ ភោជេស្សាមី’’តិ តុលំ បហាយ ហត្ថេន តុលយន្តី វិយ, ភេរិំ បហាយ កុច្ឆិំ វាទេន្តី វិយ, អគ្គិំ បហាយ ខជ្ជោបនកំ ធមមានា វិយ ភូតពលិំ កុរុមានា អាហិណ្ឌតិ. គច្ឆាមិស្សា មិច្ឆាទស្សនំ ភិន្ទិត្វា អបាយមគ្គតោ ឧទ្ធរិត្វា យថា អសីតិកោដិធនំ ពុទ្ធសាសនេ វិប្បកិរិត្វា សគ្គមគ្គំ អារោហតិ, តថា ករោមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ទូរេ ឥតោតិ ឥមម្ហា ឋានា ទូរេ ព្រហ្មលោកោ. តតោ ហិ កូដាគារមត្តា សិលា បាតិតា ឯកេន អហោរត្តេន អដ្ឋចត្តាលីសយោជនសហស្សានិ ខេបយមានា ចតូហិ មាសេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋហេយ្យ, សព្ពហេដ្ឋិមោបិ ព្រហ្មលោកោ ឯវំ ទូរេ. យស្សាហុតិន្តិ យស្ស ព្រហ្មុនោ អាហុតិំ បគ្គណ្ហាសិ, តស្ស ព្រហ្មលោកោ ទូរេតិ អត្ថោ. ព្រហ្មបថន្តិ ឯត្ថ ព្រហ្មបថោ នាម ចត្តារិ កុសលជ្ឈានានិ, វិបាកជ្ឈានានិ បន នេសំ ជីវិតបថោ នាម, តំ ព្រហ្មបថំ អជានន្តី ត្វំ កិំ ជប្បសិ វិប្បលបសិ? ព្រហ្មានោ ហិ សប្បីតិកជ្ឈានេន យាបេន្តិ, ន ឯតំ តិណពីជានិ បក្ខិបិត្វា រន្ធំ គោយូសំ ខាទន្តិ, មា អការណា កិលមសីតិ.

ឯវំ វត្វា បុន សោ មហាព្រហ្មា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អវកុជ្ជោ ហុត្វា ថេរំ ឧបទិសន្តោ ឯសោ ហិ តេ ព្រាហ្មណិ ព្រហ្មទេវោតិអាទិមាហ. តត្ថ និរូបធិកោតិ កិលេសាភិសង្ខារកាមគុណោបធីហិ វិរហិតោ. អតិទេវបត្តោតិ ទេវានំ អតិទេវភាវំ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មភាវំ បត្តោ. អនញ្ញបោសីតិ ឋបេត្វា ឥមំ អត្តភាវំ អញ្ញស្ស អត្តភាវស្ស វា បុត្តទារស្ស វា អបោសនតាយ អនញ្ញបោសី.

អាហុនេយ្យោតិ អាហុនបិណ្ឌំ បដិគ្គហេតុំ យុត្តោ. វេទគូតិ ចតុមគ្គសង្ខាតេហិ វេទេហិ ទុក្ខស្សន្តំ គតោ. ភាវិតត្តោតិ អត្តានំ ភាវេត្វា វឌ្ឍេត្វា ឋិតោ. អនូបលិត្តោតិ តណ្ហាទីហិ លេបេហិ អាលិត្តោ. ឃាសេសនំ ឥរិយតីតិ អាហារបរិយេសនំ ចរតិ.

ន តស្ស បច្ឆា ន បុរត្ថមត្ថីតិ បច្ឆា វុច្ចតិ អតីតំ, បុរត្ថំ វុច្ចតិ អនាគតំ, អតីតានាគតេសុ ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគវិរហិតស្ស បច្ឆា វា បុរត្ថំ វា នត្ថីតិ វទតិ. សន្តោតិអាទីសុ រាគាទិសន្តតាយ សន្តោ. កោធធូមវិគមា វិធូមោ, ទុក្ខាភាវា អនីឃោ, កត្តរទណ្ឌាទីនិ គហេត្វា វិចរន្តោបិ វធកចេតនាយ អភាវា និក្ខិត្តទណ្ឌោ. តសថាវរេសូតិ ឯត្ថ បន បុថុជ្ជនា តសា នាម, ខីណាសវា ថាវរា នាម. សត្ត បន សេខា តសាតិ វត្តុំ ន សក្កា, ថាវរា ន ហោន្តិ, ភជមានា បន ថាវរបក្ខមេវ ភជន្តិ. សោ ត្យាហុតិន្តិ សោ តេ អាហុតិំ.

វិសេនិភូតោតិ កិលេសសេនាយ វិសេនោ ជាតោ. អនេជោតិ និត្តណ្ហោ. សុសីលោតិ ខីណាសវសីលេន សុសីលោ. សុវិមុត្តចិត្តោតិ ផលវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ វិមុត្តចិត្តោ. ឱឃតិណ្ណន្តិ ចត្តារោ ឱឃេ តិណ្ណំ. ឯត្តកេន កថាមគ្គេន ព្រហ្មា ថេរស្ស វណ្ណំ កថេន្តោ អាយតនេ ព្រាហ្មណិំ និយោជេសិ. អវសានគាថា បន សង្គីតិការេហិ ឋបិតា. បតិដ្ឋបេសិ ទក្ខិណន្តិ ចតុបច្ចយទក្ខិណំ បតិដ្ឋបេសិ. សុខមាយតិកន្តិ សុខាយតិកំ អាយតិំ សុខវិបាកំ, សុខាវហន្តិ អត្ថោ. តតិយំ.

៤. ពកព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

១៧៥. ចតុត្ថេ បាបកំ ទិដ្ឋិគតន្តិ លាមិកា សស្សតទិដ្ឋិ. ឥទំ និច្ចន្តិ ឥទំ សហ កាយេន ព្រហ្មដ្ឋានំ អនិច្ចំ ‘‘និច្ច’’ន្តិ វទតិ. ធុវាទីនិ តស្សេវ វេវចនានិ. តត្ថ ធុវន្តិ ថិរំ. សស្សតន្តិ សទា វិជ្ជមានំ. កេវលន្តិ អខណ្ឌំ សកលំ. អចវនធម្មន្តិ អចវនសភាវំ. ឥទំ ហិ ន ជាយតីតិអាទីសុ ឥមស្មិំ ឋានេ កោចិ ជាយនកោ វា ជីយនកោ វា មីយនកោ វា ចវនកោ វា ឧបបជ្ជនកោ វា នត្ថិ, តំ សន្ធាយ វទតិ. ឥតោ ច បនញ្ញន្តិ ឥតោ សហកាយា ព្រហ្មដ្ឋានា ឧត្តរិ អញ្ញំ និស្សរណំ នាម នត្ថីតិ. ឯវមស្ស ថាមគតា សស្សតទិដ្ឋិ ឧប្បន្នា ហោតិ. ឯវំវាទី ច បន សោ ឧបរិ តិស្សោ ឈានភូមិយោ ចត្តារោ មគ្គេ ចត្តារិ ផលានិ និព្ពានន្តិ សព្ពំ បដិពាហតិ. កទា បនស្ស សា ទិដ្ឋិ ឧប្បន្នាតិ? បឋមជ្ឈានភូមិយំ និព្ពត្តកាលេ. ទុតិយជ្ឈានភូមិយន្តិ ឯកេ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – ហេដ្ឋុបបត្តិកោ កិរេស ព្រហ្មា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធុប្បាទេ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា ចតុត្ថជ្ឈានភូមិយំ វេហប្ផលព្រហ្មលោកេ បញ្ចកប្បសតិកំ អាយុំ គហេត្វា និព្ពត្តិ. តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ហេដ្ឋុបបត្តិកំ កត្វា តតិយជ្ឈានំ បណីតំ ភាវេត្វា សុភកិណ្ហព្រហ្មលោកេ ចតុសដ្ឋិកប្បំ អាយុំ គហេត្វា និព្ពត្តិ. តត្ថ ទុតិយជ្ឈានំ ភាវេត្វា អាភស្សរេ អដ្ឋ កប្បេ អាយុំ គហេត្វា និព្ពត្តិ. តត្ថ បឋមជ្ឈានំ ភាវេត្វា, បឋមជ្ឈានភូមិយំ កប្បាយុកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ បឋមកាលេ អត្តនា កតកម្មញ្ច និព្ពត្តដ្ឋានញ្ច អញ្ញាសិ, កាលេ បន គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ ឧភយំ បមុស្សិត្វា សស្សតទិដ្ឋិំ ឧប្បាទេសិ.

