២. ទុតិយវគ្គោ

១. បាសាណសុត្តវណ្ណនា

១៤៧. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ និសិន្នោតិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ បធានំ បរិគ្គណ្ហន្តោ និសិន្នោ. មារោបិស្ស សុខនិសិន្នភាវំ ញត្វា ឃដ្ដយិស្សាមីតិ ឧបសង្កមន្តោ. បទាលេសីតិ បព្ពតបិដ្ឋេ ឋត្វា បវិជ្ឈិ. បាសាណា និរន្តរា អញ្ញមញ្ញំ អភិហនន្តា បតន្តិ. កេវលន្តិ សកលំ. សព្ពន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. បឋមំ.

២. កិន្នុសីហសុត្តវណ្ណនា

១៤៨. ទុតិយេ វិចក្ខុកម្មាយាតិ បរិសាយ បញ្ញាចក្ខុំ វិនាសេតុកម្យតាយ. ពុទ្ធានំ បនេស បញ្ញាចក្ខុំ វិនាសេតុំ ន សក្កោតិ, បរិសាយ ភេរវារម្មណំ សាវេន្តោ វា ទស្សេន្តោ វា សក្កោតិ. វិជិតាវី នុ មញ្ញសីតិ កិំ នុ ត្វំ ‘‘វិជិតវិជយោ អហ’’ន្តិ មញ្ញសិ? មា ឯវំ មញ្ញិ, នត្ថិ តេ ជយោ. បរិសាសូតិ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ. ពលប្បត្តាតិ ទសពលប្បត្តា. ទុតិយំ.

៣. សកលិកសុត្តវណ្ណនា

១៤៩. តតិយេ មន្ទិយា នូតិ មន្ទភាវេន មោមូហភាវេន. ឧទាហុ កាវេយ្យមត្តោតិ ឧទាហុ យថា កវិ កព្ពំ ចិន្តេន្តោ តេន កព្ពករណេន មត្តោ សយតិ, ឯវំ សយសិ. សម្បចុរាតិ ពហវោ. កិមិទំ សោប្បសេ វាតិ កស្មា ឥទំ សោប្បំ សោប្បសិយេវ? អត្ថំ សមេច្ចាតិ អត្ថំ សមាគន្ត្វា បាបុណិត្វា. មយ្ហំ ហិ អសង្គហោ នាម សង្គហវិបន្នោ វា អត្ថោ នត្ថិ. សល្លន្តិ តិខិណំ សត្តិសល្លំ. ជគ្គំ ន សង្កេតិ យថា ឯកច្ចោ សីហបថាទីសុ ជគ្គន្តោ សង្កតិ, តថា អហំ ជគ្គន្តោបិ ន សង្កាមិ. នបិ ភេមិ សោត្តុន្តិ យថា ឯកច្ចោ សីហបថាទីសុយេវ សុបិតុំ ភាយតិ, ឯវំ អហំ សុបិតុម្បិ ន ភាយាមិ. នានុតបន្តិ មាមន្តិ យថា អាចរិយស្ស វា អន្តេវាសិកស្ស វា អផាសុកេ ជាតេ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយ ឋិតត្តា អន្តេវាសិំ រត្តិន្ទិវា អតិក្កមន្តា អនុតបន្តិ, ឯវំ មំ នានុតបន្តិ. ន ហិ មយ្ហំ កិញ្ចិ អបរិនិដ្ឋិតកម្មំ នាម អត្ថិ. តេនេវាហ ហានិំ ន បស្សាមិ កុហិញ្ចិ លោកេតិ. តតិយំ.

៤. បតិរូបសុត្តវណ្ណនា

១៥០. ចតុត្ថេ អនុរោធវិរោធេសូតិ រាគបដិឃេសុ. មា សជ្ជិត្ថោ តទាចរន្តិ ឯវំ ធម្មកថំ អាចរន្តោ មា លគ្គិ. ធម្មកថំ កថេន្តស្ស ហិ ឯកច្ចេ សាធុការំ ទទន្តិ, តេសុ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯកច្ចេ អសក្កច្ចំ សុណន្តិ, តេសុ បដិឃោ ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ ធម្មកថិកោ អនុរោធវិរោធេសុ សជ្ជតិ នាម. ត្វំ ឯវំ មា សជ្ជិត្ថោតិ វទតិ. យទញ្ញមនុសាសតីតិ យំ អញ្ញំ អនុសាសតិ, តំ. សម្ពុទ្ធោ ហិតានុកម្បី ហិតេន អនុបកម្បតិ. យស្មា ច ហិតានុកម្បី, តស្មា អនុរោធវិរោធេហិ វិប្បមុត្តោ តថាគតោតិ. ចតុត្ថំ.

