៣. តតិយវគ្គោ

១. សម្ពហុលសុត្តវណ្ណនា

១៥៧. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ ជដណ្ឌុវេនាតិ ជដាចុម្ពដកេន. អជិនក្ខិបនិវត្ថោតិ សខុរំ អជិនចម្មំ ឯកំ និវត្ថោ ឯកំ បារុតោ. ឧទុម្ពរទណ្ឌន្តិ អប្បិច្ឆភាវប្បកាសនត្ថំ ឦសកំ វង្កំ ឧទុម្ពរទណ្ឌំ គហេត្វា. ឯតទវោចាតិ លោកេ ព្រាហ្មណស្ស វចនំ នាម សុស្សូសន្តិ, ព្រាហ្មណេសុបិ បព្ពជិតស្ស, បព្ពជិតេសុបិ មហល្លកស្សាតិ មហល្លកព្រាហ្មណស្ស បព្ពជិតវេសំ គហេត្វា បធានភូមិយំ កម្មំ ករោន្តេ តេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា ឯតំ ‘‘ទហរា ភវន្តោ’’តិអាទិវចនំ អវោច. ឱកម្បេត្វាតិ ហនុកេន ឧរំ បហរន្តោ អធោនតំ កត្វា. ជិវ្ហំ និល្លាលេត្វាតិ កពរមហាជិវ្ហំ នីហរិត្វា ឧទ្ធមធោ ឧភយបស្សេសុ ច លាលេត្វា. តិវិសាខន្តិ តិសាខំ. នលាដិកន្តិ ភកុដិំ, នលាដេ ឧដ្ឋិតំ វលិត្តយន្តិ អត្ថោ. បក្កាមីតិ តុម្ហេ ជានន្តានំ វចនំ អកត្វា អត្តនោវ តេលេ បច្ចិស្សថាតិ វត្វា ឯកំ មគ្គំ គហេត្វា គតោ. បឋមំ.

២. សមិទ្ធិសុត្តវណ្ណនា

១៥៨. ទុតិយេ លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេតិ ឯវរូបស្ស សត្ថុ ចេវ ធម្មស្ស ច សព្រហ្មចារីនញ្ច លទ្ធត្តា មយ្ហំ លាភា មយ្ហំ សុលទ្ធន្តិ. សោ កិរាយស្មា បច្ឆា មូលកម្មដ្ឋានំ សម្មសិត្វា ‘‘អរហត្តំ គហេស្សាមី’’តិ បាសាទិកំ តាវ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ អាវជ្ជេត្វា ចិត្តកល្លតំ ឧប្បាទេត្វា ចិត្តំ ហាសេត្វា តោសេត្វា និសិន្នោ. តេនស្ស ឯវមហោសិ. ឧបសង្កមីតិ ‘‘អយំ សមិទ្ធិ ភិក្ខុ បាសាទិកំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នសទិសោ, យាវ មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរហត្តំ ន គណ្ហាតិ, តាវស្ស អន្តរាយំ ករិស្សាមី’’តិ ឧបសង្កមិ. គច្ឆ ត្វន្តិ សត្ថា សកលជម្ពុទីបំ ឱលោកេន្តោ ‘‘តស្មិំយេវ ឋានេ តស្ស កម្មដ្ឋានំ សប្បាយំ ភវិស្សតី’’តិ អទ្ទស, តស្មា ឯវមាហ. សតិបញ្ញា ច មេ ពុទ្ធាតិ មយា សតិ ច បញ្ញា ច ញាតា. ករស្សុ រូបានីតិ ពហូនិបិ វិភិំសការហានិ រូបានិ ករស្សុ. នេវ មំ ព្យាធយិស្សសីតិ មំ នេវ វេធយិស្សសិ ន កម្បស្សេសិ. ទុតិយំ.

៣. គោធិកសុត្តវណ្ណនា

១៥៩. តតិយេ ឥសិគិលិបស្សេតិ ឥសិគិលិស្ស នាម បព្ពតស្ស បស្សេ. កាឡសិលាយន្តិ កាឡវណ្ណាយ សិលាយំ. សាមយិកំ ចេតោវិមុត្តិន្តិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុច្ចតិ, អារម្មណេ ច អធិមុច្ចតីតិ លោកិយសមាបត្តិ សាមយិកា ចេតោវិមុត្តិ នាម. ផុសីតិ បដិលភិ. បរិហាយីតិ កស្មា យាវ ឆដ្ឋំ បរិហាយិ? សាពាធត្តា. ថេរស្ស កិរ វាតបិត្តសេម្ហវសេន អនុសាយិកោ អាពាធោ អត្ថិ, តេន សមាធិស្ស សប្បាយេ ឧបការកធម្មេ បូរេតុំ ន សក្កោតិ, អប្បិតប្បិតាយ សមាបត្តិយា បរិហាយតិ.