អវិជ្ជាគតោតិ អវិជ្ជាយ គតោ សមន្នាគតោ អញ្ញាណី អន្ធីភូតោ. យត្រ ហិ នាមាតិ យោ នាម. វក្ខតីតិ ភណតិ. ‘‘យត្រា’’តិ និបាតយោគេន បន អនាគតវចនំ កតំ.

ឯវំ វុត្តេ សោ ព្រហ្មា យថា នាម មគ្គចោរោ ទ្វេ តយោ បហារេ អធិវាសេន្តោ សហាយេ អនាចិក្ខិត្វាបិ ឧត្តរិំ បហារំ បហរិយមានោ ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ច មយ្ហំ សហាយោ’’តិ អាចិក្ខតិ, ឯវមេវ ភគវតា សន្តជ្ជិយមានោ សតិំ លភិត្វា, ‘‘ភគវា មយ្ហំ បទានុបទំ បេក្ខន្តោ មំ និប្បីឡិតុកាមោ’’តិ ភីតោ អត្តនោ សហាយេ អាចិក្ខន្តោ ទ្វាសត្តតីតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – ភោ គោតម, មយំ ទ្វាសត្តតិ ជនា បុញ្ញកម្មា តេន បុញ្ញកម្មេន ឥធ និព្ពត្តា. វសវត្តិនោ សយំ អញ្ញេសំ វសេ អវត្តិត្វា បរេ អត្តនោ វសេ វត្តេម, ជាតិញ្ច ជរញ្ច អតីតា, អយំ នោ វេទេហិ គតត្តា ‘‘វេទគូ’’តិ សង្ខំ គតា ភគវា អន្តិមា ព្រហ្មុបបត្តិ. អស្មាភិជប្បន្តិ ជនា អនេកាតិ អនេកជនា អម្ហេ អភិជប្បន្តិ. ‘‘អយំ ខោ ភវំ ព្រហ្មា, មហាព្រហ្មា, អភិភូ, អនភិភូតោ, អញ្ញទត្ថុទសោ, វសវត្តី, ឥស្សរោ, កត្តា, និម្មាតា, សេដ្ឋោ, សជិតា, វសី, បិតា ភូតភព្យាន’’ន្តិ ឯវំ បត្ថេន្តិ បិហេន្តីតិ.

អថ នំ ភគវា អប្បំ ហិ ឯតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯតន្តិ យំ ត្វំ ឥធ តវ អាយុំ ‘‘ទីឃ’’ន្តិ មញ្ញសិ, ឯតំ អប្បំ បរិត្តកំ. សតំ សហស្សានំ និរព្ពុទានន្តិ និរព្ពុទគណនាយ សតសហស្សនិរព្ពុទានំ. អាយុំ បជានាមីតិ, ‘‘ឥទានិ តវ អវសិដ្ឋំ ឯត្តកំ អាយូ’’តិ អហំ ជានាមិ. អនន្តទស្សី ភគវា ហមស្មីតិ, ភគវា, តុម្ហេ ‘‘អហំ អនន្តទស្សី ជាតិអាទីនិ ឧបាតិវត្តោ’’តិ វទថ. កិំ មេ បុរាណន្តិ, យទិ ត្វំ អនន្តទស្សី, ឯវំ សន្តេ ឥទំ មេ អាចិក្ខ, កិំ មយ្ហំ បុរាណំ? វតសីលវត្តន្តិ សីលមេវ វុច្ចតិ. យមហំ វិជញ្ញាតិ យំ អហំ តយា កថិតំ ជានេយ្យំ, តំ មេ អាចិក្ខាតិ វទតិ.

ឥទានិស្ស អាចិក្ខន្តោ ភគវា យំ ត្វំ អបាយេសីតិអាទិមាហ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – បុព្ពេ កិរេស កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា – ‘‘ជាតិជរាមរណស្ស អន្តំ ករិស្សាមី’’តិ និក្ខម្ម ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានស្ស លាភី ហុត្វា គង្គាតីរេ បណ្ណសាលំ ការេត្វា ឈានរតិយា វីតិនាមេតិ. តទា ច កាលេនកាលំ សត្ថវាហា បញ្ចហិ សកដសតេហិ មរុកន្តារំ បដិបជ្ជន្តិ. មរុកន្តារេ បន ទិវា ន សក្កា គន្តុំ, រត្តិំ គមនំ ហោតិ. អថ បុរិមសកដស្ស អគ្គយុគេ យុត្តពលិពទ្ទា គច្ឆន្តា គច្ឆន្តា និវត្តិត្វា អាគតមគ្គាភិមុខា អហេសុំ, សព្ពសកដានិ តថេវ និវត្តិត្វា អរុណេ ឧគ្គតេ និវត្តិតភាវំ ជានិំសុ. តេសញ្ច តទា កន្តារំ អតិក្កមនទិវសោ អហោសិ. សព្ពំ ទារុទកំ បរិក្ខីណំ – តស្មា ‘‘នត្ថិ ទានិ អម្ហាកំ ជីវិត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, គោណេ ចក្កេសុ ពន្ធិត្វា, មនុស្សា សកដច្ឆាយំ បវិសិត្វា និបជ្ជិំសុ.

តាបសោបិ កាលស្សេវ បណ្ណសាលតោ និក្ខមិត្វា បណ្ណសាលទ្វារេ និសិន្នោ គង្គំ ឱលោកយមានោ អទ្ទស គង្គំ មហតា ឧទកោឃេន បូរិយមានំ បវត្តិតមណិក្ខន្ធំ វិយ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្មិំ លោកេ ឯវរូបស្ស មធុរោទកស្ស អលាភេន កិលិស្សមានា សត្តា’’តិ? សោ ឯវំ អាវជ្ជេន្តោ មរុកន្តារេ តំ សត្ថំ ទិស្វា ‘ឥមេ សត្តា មា នស្សន្តូ’តិ ‘‘ឥតោ ចិតោ ច មហាឧទកក្ខន្ធោ ឆិជ្ជិត្វា មរុកន្តារេ សត្ថាភិមុខោ គច្ឆតូ’’តិ អភិញ្ញាចិត្តេន អធិដ្ឋាសិ. សហ ចិត្តុប្បាទេន មាតិការុឡ្ហំ វិយ ឧទកំ តត្ថ អគមាសិ. មនុស្សា ឧទកសទ្ទេន វុដ្ឋាយ ឧទកំ ទិស្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា ន្ហាយិត្វា បិវិត្វា គោណេបិ បាយេត្វា សោត្ថិនា ឥច្ឆិតដ្ឋានំ អគមំសុ. សត្ថា តំ ព្រហ្មុនោ បុព្ពកម្មំ ទស្សេន្តោ បឋមំ គាថមាហ. តត្ថ អបាយេសីតិ បាយេសិ. អ-ការោ និបាតមត្តំ. គម្មនីតិ គិម្ហេ. សម្បរេតេតិ គិម្ហាតបេន ផុដ្ឋេ អនុគតេ.