៥. មានសសុត្តវណ្ណនា

១៥១. បញ្ចមេ អាកាសេ ចរន្តេបិ ពន្ធតីតិ អន្តលិក្ខចរោ. បាសោតិ រាគបាសោ. មានសោតិ មនសម្បយុត្តោ. បញ្ចមំ.

៦. បត្តសុត្តវណ្ណនា

១៥២. ឆដ្ឋេ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឧបាទាយាតិ បញ្ច ឧបាទានក្ខន្ធេ អាទិយិត្វា, សភាវសាមញ្ញលក្ខណវសេន នានប្បការតោ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ. សន្ទស្សេតីតិ ខន្ធានំ សភាវលក្ខណាទីនិ ទស្សេតិ. សមាទបេតីតិ គណ្ហាបេតិ. សមុត្តេជេតីតិ សមាទានម្ហិ ឧស្សាហំ ជនេតិ. សម្បហំសេតីតិ បដិវិទ្ធគុណេន វោទាបេតិ ជោតាបេតិ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ អត្ថិកំ កត្វា, ‘‘អយំ នោ អធិគន្តព្ពោ អត្ថោ’’តិ ឯវំ សល្លក្ខេត្វា តាយ ទេសនាយ អត្ថិកា ហុត្វា. មនសិ កត្វាតិ ចិត្តេ ឋបេត្វា. សព្ពចេតសោ សមន្នាហរិត្វាតិ សព្ពេន តេន កម្មការកចិត្តេន សមន្នាហរិត្វា. ឱហិតសោតាតិ ឋបិតាសោតា. អព្ភោកាសេ និក្ខិត្តាតិ ឱតាបនត្ថាយ ឋបិតា.

រូបំ វេទយិតំ សញ្ញាន្តិ, ឯតេ រូបាទយោ តយោ ខន្ធា. យញ្ច សង្ខតន្តិ ឥមិនា សង្ខារក្ខន្ធោ គហិតោ. ឯវំ តត្ថ វិរជ្ជតីតិ ‘‘ឯសោ អហំ ន ហោមិ, ឯតំ មយ្ហំ ន ហោតី’’តិ បស្សន្តោ ឯវំ តេសុ ខន្ធេសុ វិរជ្ជតិ. ខេមត្តន្តិ ខេមីភូតំ អត្តភាវំ. ឥមិនា ផលក្ខណំ ទស្សេតិ. អន្វេសន្តិ ភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសសង្ខាតេសុ សព្ពដ្ឋានេសុ បរិយេសមានា. នាជ្ឈគាតិ ន បស្សីតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

១៥៣. សត្តមេ ផស្សាយតនានន្តិ សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋេន ឆទ្វារិកស្ស ផស្សស្ស អាយតនានំ. ភយភេរវំ សទ្ទន្តិ មេឃទុន្ទុភិអសនិបាតសទ្ទសទិសំ ភយជនកំ សទ្ទំ. បថវី មញ្ញេ ឧន្ទ្រីយតីតិ អយំ មហាបថវី បដបដសទ្ទំ កុរុមានា វិយ អហោសិ. ឯត្ថ លោកោ វិមុច្ឆិតោតិ ឯតេសុ ឆសុ អារម្មណេសុ លោកោ អធិមុច្ឆិតោ. មារធេយ្យន្តិ មារស្ស ឋានភូតំ តេភូមកវដ្ដំ. សត្តមំ.

៨. បិណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

១៥៤. អដ្ឋមេ បាហុនកានិ ភវន្តីតិ តថារូបេ នក្ខត្តេ តត្ថ តត្ថ បេសេតព្ពានិ បាហុនកានិ ភវន្តិ, អាគន្តុកបណ្ណាការទានានិ វា. សយំចរណទិវសេ សមវយជាតិគោត្តា កុមារកា តតោ តតោ សន្និបតន្តិ. កុមារិកាយោបិ អត្តនោ អត្តនោ វិភវានុរូបេន អលង្កតា តហំ តហំ វិចរន្តិ. តត្រ កុមារិកាយោបិ យថារុចិកានំ កុមារកានំ បណ្ណាការំ បេសេន្តិ, កុមារកាបិ កុមារិកានំ អញ្ញស្មិំ អសតិ អន្តមសោ មាលាគុឡេនបិ បរិក្ខិបន្តិ. អន្វាវិដ្ឋាតិ អនុ អាវិដ្ឋា. តំទិវសំ កិរ បញ្ចសតា កុមារិកាយោ ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆន្តិយោ បដិបថេ សត្ថារំ ទិស្វា ឆណបូវំ ទទេយ្យុំ. សត្ថា តាសំ ទានានុមោទនត្ថំ បកិណ្ណកធម្មទេសនំ ទេសេយ្យ, ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពាបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហេយ្យុំ. មារោ តាសំ សម្បត្តិយា អន្តរាយំ ករិស្សាមីតិ អន្វាវិសិ. បាឡិយំ បន មា សមណោ គោតមោ បិណ្ឌមលត្ថាតិ ឯត្តកំយេវ វុត្តន្តិ.