យំនូនាហំ សត្ថំ អាហរេយ្យន្តិ សោ កិរ ចិន្តេសិ, យស្មា បរិហីនជ្ឈានស្ស កាលង្ករោតោ អនិពទ្ធា គតិ ហោតិ, អបរិហីនជ្ឈានស្ស និពទ្ធា គតិ ហោតិ, ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតិ, តស្មា សត្ថំ អាហរិតុកាមោ អហោសិ. ឧបសង្កមីតិ – ‘‘អយំ សមណោ សត្ថំ អាហរិតុកាមោ, សត្ថាហរណញ្ច នាមេតំ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខស្ស ហោតិ. យោ ឯវំ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខោ ហោតិ, សោ មូលកម្មដ្ឋានំ សម្មសិត្វា អរហត្តម្បិ គហេតុំ សមត្ថោ ហោតិ, មយា បន បដិពាហិតោបិ ឯស ន ឱរមិស្សតិ, សត្ថារា បដិពាហិតោ ឱរមិស្សតី’’តិ ថេរស្ស អត្ថកាមោ វិយ ហុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

ជលាតិ ជលមានា. បាទេ វន្ទាមិ ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា តវ បាទេ វន្ទាមិ. ជុតិន្ធរាតិ អានុភាវធរា. អប្បត្តមានសោតិ អប្បត្តអរហត្តោ. សេខោតិ សីលាទីនិ សិក្ខមានោ សករណីយោ. ជនេ សុតាតិ ជនេ វិស្សុតា. សត្ថំ អាហរិតំ ហោតីតិ ថេរោ កិរ ‘‘កិំ មយ្ហំ ឥមិនា ជីវិតេនា’’តិ? ឧត្តានោ និបជ្ជិត្វា សត្ថេន គលនាឡិំ ឆិន្ទិ, ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជិំសុ. ថេរោ វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា តំយេវ វេទនំ បរិគ្គហេត្វា សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា មូលកម្មដ្ឋានំ សម្មសន្តោ អរហត្តំ បត្វា សមសីសី ហុត្វា បរិនិព្ពាយិ. សមសីសី នាម តិវិធោ ហោតិ ឥរិយាបថសមសីសី, រោគសមសីសី, ជីវិតសមសីសីតិ.

តត្ថ យោ ឋានាទីសុ ឥរិយាបថេសុ អញ្ញតរំ អធិដ្ឋាយ – ‘‘ឥមំ អកោបេត្វាវ អរហត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេតិ, អថស្ស អរហត្តប្បត្តិ ច ឥរិយាបថកោបនញ្ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ. អយំ ឥរិយាបថសមសីសី នាម. យោ បន ចក្ខុរោគាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ សតិ – ‘‘ឥតោ អនុដ្ឋិតោវ អរហត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេតិ, អថស្ស អរហត្តប្បត្តិ ច រោគតោ វុដ្ឋានញ្ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ. អយំ រោគសមសីសី នាម. កេចិ បន តស្មិំយេវ ឥរិយាបថេ តស្មិញ្ច រោគេ បរិនិព្ពានវសេនេត្ថ សមសីសិតំ បញ្ញាបេន្តិ. យស្ស បន អាសវក្ខយោ ច ជីវិតក្ខយោ ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ. អយំ ជីវិតសមសីសី នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘យស្ស បុគ្គលស្ស អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ច, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សមសីសី’’តិ (បុ. ប. ១៦).

ឯត្ថ ច បវត្តិសីសំ កិលេសសីសន្តិ ទ្វេ សីសានិ. តត្ថ បវត្តិសីសំ នាម ជីវិតិន្ទ្រិយំ, កិលេសសីសំ នាម អវិជ្ជា. តេសុ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ ខេបេតិ, អវិជ្ជា មគ្គចិត្តំ. ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឯកតោ ឧប្បាទោ នត្ថិ. មគ្គានន្តរំ បន ផលំ, ផលានន្តរំ ភវង្គំ, ភវង្គតោ វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខណំ, តំ បរិបុណ្ណំ វា ហោតិ អបរិបុណ្ណំ វា. តិខិណេន អសិនា សីសេ ឆិជ្ជន្តេបិ ហិ ឯកោ វា ទ្វេ វា បច្ចវេក្ខណវារា អវស្សំ ឧប្បជ្ជន្តិយេវ, ចិត្តានំ បន លហុបរិវត្តិតាយ អាសវក្ខយោ ច ជីវិតបរិយាទានញ្ច ឯកក្ខណេ វិយ បញ្ញាយតិ.