អបរស្មិម្បិ សមយេ តាបសោ គង្គាតីរេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា អរញ្ញគាមកំ និស្សាយ វសតិ. តេន ច សមយេន ចោរា តំ គាមំ បហរិត្វា ហត្ថសារំ គហេត្វា គាវិយោ ច ករមរេ ច គហេត្វា គច្ឆន្តិ. គាវោបិ សុនខាបិ មនុស្សាបិ មហាវិរវំ វិរវន្តិ. តាបសោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិន្នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? អាវជ្ជេន្តោ ‘‘មនុស្សានំ ភយំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ញត្វា ‘‘មយិ បស្សន្តេ ឥមេ សត្តា មា នស្សន្តូ’’តិ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អភិញ្ញាចិត្តេន ចោរានំ បដិបថេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ មាបេសិ. កម្មសជ្ជា អាគច្ឆន្តា ចោរា ទិស្វា, ‘‘រាជា មញ្ញេ អាគតោ’’តិ វិលោបំ ឆឌ្ឌេត្វា បក្កមិំសុ. តាបសោ ‘‘យំ យស្ស សន្តកំ, តំ តស្សេវ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ, តំ តថេវ អហោសិ. មហាជនោ សោត្ថិភាវំ បាបុណិ. សត្ថា ឥទម្បិ តស្ស បុព្ពកម្មំ ទស្សេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ ឯណិកូលស្មិន្តិ គង្គាតីរេ. គយ្ហកំ នីយមានន្តិ គហេត្វា នីយមានំ, ករមរំ នីយមានន្តិបិ អត្ថោ.

បុន ឯកស្មិំ សមយេ ឧបរិគង្គាវាសិកំ ឯកំ កុលំ ហេដ្ឋាគង្គាវាសិកេន កុលេន សទ្ធិំ មិត្តសន្ថវំ កត្វា, នាវាសង្ឃាដំ ពន្ធិត្វា, ពហុំ ខាទនីយញ្ចេវ ភោជនីយញ្ច គន្ធមាលាទីនិ ច អារោបេត្វា គង្គាសោតេន អាគច្ឆតិ. មនុស្សា ខាទមានា ភុញ្ជមានា នច្ចន្តា គាយន្តា ទេវវិមានេន គច្ឆន្តា វិយ ពលវសោមនស្សា អហេសុំ. គង្គេយ្យកោ នាគោ ទិស្វា កុបិតោ ‘‘ឥមេ មយិ សញ្ញម្បិ ន ករោន្តិ. ឥទានិ នេ សមុទ្ទមេវ បាបេស្សាមី’’តិ មហន្តំ អត្តភាវំ មាបេត្វា ឧទកំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយ ផណំ កត្វា, សុសុការំ ករោន្តោ អដ្ឋាសិ. មហាជនោ ទិស្វា ភីតោ វិស្សរមកាសិ. តាបសោ បណ្ណសាលាយំ និសិន្នោ សុត្វា, ‘‘ឥមេ គាយន្តា នច្ចន្តា សោមនស្សជាតា អាគច្ឆន្តិ. ឥទានិ បន ភយរវំ រវិំសុ, កិន្នុ ខោ’’តិ? អាវជ្ជេន្តោ នាគរាជំ ទិស្វា, ‘‘មយិ បស្សន្តេ សត្តា មា នស្សន្តូ’’តិ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា អត្តភាវំ បជហិត្វា សុបណ្ណវណ្ណំ មាបេត្វា នាគរាជស្ស ទស្សេសិ. នាគរាជា ភីតោ ផណំ សំហរិត្វា ឧទកំ បវិដ្ឋោ, មហាជនោ សោត្ថិភាវំ បាបុណិ. សត្ថា ឥទម្បិ តស្ស បុព្ពកម្មំ ទស្សេន្តោ តតិយំ គាថមាហ. តត្ថ លុទ្ទេនាតិ ទារុណេន. មនុស្សកម្យាតិ មនុស្សកាមតាយ, មនុស្សេ វិហេឋេតុកាមតាយាតិ អត្ថោ.

អបរស្មិម្បិ សមយេ ឯស ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា កេសវោ នាម តាបសោ អហោសិ. តេន សមយេន អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ កប្បោ នាម មាណវោ កេសវស្ស ពទ្ធចរោ អន្តេវាសិកោ ហុត្វា អាចរិយស្ស កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី ពុទ្ធិសម្បន្នោ អត្ថចរោ អហោសិ. កេសវោ តេន វិនា វសិតុំ ន សក្កោតិ, តំ និស្សាយេវ ជីវិកំ កប្បេសិ. សត្ថា ឥទម្បិ តស្ស បុព្ពកម្មំ ទស្សេន្តោ ចតុត្ថំ គាថមាហ.

តត្ថ ពទ្ធចរោតិ អន្តេវាសិកោ, សោ បន ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ អហោសិ. សម្ពុទ្ធិមន្តំ វតិនំ អមញ្ញីតិ, ‘‘សម្មា ពុទ្ធិមា វតសម្បន្នោ អយ’’ន្តិ ឯវំ មញ្ញមានោ កប្បោ តវ អន្តេវាសិកោ អហោសិំ អហំ សោ តេន សមយេនាតិ ទស្សេតិ. អញ្ញេបិ ជានាសីតិ ន កេវលំ មយ្ហំ អាយុមេវ, អញ្ញេបិ ត្វំ ជានាសិយេវ. តថា ហិ ពុទ្ធោតិ តថា ហិ ត្វំ ពុទ្ធោ, យស្មា ពុទ្ធោ, តស្មា ជានាសីតិ អត្ថោ. តថា ហិ ត្យាយំ ជលិតានុភាវោតិ យស្មា ច ត្វំ ពុទ្ធោ, តស្មា តេ អយំ ជលិតោ អានុភាវោ. ឱភាសយំ តិដ្ឋតីតិ សព្ពំ ព្រហ្មលោកំ ឱភាសយន្តោ តិដ្ឋតិ. ចតុត្ថំ.

៥. អញ្ញតរព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

១៧៦. បញ្ចមេ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វាតិ តេជោកសិណបរិកម្មំ កត្វា បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ, ‘‘សរីរតោ ជាលា និក្ខមន្តូ’’តិ អធិដ្ឋហន្តោ អធិដ្ឋានចិត្តានុភាវេន សកលសរីរតោ ជាលា និក្ខមន្តិ, ឯវំ តេជោធាតុំ សមាបន្នោ នាម ហោតិ, តថា សមាបជ្ជិត្វា. តស្មិំ ព្រហ្មលោកេតិ កស្មា ថេរោ តត្ថ អគមាសិ? ថេរស្ស កិរ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិ និសិន្នំ តថាគតំ ទិស្វា ‘‘អដ្ឋិវេធី អយំ បុគ្គលោ, មយាបេត្ថ គន្តព្ព’’ន្តិ អហោសិ, តស្មា អគមាសិ. សេសានំ គមនេបិ ឯសេវ នយោ. សោ ហិ ព្រហ្មា តថាគតស្ស ចេវ តថាគតសាវកានញ្ច អានុភាវំ អទិស្វា អភព្ពោ វិនយំ ឧបគន្តុំ, តេន សោ សន្និបាតោ អហោសិ. តត្ថ តថាគតស្ស សរីរតោ ឧគ្គតជាលា សកលព្រហ្មលោកំ អតិក្កមិត្វា អជដាកាសេ បក្ខន្ទា, តា ច បន ឆព្ពណ្ណា អហេសុំ, តថាគតស្ស សាវកានំ អាភា បកតិវណ្ណាវ.

បស្សសិ វីតិវត្តន្តន្តិ ឥមស្មិំ ព្រហ្មលោកេ អញ្ញព្រហ្មសរីរវិមានាលង្ការាទីនំ បភា អតិក្កមមានំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បភស្សរំ បភំ បស្សសីតិ បុច្ឆតិ. ន មេ, មារិស, សា ទិដ្ឋីតិ យា មេសា, ‘‘ឥធាគន្តុំ សមត្ថោ អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា នត្ថី’’តិ បុរេ ទិដ្ឋិ, នត្ថិ មេ សា. កថំ វជ្ជន្តិ កេន ការណេន វទេយ្យំ. និច្ចោម្ហិ សស្សតោតិ ឥមស្ស កិរ ព្រហ្មុនោ លទ្ធិទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិ ចាតិ ទ្វេ ទិដ្ឋិយោ. តត្រាស្ស តថាគតញ្ចេវ តថាគតសាវកេ ច បស្សតោ លទ្ធិទិដ្ឋិ បហីនា. ភគវា បនេត្ថ មហន្តំ ធម្មទេសនំ ទេសេសិ. ព្រហ្មា ទេសនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ឥតិស្ស មគ្គេន សស្សតទិដ្ឋិ បហីនា, តស្មា ឯវមាហ.