កិំ បន សត្ថា មារាវដ្ដនំ អជានិត្វា បវិដ្ឋោតិ? អាម អជានិត្វា. កស្មា? អនាវជ្ជនតាយ. ពុទ្ធានញ្ហិ – ‘‘អសុកដ្ឋានេ ភត្តំ លភិស្សាម, ន លភិស្សាមា’’តិ អាវជ្ជនំ ន អននុច្ឆវិកំ. បវិដ្ឋោ បន មនុស្សានំ ឧបចារភេទំ ទិស្វា, ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ? អាវជ្ជេន្តោ ញត្វា, ‘‘អាមិសត្ថំ មារាវដ្ដនំ ភិន្ទិតុំ អននុច្ឆវិក’’ន្តិ អភិន្ទិត្វាវ និក្ខន្តោ.

ឧបសង្កមីតិ អមិត្តវិជយេន វិយ តុដ្ឋោ សកលគាមេ កដច្ឆុមត្តម្បិ ភត្តំ អលភិត្វា គាមតោ និក្ខមន្តំ ភគវន្តំ គាមិយមនុស្សវេសេន ឧបសង្កមិ. តថាហំ ករិស្សាមីតិ ឥទំ សោ មុសា ភាសតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មយា ឯវំ វុត្តេ បុន បវិសិស្សតិ, អថ នំ គាមទារកា ‘សកលគាមេ ចរិត្វា កដច្ឆុភិក្ខម្បិ អលភិត្វា គាមតោ និក្ខម្ម បុន បវិដ្ឋោសី’តិអាទីនិ វត្វា ឧប្បណ្ឌេស្សន្តី’’តិ. ភគវា បន – ‘‘សចាយំ មំ ឯវំ វិហេឋេស្សតិ មុទ្ធមស្សេវ សត្តធា ផលិស្សតី’’តិ តស្មិំ អនុកម្បាយ អបវិសិត្វា គាថាទ្វយមាហ.

តត្ថ បសវីតិ ជនេសិ និប្ផាទេសិ. អាសជ្ជាតិ អាសាទេត្វា ឃដ្ដេត្វា. ន មេ បាបំ វិបច្ចតីតិ មម បាបំ ន បច្ចតិ. និប្ផលំ ឯតន្តិ កិំ នុ ត្វំ ឯវំ មញ្ញសិ? មា ឯវំ មញ្ញិ, អត្ថិ តយា កតស្ស បាបស្ស ផលន្តិ ទីបេតិ. កិញ្ចនន្តិ មទ្ទិតុំ សមត្ថំ រាគកិញ្ចនាទិ កិលេសជាតំ. អាភស្សរា យថាតិ យថា អាភស្សរា ទេវា សប្បីតិកជ្ឈានេន យាបេន្តា បីតិភក្ខា នាម ហោន្តិ, ឯវំ ភវិស្សាមាតិ. អដ្ឋមំ.

៩. កស្សកសុត្តវណ្ណនា

១៥៥. នវមេ និព្ពានបដិសំយុត្តាយាតិ និព្ពានំ អបទិសិត្វា បវត្តាយ. ហដហដកេសោតិ បុរិមកេសេ បច្ឆតោ, បច្ឆិមកេសេ បុរតោ វាមបស្សកេសេ ទក្ខិណតោ, ទក្ខិណបស្សកេសេ វាមតោ ផរិត្វា ផរិត្វា វិប្បកិណ្ណកេសោ. មម ចក្ខុសម្ផស្សវិញ្ញាណាយតនន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន សម្បយុត្តោ ចក្ខុសម្ផស្សោបិ វិញ្ញាណាយតនម្បិ មមេវាតិ. ឯត្ថ ច ចក្ខុសម្ផស្សេន វិញ្ញាណសម្បយុត្តកា ធម្មា គហិតា, វិញ្ញាណាយតនេន សព្ពានិបិ ចក្ខុទ្វារេ ឧប្បន្នានិ អាវជ្ជនាទិវិញ្ញាណានិ. សោតទ្វារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោទ្វារេ បន មនោតិ សាវជ្ជនកំ ភវង្គចិត្តំ. ធម្មាតិ អារម្មណធម្មា. មនោសម្ផស្សោតិ សាវជ្ជនេន ភវង្គេន សម្បយុត្តផស្សោ. វិញ្ញាណាយតនន្តិ ជវនចិត្តំ តទារម្មណម្បិ វដ្ដតិ.