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហាតិ អវិជ្ជាមូលេន សមូលកំ តណ្ហំ អរហត្តមគ្គេន ឧប្បាដេត្វា. បរិនិព្ពុតោតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ.

វិវត្តក្ខន្ធន្តិ បរិវត្តក្ខន្ធំ. សេមានន្តិ ឧត្តានំ ហុត្វា សយិតំ ហោតិ. ថេរោ បន កិញ្ចាបិ ឧត្តានកោ សយិតោ, តថាបិស្ស ទក្ខិណេន បស្សេន បរិចិតសយនត្តា សីសំ ទក្ខិណតោវ បរិវត្តិត្វា ឋិតំ. ធូមាយិតត្តន្តិ ធូមាយិតភាវំ. តស្មិំ ហិ ខណេ ធូមវលាហកា វិយ តិមិរវលាហកា វិយ ច ឧដ្ឋហិំសុ. វិញ្ញាណំ សមន្វេសតីតិ បដិសន្ធិចិត្តំ បរិយេសតិ. អប្បតិដ្ឋិតេនាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន អប្បតិដ្ឋិតេន, អប្បតិដ្ឋិតការណាតិ អត្ថោ. ពេលុវបណ្ឌុវីណន្តិ ពេលុវបក្កំ វិយ បណ្ឌុវណ្ណំ សុវណ្ណមហាវីណំ. អាទាយាតិ កច្ឆេ ឋបេត្វា. ឧបសង្កមីតិ ‘‘គោធិកត្ថេរស្ស និព្ពត្តដ្ឋានំ ន ជានាមិ, សមណំ គោតមំ បុច្ឆិត្វា និក្កង្ខោ ភវិស្សាមី’’តិ ខុទ្ទកទារកវណ្ណី ហុត្វា ឧបសង្កមិ. នាធិគច្ឆាមីតិ ន បស្សាមិ. សោកបរេតស្សាតិ សោកេន ផុដ្ឋស្ស. អភស្សថាតិ បាទបិដ្ឋិយំ បតិតា. តតិយំ.

៤. សត្តវស្សានុពន្ធសុត្តវណ្ណនា

១៦០. ចតុត្ថេ សត្ត វស្សានីតិ បុរេ ពោធិយា ឆព្ពស្សានិ, ពោធិតោ បច្ឆា ឯកំ វស្សំ. ឱតារាបេក្ខោតិ ‘‘សចេ សមណស្ស គោតមស្ស កាយទ្វារាទីសុ កិញ្ចិទេវ អននុច្ឆវិកំ បស្សាមិ, ចោទេស្សាមិ ន’’ន្តិ ឯវំ វិវរំ អបេក្ខមានោ. អលភមានោតិ រថរេណុមត្តម្បិ អវក្ខលិតំ អបស្សន្តោ. តេនាហ –

‘‘សត្ត វស្សានិ ភគវន្តំ, អនុពន្ធិំ បទាបទំ;

ឱតារំ នាធិគច្ឆិស្សំ, សម្ពុទ្ធស្ស សតីមតោ’’តិ. (សុ. និ. ៤៤៨);

ឧបសង្កមីតិ ‘‘អជ្ជ សមណំ គោតមំ អតិគហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ ឧបសង្កមិ.

ឈាយសីតិ ឈាយន្តោ អវជ្ឈាយន្តោ និសិន្នោសីតិ វទតិ. វិត្តំ នុ ជីនោតិ សតំ វា សហស្សំ វា ជិតោសិ នុ. អាគុំ នុ គាមស្មិន្តិ, កិំ នុ អន្តោគាមេ បមាណាតិក្កន្តំ បាបកម្មំ អកាសិ, យេន អញ្ញេសំ មុខំ ឱលោកេតុំ អវិសហន្តោ អរញ្ញេ វិចរសិ? សក្ខិន្តិ មិត្តភាវំ.

បលិខាយាតិ ខណិត្វា. ភវលោភជប្បន្តិ ភវលោភសង្ខាតំ តណ្ហំ. អនាសវោ ឈាយាមីតិ និត្តណ្ហោ ហុត្វា ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយាមិ. បមត្តពន្ធូតិ មារំ អាលបតិ. សោ ហិ យេកេចិ លោកេ បមត្តា, តេសំ ពន្ធុ.