ព្រហ្មបារិសជ្ជន្តិ ព្រហ្មបារិចារិកំ. ថេរានញ្ហិ ភណ្ឌគាហកទហរា វិយ ព្រហ្មានម្បិ បារិសជ្ជា ព្រហ្មានោ នាម ហោន្តិ. តេនុបសង្កមាតិ កស្មា ថេរស្សេវ សន្តិកំ បេសេសិ? ថេរេ កិរស្ស តត្តកេនេវ កថាសល្លាបេន វិស្សាសោ ឧទបាទិ, តស្មា តស្សេវ សន្តិកំ បេសេសិ អញ្ញេបីតិ យថា តុម្ហេ ចត្តារោ ជនា, កិន្នុ ខោ ឯវរូបា អញ្ញេបិ អត្ថិ, ឧទាហុ តុម្ហេ ចត្តារោ ឯវ មហិទ្ធិកាតិ? តេវិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវក្ខយសង្ខាតាហិ តីហិ វិជ្ជាហិ សមន្នាគតា. ឥទ្ធិបត្តាតិ ឥទ្ធិវិធញាណំ បត្តា. ចេតោបរិយាយកោវិទាតិ បរេសំ ចិត្តាចារេ កុសលា. ឯវមេត្ថ បញ្ច អភិញ្ញាបិ សរូបេន វុត្តា. ទិព្ពសោតំ បន តាសំ វសេន អាគតមេវ ហោតិ. ពហូតិ ឯវរូបា ឆឡភិញ្ញា ពុទ្ធសាវកា ពហូ គណនបថំ អតិក្កន្តា, សកលំ ជម្ពុទីបំ កាសាវបជ្ជោតំ កត្វា វិចរន្តីតិ. បញ្ចមំ.

៦. ព្រហ្មលោកសុត្តវណ្ណនា

១៧៧. ឆដ្ឋេ បច្ចេកំ ទ្វារពាហន្តិ ឯកេកោ ឯកេកំ ទ្វារពាហំ និស្សាយ ទ្វារបាលា វិយ អដ្ឋំសុ. ឥទ្ធោតិ ឈានសុខេន សមិទ្ធោ. ផីតោតិ អភិញ្ញាបុប្ផេហិ សុបុប្ផិតោ. អនធិវាសេន្តោតិ អសហន្តោ. ឯតទវោចាតិ ឯតេសំ និម្មិតព្រហ្មានំ មជ្ឈេ និសិន្នោ ឯតំ ‘‘បស្សសិ មេ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តយោ សុបណ្ណាតិ គាថាយ បញ្ចសតាតិ សតបទំ រូបវសេន វា បន្តិវសេន វា យោជេតព្ពំ. រូបវសេន តាវ តយោ សុបណ្ណាតិ តីណិ សុបណ្ណរូបសតានិ. ចតុរោ ច ហំសាតិ ចត្តារិហំសរូបសតានិ. ពុគ្ឃីនិសា បញ្ចសតាតិ ព្យគ្ឃសទិសា ឯកច្ចេ មិគា ព្យគ្ឃីនិសា នាម, តេសំ ព្យគ្ឃីនិសារូបកានំ បញ្ចសតានិ, បន្តិវសេន តយោ សុបណ្ណាតិ តីណិ សុបណ្ណបន្តិសតានិ, ចតុរោ ហំសាតិ ចត្តារិ ហំសបន្តិសតានិ. ព្យគ្ឃីនិសា បញ្ចសតាតិ បញ្ច ព្យគ្ឃីនិសា បន្តិសតានិ. ឈាយិនោតិ ឈាយិស្ស មយ្ហំ វិមានេ អយំ វិភូតីតិ ទស្សេតិ. ឱភាសយន្តិ ឱភាសយមានំ. ឧត្តរស្សំ ទិសាយន្តិ តំ កិរ កនកវិមានំ តេសំ មហាព្រហ្មានំ ឋិតដ្ឋានតោ ឧត្តរទិសាយំ ហោតិ. តស្មា ឯវមាហ. អយំ បនស្ស អធិប្បាយោ – ឯវរូបេ កនកវិមានេ វសន្តោ អហំ កស្ស អញ្ញស្ស ឧបដ្ឋានំ គមិស្សាមីតិ. រូបេ រណំ ទិស្វាតិ រូបម្ហិ ជាតិជរាភង្គសង្ខាតំ ទោសំ ទិស្វា. សទា បវេធិតន្តិ សីតាទីហិ ច និច្ចំ បវេធិតំ ចលិតំ ឃដ្ដិតំ រូបំ ទិស្វា. តស្មា ន រូបេ រមតិ សុមេធោតិ យស្មា រូបេ រណំ បស្សតិ, សទា បវេធិតញ្ច រូបំ បស្សតិ, តស្មា សុមេធោ សុន្ទរបញ្ញោ សោ សត្ថា រូបេ ន រមតីតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. កោកាលិកសុត្តវណ្ណនា

១៧៨. សត្តមេ អប្បមេយ្យំ បមិនន្តោតិ អប្បមេយ្យំ ខីណាសវបុគ្គលំ ‘‘ឯត្តកំ សីលំ, ឯត្តកោ សមាធិ, ឯត្តកា បញ្ញា’’តិ ឯវំ មិនន្តោ. កោធវិទ្វា វិកប្បយេតិ កោ ឥធ វិទ្វា មេធាវី វិកប្បេយ្យ, ខីណាសវោវ ខីណាសវំ មិនន្តោ កប្បេយ្យាតិ ទីបេតិ. និវុតំ តំ មញ្ញេតិ យោ បន បុថុជ្ជនោ តំ បមេតុំ អារភតិ, តំ និវុតំ អវកុជ្ជបញ្ញំ មញ្ញាមីតិ. សត្តមំ.

៨. កតមោទកតិស្សសុត្តវណ្ណនា

១៧៩. អដ្ឋមេ អកិស្សវន្តិ កិស្សវា វុច្ចតិ បញ្ញា, និប្បញ្ញោតិ អត្ថោ. អដ្ឋមំ.

៩. តុរូព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

១៨០. នវមេ អាពាធិកោតិ ‘‘សាសបមត្តីហិ បីឡកាហី’’តិអាទិនា នយេន អនន្តរសុត្តេ អាគតេន អាពាធេន អាពាធិកោ. ពាឡ្ហគិលានោតិ អធិមត្តគិលានោ. តុរូតិ កោកាលិកស្ស ឧបជ្ឈាយោ តុរុត្ថេរោ នាម អនាគាមិផលំ បត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. សោ ភូមដ្ឋកទេវតា អាទិំ កត្វា, ‘‘អយុត្តំ កោកាលិកេន កតំ អគ្គសាវកេ អន្តិមវត្ថុនា អព្ភាចិក្ខន្តេនា’’តិ បរម្បរាយ ព្រហ្មលោកសម្បត្តំ កោកាលិកស្ស បាបកម្មំ សុត្វា – ‘‘មា មយ្ហំ បស្សន្តស្សេវ វរាកោ នស្សិ, ឱវទិស្សាមិ នំ ថេរេសុ ចិត្តបសាទត្ថាយា’’តិ អាគន្ត្វា តស្ស បុរតោ អដ្ឋាសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តុរូ បច្ចេកព្រហ្មា’’តិ. បេសលាតិ បិយសីលា. កោសិ ត្វំ, អាវុសោតិ និបន្នកោវ កពរក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ឯវមាហ. បស្ស យាវញ្ច តេតិ បស្ស យត្តកំ តយា អបរទ្ធំ, អត្តនោ នលាដេ មហាគណ្ឌំ អបស្សន្តោ សាសបមត្តាយ បីឡកាយ មំ ចោទេតព្ពំ មញ្ញសីតិ អាហ.