តវេវ បាបិម, ចក្ខូតិ យំ លោកេ តិមិរកាចាទីហិ ឧបទ្ទុតំ អនេករោគាយតនំ ឧបក្កវិបក្កំ អន្តមសោ កាណចក្ខុបិ, សព្ពំ តំ តវេវ ភវតុ. រូបាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

យំ វទន្តីតិ យំ ភណ្ឌកំ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ វទន្តិ. យេ វទន្តិ មមន្តិ ចាតិ យេ ច បុគ្គលា ‘‘មម’’ន្តិ វទន្តិ. ឯត្ថ ចេ តេ មនោ អត្ថីតិ ឯតេសុ ច ឋានេសុ យទិ ចិត្តំ អត្ថិ. ន មេ សមណ មោក្ខសីតិ សមណ មយ្ហំ វិសយតោ ន មុច្ចិស្សសិ. យំ វទន្តីតិ យំ ភណ្ឌកំ វទន្តិ, ន តំ មយ្ហំ. យេ វទន្តីតិ យេបិ បុគ្គលា ឯវំ វទន្តិ, ន តេ អហំ. ន មេ មគ្គម្បិ ទក្ខសីតិ ភវយោនិគតិអាទីសុ មយ្ហំ គតមគ្គម្បិ ន បស្សសិ. នវមំ.

១០. រជ្ជសុត្តវណ្ណនា

១៥៦. ទសមេ អហនំ អឃាតយន្តិ អហនន្តេន អឃាតយន្តេន. អជិនំ អជាបយន្តិ បរស្ស ធនជានិំ អករោន្តេន អការាបេន្តេន. អសោចំ អសោចាបយន្តិ អសោចន្តេន អសោចាបយន្តេន. ឥតិ ភគវា អធម្មិករាជូនំ រជ្ជេ វិជិតេ ទណ្ឌករបីឡិតេ មនុស្សេ ទិស្វា ការុញ្ញវសេន ឯវំ ចិន្តេសិ. ឧបសង្កមីតិ ‘‘សមណោ គោតមោ ‘សក្កា នុ ខោ រជ្ជំ ការេតុ’ន្តិ ចិន្តេសិ, រជ្ជំ ការេតុកាមោ ភវិស្សតិ, រជ្ជញ្ច នាមេតំ បមាទដ្ឋានំ, រជ្ជំ ការេន្តេ សក្កា ឱតារំ លភិតុំ, គច្ឆាមិ ឧស្សាហមស្ស ជនេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ. ឥទ្ធិបាទាតិ ឥជ្ឈនកកោដ្ឋាសា. ភាវិតាតិ វឌ្ឍិតា. ពហុលីកតាតិ បុនប្បុនំ កតា. យានីកតាតិ យុត្តយានំ វិយ កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋដ្ឋេនវត្ថុកតា. អនុដ្ឋិតាតិ អវិជហិតា និច្ចានុពទ្ធា. បរិចិតាតិ សាតច្ចកិរិយាយ សុបរិចិតា កតា ឥស្សាសស្ស អវិរាធិតវេធិហត្ថោ វិយ. សុសមារទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធា បរិបុណ្ណភាវនា. អធិមុច្ចេយ្យាតិ ចិន្តេយ្យ.

បព្ពតស្សាតិ បព្ពតោ ភវេយ្យ. ទ្វិត្តាវាតិ តិដ្ឋតុ ឯកោ បព្ពតោ, ទ្វិក្ខត្តុម្បិ តាវ មហន្តោ សុវណ្ណបព្ពតោ ឯកស្ស នាលំ, ន បរិយត្តោតិ អត្ថោ. ឥតិ វិទ្វា សមញ្ចរេតិ ឯវំ ជានន្តោ សមំ ចរេយ្យ. យតោនិទានន្តិ ទុក្ខំ នាម បញ្ចកាមគុណនិទានំ, តំ យតោនិទានំ ហោតិ, ឯវំ យោ អទក្ខិ. កថំ នមេយ្យាតិ សោ ជន្តុ តេសុ ទុក្ខស្ស និទានភូតេសុ កាមេសុ កេន ការណេន នមេយ្យ. ឧបធិំ វិទិត្វាតិ កាមគុណឧបធិំ ‘‘សង្គោ ឯសោ, លគ្គនមេត’’ន្តិ ឯវំ វិទិត្វា. តស្សេវ ជន្តុ វិនយាយ សិក្ខេតិ តស្សេវ ឧបធិស្ស វិនយាយ សិក្ខេយ្យ. ទសមំ.

ទុតិយោ វគ្គោ.