សចេ មគ្គំ អនុពុទ្ធន្តិ យទិ តយា មគ្គោ អនុពុទ្ធោ. អបេហីតិ អបយាហិ. អមច្ចុធេយ្យន្តិ មច្ចុនោ អនោកាសភូតំ និព្ពានំ. បារគាមិនោតិ យេបិ បារំ គតា, តេបិ បារគាមិនោ. យេបិ បារំ គច្ឆិស្សន្តិ, យេបិ បារំ គន្តុកាមា, តេបិ បារគាមិនោ.

វិសូកាយិកានីតិ មារវិសូកានិ. វិសេវិតានីតិ វិរុទ្ធសេវិតានិ, ‘‘អប្បមាយុ មនុស្សានំ, អច្ចយន្តិ អហោរត្តា’’តិ វុត្តេ. ‘‘ទីឃមាយុ មនុស្សានំ, នាច្ចយន្តិ អហោរត្តា’’តិអាទីនិ បដិលោមការណានិ. វិប្ផន្ទិតានីតិ, តម្ហិ តម្ហិ កាលេ ហត្ថិរាជវណ្ណសប្បវណ្ណាទិទស្សនានិ. និព្ពេជនីយាតិ ឧក្កណ្ឋនីយា.

អនុបរិយគាតិអាទីសុ កិញ្ចាបិ អតីតវចនំ កតំ, អត្ថោ បន វិកប្បវសេន វេទិតព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា មេទវណ្ណំ បាសាណំ វាយសោ ទិស្វា – ‘‘អបិ នាមេត្ថ មុទុំ វិន្ទេយ្យាម, អបិ អស្សាទោ សិយា’’តិ អនុបរិគច្ឆេយ្យ, អថ សោ តត្ថ អស្សាទំ អលភិត្វាវ វាយសោ ឯត្តោ អបក្កមេយ្យ, តតោ បាសាណា អបគច្ឆេយ្យ, ឯវំ មយម្បិ សោ កាកោ វិយ សេលំ គោតមំ អាសជ្ជ អស្សាទំ វា សន្ថវំ វា អលភន្តា គោតមា និព្ពិន្ទិត្វា អបគច្ឆាម. ចតុត្ថំ.

៥. មារធីតុសុត្តវណ្ណនា

១៦១. បញ្ចមេ អភាសិត្វាតិ ឯត្ថ អ-ការោ និបាតមត្តំ, ភាសិត្វាតិ អត្ថោ. អភាសយិត្វាតិបិ បាឋោ. ឧបសង្កមិំសូតិ ‘‘គោបាលកទារកំ វិយ ទណ្ឌកេន ភូមិំ លេខំ ទត្វា អតិវិយ ទុម្មនោ ហុត្វា និសិន្នោ. ‘កិន្នុ ខោ ការណ’ន្តិ? បុច្ឆិត្វា, ជានិស្សាមា’’តិ ឧបសង្កមិំសុ.

សោចសីតិ ចិន្តេសិ. អារញ្ញមិវ កុញ្ជរន្តិ យថា អរញ្ញតោ បេសិតគណិការហត្ថិនិយោ អារញ្ញកំ កុញ្ជរំ ឥត្ថិកុត្តទស្សនេន បលោភេត្វា ពន្ធិត្វា អានយន្តិ, ឯវំ អានយិស្សាម. មារធេយ្យន្តិ តេភូមកវដ្ដំ.

ឧបសង្កមិំសូតិ – ‘‘តុម្ហេ ថោកំ អធិវាសេថ, មយំ តំ អានេស្សាមា’’តិ បិតរំ សមស្សាសេត្វា ឧបសង្កមិំសុ. ឧច្ចាវចាតិ នានាវិធា. ឯកសតំ ឯកសតន្តិ ឯកេកំ សតំ សតំ កត្វា. កុមារិវណ្ណសតន្តិ ឥមិនា នយេន កុមារិអត្តភាវានំ សតំ.

អត្ថស្ស បត្តិំ ហទយស្ស សន្តិន្តិ, ទ្វីហិបិ បទេហិ អរហត្តមេវ កថេសិ. សេនន្តិ កិលេសសេនំ. សា ហិ បិយរូបសាតរូបា នាម. ឯកាហំ ឈាយន្តិ ឯកោ អហំ ឈាយន្តោ. សុខមនុពោធិន្តិ អរហត្តសុខំ អនុពុជ្ឈិំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បិយរូបំ សាតរូបំ សេនំ ជិនិត្វា អហំ ឯកោ ឈាយន្តោ ‘‘អត្ថស្ស បត្តិំ ហទយស្ស សន្តិ’’ន្តិ សង្ខំ គតំ អរហត្តសុខំ អនុពុជ្ឈិំ. តស្មា ជនេន មិត្តសន្ថវំ ន ករោមិ, តេនេវ ច មេ ការណេន កេនចិ សទ្ធិំ សក្ខី ន សម្បជ្ជតីតិ.