អថ នំ ‘‘អទិដ្ឋិប្បត្តោ អយំ វរាកោ, គិលវិសោ វិយ កស្សចិ វចនំ ន ករិស្សតី’’តិ ញត្វា បុរិសស្ស ហីតិអាទិមាហ. តត្ថ កុឋារីតិ កុឋារិសទិសា ផរុសា វាចា. ឆិន្ទតីតិ កុសលមូលសង្ខាតេ មូលេយេវ និកន្តតិ. និន្ទិយន្តិ និន្ទិតព្ពំ ទុស្សីលបុគ្គលំ. បសំសតីតិ ឧត្តមត្ថេ សម្ភាវេត្វា ខីណាសវោតិ វទតិ. តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោតិ, យោ វា បសំសិតព្ពោ ខីណាសវោ, តំ អន្តិមវត្ថុនា ចោទេន្តោ ‘‘ទុស្សីលោ អយ’’ន្តិ វទតិ. វចិនាតិ មុខេន សោ កលិន្តិ, សោ តំ អបរាធំ មុខេន វិចិនាតិ នាម. កលិនា តេនាតិ តេន អបរាធេន សុខំ ន វិន្ទតិ. និន្ទិយបសំសាយ ហិ បសំសិយនិន្ទាយ ច សមកោវ វិបាកោ.

សព្ពស្សាបិ សហាបិ អត្តនាតិ សព្ពេន សកេនបិ អត្តនាបិ សទ្ធិំ យោ អក្ខេសុ ធនបរាជយោ នាម, អយំ អប្បមត្តកោ អបរាធោ. យោ សុគតេសូតិ យោ បន សម្មគ្គតេសុ បុគ្គលេសុ ចិត្តំ បទុស្សេយ្យ, អយំ ចិត្តបទោសោវ តតោ កលិតោ មហន្តតរោ កលិ.

ឥទានិ តស្ស មហន្តតរភាវំ ទស្សេន្តោ សតំ សហស្សានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សតំ សហស្សានន្តិ និរព្ពុទគណនាយ សតសហស្សំ. ឆត្តិំសតីតិ អបរានិ ឆត្តិំសតិ និរព្ពុទានិ. បញ្ច ចាតិ អព្ពុទគណនាយ បញ្ច អព្ពុទានិ. យមរិយគរហីតិ យំ អរិយេ គរហន្តោ និរយំ ឧបបជ្ជតិ, តត្ថ ឯត្តកំ អាយុប្បមាណន្តិ. នវមំ.

១០. កោកាលិកសុត្តវណ្ណនា

១៨១. ទសមេ កោកាលិកោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ, កោ អយំ កោកាលិកោ, កស្មា ច ឧបសង្កមិ? អយំ កិរ កោកាលិករដ្ឋេ កោកាលិកនគរេ កោកាលិកសេដ្ឋិស្ស បុត្តោ បព្ពជិត្វា បិតរា ការាបិតេ វិហារេ បដិវសតិ ចូឡកោកាលិកោតិ នាមេន, ន ទេវទត្តស្ស សិស្សោ. សោ ហិ ព្រាហ្មណបុត្តោ មហាកោកាលិកោ នាម. ភគវតិ បន សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ទ្វេ អគ្គសាវកា បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ជនបទចារិកំ ចរមានា ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ វិវេកាវាសំ វសិតុកាមា តេ ភិក្ខូ ឧយ្យោជេត្វា អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ តស្មិំ ជនបទេ តំ នគរំ បត្វា តំ វិហារំ អគមំសុ. តត្ថ នេសំ កោកាលិកោ វត្តំ ទស្សេសិ. តេ តេន សទ្ធិំ សម្មោទិត្វា, ‘‘អាវុសោ, មយំ ឥធ តេមាសំ វសិស្សាម, មា កស្សចិ អារោចេហី’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា វសិំសុ. វសិត្វា បវារណាទិវសេ បវារេត្វា, ‘‘គច្ឆាម មយំ, អាវុសោ’’តិ កោកាលិកំ អាបុច្ឆិំសុ. កោកាលិកោ ‘‘អជ្ជេកទិវសំ, អាវុសោ, វសិត្វា ស្វេ គមិស្សថា’’តិ វត្វា ទុតិយទិវសេ នគរំ បវិសិត្វា មនុស្សេ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ អគ្គសាវកេ ឥធាគន្ត្វា វសមានេបិ ន ជានាថ, ន នេ កោចិ បច្ចយេនាបិ និមន្តេតី’’តិ. នគរវាសិនោ, ‘‘កហំ, ភន្តេ, ថេរា, កស្មា នោ ន អារោចយិត្ថា’’តិ? កិំ អាវុសោ អារោចិតេន, កិំ ន បស្សថ ទ្វេ ភិក្ខូ ថេរាសនេ និសីទន្តេ, ឯតេ អគ្គសាវកាតិ. តេ ខិប្បំ សន្និបតិត្វា សប្បិផាណិតាទីនិ ចេវ ចីវរទុស្សានិ ច សំហរិំសុ.

កោកាលិកោ ចិន្តេសិ – ‘‘បរមប្បិច្ឆា អគ្គសាវកា បយុត្តវាចាយ ឧប្បន្នំ លាភំ ន សាទិយិស្សន្តិ, អសាទិយន្តា ‘អាវាសិកស្ស ទេថា’តិ វក្ខន្តី’’តិ. តំ តំ លាភំ គាហាបេត្វា ថេរានំ សន្តិកំ អគមាសិ. ថេរា ទិស្វាវ ‘‘ឥមេ បច្ចយា នេវ អម្ហាកំ, ន កោកាលិកស្ស កប្បន្តី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា បក្កមិំសុ. កោកាលិកោ ‘‘កថំ ហិ នាម អត្តនា អគណ្ហន្តា មយ្ហម្បិ អទាបេត្វា បក្កមិស្សន្តី’’តិ? អាឃាតំ ឧប្បាទេសិ. តេបិ ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បុន អត្តនោ បរិសំ អាទាយ ជនបទចារិកំ ចរន្តា អនុបុព្ពេន តស្មិំ រដ្ឋេ តមេវ នគរំ បច្ចាគមិំសុ. នាគរា ថេរេ សញ្ជានិត្វា សហ បរិក្ខារេហិ ទានំ សជ្ជិត្វា នគរមជ្ឈេ មណ្ឌបំ កត្វា ទានំ អទំសុ, ថេរានញ្ច បរិក្ខារេ ឧបនាមេសុំ. ថេរា ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាទយិំសុ. តំ ទិស្វា កោកាលិកោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ បុព្ពេ អប្បិច្ឆា អហេសុំ, ឥទានិ បាបិច្ឆា ជាតា, បុព្ពេបិ អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋបវិវិត្តសទិសា មញ្ញេ’’តិ ថេរេ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ បុព្ពេ អប្បិច្ឆា វិយ, ឥទានិ បន បាបភិក្ខូ ជាតា’’តិ វត្វា ‘‘មូលដ្ឋានេយេវ នេសំ បតិដ្ឋំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ តរមានរូបោ និក្ខមិត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. អយមេវ កោកាលិកោ ឥមិនា ច ការណេន ឧបសង្កមីតិ វេទិតព្ពោ.

ភគវា តំ តុរិតតុរិតំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វាវ អាវជ្ជេន្តោ អញ្ញាសិ – ‘‘អយំ អគ្គសាវកេ អក្កោសិតុកាមោ អាគតោ’’តិ. ‘‘សក្កា នុ ខោ បដិសេធេតុ’’ន្តិ ច អាវជ្ជេន្តោ, ‘‘ន សក្កា បដិសេធេតុំ, ថេរេសុ អបរជ្ឈិត្វា កាលង្កតោ ឯកំសេន បទុមនិរយេ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ទិស្វា, ‘‘សារិបុត្តមោគ្គល្លានេបិ នាម គរហន្តំ សុត្វា ន និសេធេតី’’តិ វាទមោចនត្ថំ អរិយូបវាទស្ស ច មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ មា ហេវន្តិ តិក្ខត្តុំ បដិសេធេសិ. តត្ថ មា ហេវន្តិ មា ឯវំ អភណិ. សទ្ធាយិកោតិ សទ្ធាយ អាករោ បសាទាវហោ សទ្ធាតព្ពវចនោ វា. បច្ចយិកោតិ បត្តិយាយិតព្ពវចនោ.

បក្កាមីតិ កម្មានុភាវេន ចោទិយមានោ បក្កាមិ. ឱកាសកតំ ហិ កម្មំ ន សក្កា បដិពាហិតុំ, តំ តស្ស តត្ថ ឋាតុំ ន អទាសិ. អចិរបក្កន្តស្សាតិ បក្កន្តស្ស សតោ ន ចិរេនេវ. សព្ពោ កាយោ ផុដោ អហោសីតិ កេសគ្គមត្តម្បិ ឱកាសំ អាវជ្ជេត្វា សកលសរីរំ អដ្ឋីនិ ភិន្ទិត្វា ឧគ្គតាហិ បីឡកាហិ អជ្ឈោត្ថដំ អហោសិ. យស្មា បន ពុទ្ធានុភាវេន តថារូបំ កម្មំ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ វិបាកំ ន ទេតិ, ទស្សនូបចារេ វិជហិតមត្តេ ទេតិ, តស្មា តស្ស អចិរបក្កន្តស្ស បីឡកា ឧដ្ឋហិំសុ. កលាយមត្តិយោតិ ចណកមត្តិយោ. ពេលុវសលាដុកមត្តិយោតិ តរុណពេលុវមត្តិយោ. (ពិល្លមត្តិយោតិ មហាពេលុវមត្តិយោ.) បភិជ្ជិំសូតិ ភិជ្ជិំសុ. តាសុ ភិន្នាសុ សកលសរីរំ បនសបក្កំ វិយ អហោសិ. សោ បក្កេន គត្តេន ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ វិសគិលិតោ មច្ឆោ វិយ កទលិបត្តេសុ សយិ. អថ ធម្មសវនត្ថំ អាគតាគតា មនុស្សា – ‘‘ធិ កោកាលិក, ធិ កោកាលិក, អយុត្តមកាសិ, អត្តនោយេវ មុខំ និស្សាយ អនយព្យសនំ បត្តោ’’តិ អាហំសុ. តេសំ សុត្វា អារក្ខទេវតា ធិ-ការំ អកំសុ. អារក្ខកទេវតានំ អាកាសទេវតាតិ ឥមិនា ឧបាយេន យាវ អកនិដ្ឋភវនា ឯកធិការោ ឧទបាទិ. អថស្ស ឧបជ្ឈាយោ អាគន្ត្វា ឱវាទំ អគណ្ហន្តំ ញត្វា គរហិត្វា បក្កាមិ.

កាលមកាសីតិ ឧបជ្ឈាយេ បក្កន្តេ កាលមកាសិ. បទុមំ និរយន្តិ បាដិយេក្កោ បទុមនិរយោ នាម នត្ថិ, អវីចិមហានិរយម្ហិយេវ បន បទុមគណនាយ បច្ចិតព្ពេ ឯកស្មិំ ឋានេ និព្ពត្តិ.

វីសតិខារិកោតិ មាគធកេន បត្ថេន ចត្តារោ បត្ថា កោសលរដ្ឋេ ឯកបត្ថោ ហោតិ, តេន បត្ថេន ចត្តារោ បត្ថា អាឡ្ហកំ, ចត្តារិ អាឡ្ហកានិ ទោណំ, ចតុទោណា មានិកា, ចតុមានិកា ខារី, តាយ ខារិយា វីសតិខារិកោ. តិលវាហោតិ មាគធកានំ សុខុមតិលានំ តិលសកដំ. អព្ពុទោ និរយោតិ អព្ពុទោ នាម បាដិយេក្កោ និរយោ នត្ថិ. អវីចិម្ហិយេវ បន អព្ពុទគណនាយ បច្ចិតព្ពដ្ឋានស្សេតំ នាមំ. និរព្ពុទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

វស្សគណនាបិ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពា – យថេវ ហិ សតំ សតសហស្សានិ កោដិ ហោតិ, ឯវំ សតំ សតសហស្សកោដិយោ បកោដិ នាម ហោតិ, សតំ សតសហស្សបកោដិយោ កោដិបកោដិ នាម, សតំ សតសហស្សកោដិបកោដិយោ នហុតំ, សតំ សតសហស្សនហុតានិ និន្នហុតំ, សតំ សតសហស្សនិន្នហុតានិ ឯកំ អព្ពុទំ, តតោ វីសតិគុណំ និរព្ពុទំ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថាតិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.

២. ទុតិយវគ្គោ

១. សនង្កុមារសុត្តវណ្ណនា

១៨២. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ សប្បិនីតីរេតិ សប្បិនីនាមិកាយ នទិយា តីរេ. សនង្កុមារោតិ សោ កិរ បញ្ចសិខកុមារកកាលេ ឈានំ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ កុមារកវណ្ណេនេវ វិចរតិ. តេន នំ ‘‘កុមារោ’’តិ សញ្ជានន្តិ, បោរាណកត្តា បន ‘‘សនង្កុមារោ’’តិ វុច្ចតិ. ជនេតស្មិន្តិ ជនិតស្មិំ, បជាយាតិ អត្ថោ. យេ គោត្តបដិសារិនោតិ យេ ជនេតស្មិំ គោត្តំ បដិសរន្តិ តេសុ លោកេ គោត្តបដិសារីសុ ខត្តិយោ សេដ្ឋោ. វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ ភយភេរវសុត្តបរិយាយេន (ម. និ. ១.៣៤ អាទយោ) បុព្ពេនិវាសាទីហិ វា តីហិ, អម្ពដ្ឋសុត្តបរិយាយេន (ទី. និ. ១.២៧៨ អាទយោ) វិបស្សនាញាណំ មនោមយិទ្ធិ ឆ អភិញ្ញាយោតិ ឥមាហិ វា អដ្ឋហិ វិជ្ជាហិ, សីលេសុ បរិបូរការិតា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា ជាគរិយានុយោគោ សត្ត សទ្ធម្មា ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានីតិ ឯវំ បន្នរសធម្មភេទេន ចរណេន ច សមន្នាគតោ. សោ សេដ្ឋោ ទេវមានុសេតិ សោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សេដ្ឋោ ឧត្តមោតិ. បឋមំ.

២. ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. ទុតិយេ អចិរបក្កន្តេតិ សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា នចិរស្សេវ វេឡុវនតោ គយាសីសំ គតេ. អស្សតរិន្តិ គទ្រភស្ស វឡវាយ ជាតំ. ទុតិយំ.

៣. អន្ធកវិន្ទសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. តតិយេ អន្ធកវិន្ទន្តិ ឯវំនាមកំ គាមំ. ឧបសង្កមីតិ ‘‘សត្ថា ឥទានិបិ វីរិយំ ករោតិ បធានមនុយុញ្ជតិ, គច្ឆាមិស្ស សន្តិកេ ឋត្វា សាសនានុច្ឆវិកំ វីរិយបដិសំយុត្តំ គាថំ វក្ខាមី’’តិ ឧបសង្កមិ.