កថំវិហារីពហុលោតិ កតមេន វិហារេន ពហុលំ វិហរន្តោ. អលទ្ធាតិ អលភិត្វា. យោតិ និបាតមត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កតមេន ឈានេន ពហុលំ ឈាយន្តំ តំ បុគ្គលំ កាមសញ្ញា អលភិត្វាវ បរិពាហិរា ហោន្តីតិ.

បស្សទ្ធកាយោតិ ចតុត្ថជ្ឈានេន អស្សាសបស្សាសកាយស្ស បស្សទ្ធត្តា បស្សទ្ធកាយោ. សុវិមុត្តចិត្តោតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ វិមុត្តចិត្តោ. អសង្ខរានោតិ តយោ កម្មាភិសង្ខារេ អនភិសង្ខរោន្តោ. អនោកោតិ អនាលយោ. អញ្ញាយ ធម្មន្តិ ចតុសច្ចធម្មំ ជានិត្វា. អវិតក្កឈាយីតិ អវិតក្កេន ចតុត្ថជ្ឈានេន ឈាយន្តោ. ន កុប្បតីតិអាទីសុ ទោសេន ន កុប្បតិ, រាគេន ន សរតិ, មោហេន ន ថីនោ. ឥមេសុ តីសុ មូលកិលេសេសុ គហិតេសុ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ គហិតមេវ ហោតិ. បឋមបទេន វា ព្យាបាទនីវរណំ គហិតំ, ទុតិយេន កាមច្ឆន្ទនីវរណំ, តតិយេន ថិនំ អាទិំ កត្វា សេសនីវរណានិ. ឥតិ ឥមិនា នីវរណប្បហានេន ខីណាសវំ ទស្សេតិ.

បញ្ចោឃតិណ្ណោតិ បញ្ចទ្វារិកំ កិលេសោឃំ តិណ្ណោ. ឆដ្ឋន្តិ មនោទ្វារិកម្បិ ឆដ្ឋំ កិលេសោឃំ អតរិ. បញ្ចោឃគ្គហណេន វា បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ, ឆដ្ឋគ្គហណេន បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយានិ វេទិតព្ពានិ. គណសង្ឃចារីតិ គណេ ច សង្ឃេ ច ចរតីតិ សត្ថា គណសង្ឃចារី នាម. អទ្ធា ចរិស្សន្តីតិ អញ្ញេបិ សទ្ធា ពហុជនា ឯកំសេន ចរិស្សន្តិ. អយន្តិ អយំ សត្ថា. អនោកោតិ អនាលយោ.

អច្ឆេជ្ជ នេស្សតីតិ អច្ឆិន្ទិត្វា នយិស្សតិ, មច្ចុរាជស្ស ហត្ថតោ អច្ឆិន្ទិត្វា និព្ពានបារំ នយិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. នយមានានន្តិ នយមានេសុ.

សេលំវ សិរសូហច្ច, បាតាលេ គាធមេសថាតិ មហន្តំ កូដាគារប្បមាណំ សិលំ សីសេ ឋបេត្វា បាតាលេ បតិដ្ឋគវេសនំ វិយ. ខាណុំវ ឧរសាសជ្ជាតិ ឧរសិ ខាណុំ បហរិត្វា វិយ. អបេថាតិ អបគច្ឆថ. ឥមស្មិំ ឋានេ សង្គីតិការា ‘‘ឥទមវោចា’’តិ ទេសនំ និដ្ឋបេត្វា ទទ្ទល្លមានាតិ គាថំ អាហំសុ. តត្ថ ទទ្ទល្លមានាតិ អតិវិយ ជលមានា សោភមានា. អាគញ្ឆុន្តិ អាគតា. បនុទីតិ នីហរិ. តូលំ ភដ្ឋំវ មាលុតោតិ យថា ផលតោ ភដ្ឋំ សិម្ពលិតូលំ វា បោដកិតូលំ វា វាតោ បនុទតិ នីហរតិ, ឯវំ បនុទីតិ. បញ្ចមំ.

តតិយោ វគ្គោ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

មារសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.