បន្តានីតិ ជនតំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារេ ឋិតានិ. សំយោជនវិប្បមោក្ខាតិ តានិ ច សេនាសនានិ សេវមានោ ន ចីវរាទីនំ អត្ថាយ សេវេយ្យ, អថ ខោ ទសសំយោជនវិប្បមោក្ខត្ថាយ ចរេយ្យ. សង្ឃេ វសេតិ តេសុ សេនាសនេសុ រតិំ អលភន្តោ ឧបដ្ឋាកាទីនំ ចិត្តានុរក្ខណត្ថំ គទ្រភបិដ្ឋេ រជំ វិយ ឧប្បតន្តោ អរញ្ញេ អចរិត្វា សង្ឃមជ្ឈេ វសេយ្យ. រក្ខិតត្តោ សតីមាតិ តត្ថ ច វសន្តោ សគវចណ្ឌោ គោណោ វិយ សព្រហ្មចារិនោ អវិជ្ឈន្តោ អឃដ្ដេន្តោ រក្ខិតត្តោ សតិបដ្ឋានបរាយណោ ហុត្វា វសេយ្យ.

ឥទានិ សង្ឃេ វសមានស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខាចារវត្តំ អាចិក្ខន្តោ កុលាកុលន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បិណ្ឌិកាយ ចរន្តោតិ បិណ្ឌត្ថាយ ចរមានោ. សេវេថ បន្តានិ សេនាសនានីតិ សង្ឃមជ្ឈំ ឱតរិត្វា វសមានោបិ ធុរបរិវេណេ តាលនាឡិកេរអាទីនិ រោបេត្វា ឧបដ្ឋាកាទិសំសដ្ឋោ ន វសេយ្យ, ចិត្តកល្លតំ បន ជនេត្វា ចិត្តំ ហាសេត្វា តោសេត្វា បុន បន្តសេនាសនេ វសេយ្យាតិ អរញ្ញស្សេវ វណ្ណំ កថេតិ. ភយាតិ វដ្ដភយតោ. អភយេតិ និព្ពានេ. វិមុត្តោតិ អធិមុត្តោ ហុត្វា វសេយ្យ.

យត្ថ ភេរវាតិ យស្មិំ ឋានេ ភយជនកា សវិញ្ញាណកា សីហព្យគ្ឃាទយោ, អវិញ្ញាណកា រត្តិភាគេ ខាណុវល្លិអាទយោ ពហូ អត្ថិ. សរីសបាតិ ទីឃជាតិកាទិសរីសបា. និសីទិ តត្ថ ភិក្ខូតិ តាទិសេ ឋានេ ភិក្ខុ និសិន្នោ. ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ – ភគវា យថា តុម្ហេ ឯតរហិ តត្រដ្ឋកភេរវារម្មណានិ ចេវ សរីសបេ ច វិជ្ជុនិច្ឆារណាទីនិ ច អមនសិកត្វា និសិន្នា, ឯវមេវំ បធានមនុយុត្តា ភិក្ខូ និសីទន្តីតិ.

ជាតុ មេ ទិដ្ឋន្តិ ឯកំសេន មយា ទិដ្ឋំ. ន យិទំ ឥតិហីតិហន្តិ ឥទំ ឥតិហ ឥតិហាតិ ន តក្កហេតុ វា នយហេតុ វា បិដកសម្បទានេន វា អហំ វទាមិ. ឯកស្មិំ ព្រហ្មចរិយស្មិន្តិ ឯកាយ ធម្មទេសនាយ. ធម្មទេសនា ហិ ឥធ ព្រហ្មចរិយន្តិ អធិប្បេតា. មច្ចុហាយិនន្តិ មរណបរិច្ចាគិនំ ខីណាសវានំ.

ទសា ច ទសធា ទសាតិ ឯត្ថ ទសាតិ ទសេវ, ទសធា ទសាតិ សតំ, អញ្ញេ ច ទសុត្តរំ សេខសតំ បស្សាមីតិ វទតិ. សោតសមាបន្នាតិ មគ្គសោតំ សមាបន្នា. អតិរច្ឆានគាមិនោតិ ទេសនាមត្តមេតំ, អវិនិបាតធម្មាតិ អត្ថោ. សង្ខាតុំ នោបិ សក្កោមីតិ មុសាវាទភយេន ឯត្តកា នាម បុញ្ញភាគិនោ សត្តាតិ គណេតុំ ន សក្កោមីតិ ពហុំ ព្រហ្មធម្មទេសនំ សន្ធាយ ឯវមាហ. តតិយំ.

៤. អរុណវតីសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ចតុត្ថេ អភិភូសម្ភវន្តិ អភិភូ ច សម្ភវោ ច. តេសុ អភិភូថេរោ សារិបុត្តត្ថេរោ វិយ បញ្ញាយ អគ្គោ, សម្ភវត្ថេរោ មហាមោគ្គល្លានោ វិយ សមាធិនា អគ្គោ. ឧជ្ឈាយន្តីតិ អវជ្ឈាយន្តិ, លាមកតោ វា ចិន្តេន្តិ. ខិយ្យន្តីតិ, កិន្នាមេតំ កិន្នាមេតន្តិ? អញ្ញមញ្ញំ កថេន្តិ. វិបាចេន្តីតិ វិត្ថារយន្តា បុនប្បុនំ កថេន្តិ. ហេដ្ឋិមេន ឧបឌ្ឍកាយេនាតិ នាភិតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋិមកាយេន. បាឡិយំ ឯត្តកមេវ អាគតំ. ថេរោ បន ‘‘បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា នាគវណ្ណំ គហេត្វា ទស្សេតិ, សុបណ្ណវណ្ណំ គហេត្វា វា ទស្សេតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.១៣) នយេន អាគតំ អនេកប្បការំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ ទស្សេសិ. ឥមា គាថាយោ អភាសីតិ ថេរោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘កថំ ទេសិតា នុ ខោ ធម្មទេសនា សព្ពេសំ បិយា អស្ស មនាបា’’តិ. តតោ អាវជ្ជេន្តោ – ‘‘សព្ពេបិ បាសណ្ឌា សព្ពេ ទេវមនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ សមយេ បុរិសការំ វណ្ណយន្តិ, វីរិយស្ស អវណ្ណវាទី នាម នត្ថិ, វីរិយបដិសំយុត្តំ កត្វា ទេសេស្សាមិ, ឯវំ អយំ ធម្មទេសនា សព្ពេសំ បិយា ភវិស្សតិ មនាបា’’តិ ញត្វា តីសុ បិដកេសុ វិចិនិត្វា ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ អារម្ភថាតិ អារម្ភវីរិយំ ករោថ. និក្កមថាតិ និក្កមវីរិយំ ករោថ. យុញ្ជថាតិ បយោគំ ករោថ បរក្កមថ. មច្ចុនោ សេនន្តិ មច្ចុនោ សេនា នាម កិលេសសេនា, តំ ធុនាថ. ជាតិសំសារន្តិ ជាតិញ្ច សំសារញ្ច, ជាតិសង្ខាតំ វា សំសារំ. ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតីតិ វដ្ដទុក្ខស្ស បរិច្ឆេទំ ករិស្សតិ. កិំ បន កត្វា ថេរោ សហស្សិលោកធាតុំ វិញ្ញាបេសីតិ? នីលកសិណំ តាវ សមាបជ្ជិត្វា សព្ពត្ថ អាលោកដ្ឋានេ អន្ធការំ ផរិ, ឱទាតកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា អន្ធការដ្ឋានេ ឱភាសំ. តតោ ‘‘កិមិទំ អន្ធការ’’ន្តិ? សត្តានំ អាភោគេ ឧប្បន្នេ អាលោកំ ទស្សេសិ. អាលោកដ្ឋានេ អាលោកកិច្ចំ នត្ថិ, ‘‘កិំ អាលោកោ អយ’’ន្តិ? វិចិនន្តានំ អត្តានំ ទស្សេសិ. អថ តេសំ ថេរោតិ វទន្តានំ ឥមា គាថាយោ អភាសិ, សព្ពេ ឱសដាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តស្ស វិយ សទ្ទំ សុណិំសុ. អត្ថោបិ នេសំ បាកដោ អហោសិ. ចតុត្ថំ.

៥. បរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. បញ្ចមេ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេតិ យថេវ ហិ កទម្ពនទីតីរតោ រាជមាតុវិហារទ្វារេន ថូបារាមំ គន្តព្ពំ ហោតិ, ឯវំ ហិរញ្ញវតិកាយ នាម នទិយា បារិមតីរតោ សាលវនំ ឧយ្យានំ. យថា អនុរាធបុរស្ស ថូបារាមោ, ឯវំ តំ កុសិនារាយ ហោតិ. យថា ថូបារាមតោ ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសនមគ្គោ បាចីនមុខោ គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តតិ, ឯវំ ឧយ្យានតោ សាលបន្តិ បាចីនមុខា គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តា. តស្មា តំ ‘‘ឧបវត្តន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ. អន្តរេន យមកសាលានន្តិ មូលក្ខន្ធវិដបបត្តេហិ អញ្ញមញ្ញំ សំសិព្ពិត្វា ឋិតសាលានំ អន្តរិកាយ. អប្បមាទេន សម្បាទេថាតិ សតិអវិប្បវាសេន កត្តព្ពកិច្ចានិ សម្បាទយថ. ឥតិ ភគវា យថា នាម មរណមញ្ចេ និបន្នោ មហទ្ធនោ កុដុម្ពិកោ បុត្តានំ ធនសារំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវមេវំ បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោ បញ្ចចត្តាលីស វស្សានិ ទិន្នំ ឱវាទំ សព្ពំ ឯកស្មិំ អប្បមាទបទេយេវ បក្ខិបិត្វា អភាសិ. អយំ តថាគតស្ស បច្ឆិមា វាចាតិ ឥទំ បន សង្គីតិការានំ វចនំ.

ឥតោ បរំ យំ បរិនិព្ពានបរិកម្មំ កត្វា ភគវា បរិនិព្ពុតោ, តំ ទស្សេតុំ, អថ ខោ ភគវា បឋមំ ឈានន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នេ ភគវតិ អស្សាសបស្សាសានំ អប្បវត្តិំ ទិស្វា, ‘‘បរិនិព្ពុតោ សត្ថា’’តិ សញ្ញាយ ទេវមនុស្សា ឯកប្បហារេន វិរវិំសុ, អានន្ទត្ថេរោបិ – ‘‘បរិនិព្ពុតោ នុ ខោ, ភន្តេ, អនុរុទ្ធ ភគវា’’តិ ថេរំ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘ន ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, តថាគតោ បរិនិព្ពុតោ, អបិច សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ’’តិ អាហ. កថំ បន សោ អញ្ញាសិ? ថេរោ កិរ សត្ថារា សទ្ធិំយេវ តំ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តោ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវុដ្ឋានំ, តាវ គន្ត្វា, ‘‘ឥទានិ ភគវា និរោធំ សមាបន្នោ, អន្តោនិរោធេ ច កាលំកិរិយា នាម នត្ថី’’តិ អញ្ញាសិ.

អថ ខោ ភគវា សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋហិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ…បេ… តតិយជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជីតិ ឯត្ថ បន ភគវា ចតុវីសតិយា ឋានេសុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ, តេរសសុ ឋានេសុ ទុតិយំ ឈានំ… តថា តតិយំ… បន្នរសសុ ឋានេសុ ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជិ. កថំ? ទសសុ អសុភេសុ ទ្វត្តិំសាការេ អដ្ឋសុ កសិណេសុ មេត្តាករុណាមុទិតេសុ អានាបានេ បរិច្ឆេទាកាសេតិ ឥមេសុ តាវ ចតុវីសតិយា ឋានេសុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ. ឋបេត្វា បន ទ្វត្តិំសាការញ្ច ទស ច អសុភានិ សេសេសុ តេរសសុ ទុតិយំ ឈានំ… តេសុយេវ តតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ. អដ្ឋសុ បន កសិណេសុ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារេ អានាបានេ បរិច្ឆេទាកាសេ ចតូសុ អរូបេសូតិ ឥមេសុ បន្នរសសុ ឋានេសុ ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជិ. អយម្បិ ច សង្ខេបកថាវ. និព្ពានបុរំ បវិសន្តោ បន ភគវា ធម្មស្សាមិ សព្ពាបិ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ បវិសិត្វា វិទេសំ គច្ឆន្តោ ញាតិជនំ អាលិង្គេត្វា វិយ សព្ពសមាបត្តិសុខំ អនុភវិត្វា បវិដ្ឋោ.

ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា សមនន្តរា ភគវា បរិនិព្ពាយីតិ ឯត្ថ ច ឈានសមនន្តរំ បច្ចវេក្ខណសមនន្តរន្តិ, ទ្វេ សមនន្តរានិ. ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋាយ ភវង្គំ ឱតិណ្ណស្ស តត្ថេវ បរិនិព្ពានំ ឈានសមនន្តរំ នាម, ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា បុន ឈានង្គានិ បច្ចវេក្ខិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណស្ស តត្ថេវ បរិនិព្ពានំ បច្ចវេក្ខណសមនន្តរំ នាម. ឥមានិ ទ្វេបិ សមនន្តរានេវ. ភគវា បន ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឈានា វុដ្ឋាយ ឈានង្គានិ បច្ចវេក្ខិត្វា ភវង្គចិត្តេន អព្យាកតេន ទុក្ខសច្ចេន បរិនិព្ពាយិ. យេ ហិ កេចិ ពុទ្ធា វា បច្ចេកពុទ្ធា វា អរិយសាវកា វា អន្តមសោ កុន្ថកិបិល្លិកំ ឧបាទាយ សព្ពេ ភវង្គចិត្តេនេវ អព្យាកតេន ទុក្ខសច្ចេន កាលំ ករោន្តិ.

ភូតាតិ សត្តា. អប្បដិបុគ្គលោតិ បដិភាគបុគ្គលវិរហិតោ. ពលប្បត្តោតិ ទសវិធំ ញាណពលំ បត្តោ. ឧប្បាទវយធម្មិនោតិ ឧប្បាទវយសភាវា. តេសំ វូបសមោតិ តេសំ សង្ខារានំ វូបសមោ. សុខោតិ អសង្ខតំ និព្ពានមេវ សុខន្តិ អត្ថោ. តទាសីតិ ‘‘សហ បរិនិព្ពានា មហាភូមិចាលោ អហោសី’’តិ ឯវំ មហាបរិនិព្ពានេ (ទី. និ. ២.២២០) វុត្តំ ភូមិចាលំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ លោមហំសនកោ ច ភិំសនកោ ច អាសិ. សព្ពាការវរូបេតេតិ សព្ពាការវរគុណូបេតេ. នាហុ អស្សាសបស្សាសោតិ ន ជាតោ អស្សាសបស្សាសោ. អនេជោតិ តណ្ហាសង្ខាតាយ ឯជាយ អភាវេន អនេជោ. សន្តិមារព្ភាតិ អនុបាទិសេសំ និព្ពានំ អារព្ភ បដិច្ច សន្ធាយ. ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. បរិនិព្ពុតោតិ ខន្ធបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. អសល្លីនេនាតិ អនល្លីនេន អសង្កុដិតេន សុវិកសិតេនេវ ចិត្តេន. វេទនំ អជ្ឈវាសយីតិ វេទនំ អធិវាសេសិ, ន វេទនានុវត្តី ហុត្វា ឥតោ ចិតោ សម្បរិវត្តិ. វិមោក្ខោតិ កេនចិ ធម្មេន អនាវរណវិមោក្ខោ សព្ពសោ អបញ្ញត្តិភាវូបគមោ បជ្ជោតនិព្ពានសទិសោ ជាតោតិ. បញ្ចមំ.

ទុតិយោ វគ្គោ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ព្រហ្មសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.