១. បឋមវគ្គោ

១. តបោកម្មសុត្តវណ្ណនា

១៣៧. មារសំយុត្តស្ស បឋមេ ឧរុវេលាយំ វិហរតីតិ បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ ឧរុវេលគាមំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមំ អន្តោសត្តាហស្មិំយេវ. ទុក្ករការិកាយាតិ ឆព្ពស្សានិ កតាយ ទុក្ករការិកាយ. មារោ បាបិមាតិ អត្តនោ វិសយំ អតិក្កមិតុំ បដិបន្នេ សត្តេ មារេតីតិ មារោ. បាបេ និយោជេតិ, សយំ វា បាបេ និយុត្តោតិ បាបិមា. អញ្ញានិបិស្ស កណ្ហោ, អធិបតិ, វសវត្តី, អន្តកោ, នមុចិ, បមត្តពន្ធូតិអាទីនិ ពហូនិ នាមានិ, ឥធ បន នាមទ្វយមេវ គហិតំ. ឧបសង្កមីតិ – ‘‘អយំ សមណោ គោតមោ ‘មុត្តោស្មី’តិ មញ្ញតិ, អមុត្តភាវមស្ស កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ.

តបោកម្មា អបក្កម្មាតិ តបោកម្មតោ អបក្កមិត្វា. អបរទ្ធោតិ ‘‘ទូរេ ត្វំ សុទ្ធិមគ្គា’’តិ វទតិ. អមរំ តបន្តិ អមរតបំ អមរភាវត្ថាយ កតំ លូខតបំ, អត្តកិលមថានុយោគោ. សព្ពានត្ថាវហំ ហោតីតិ, ‘‘សព្ពំ តបំ មយ្ហំ អត្ថាវហំ ន ភវតី’’តិ ញត្វា. ផិយារិត្តំវ ធម្មនីតិ អរញ្ញេ ថលេ ផិយារិត្តំ វិយ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អរញ្ញេ ថលេ នាវំ ឋបេត្វា ភណ្ឌស្ស បូរេត្វា មហាជនា អភិរូហិត្វា ផិយារិត្តំ គហេត្វា សំកឌ្ឍេយ្យុំ ចេវ ឧប្បីលេយ្យុំ ច, សោ មហាជនស្ស វាយាមោ ឯកង្គុលទ្វង្គុលមត្តម្បិ នាវាយ គមនំ អសាធេន្តោ និរត្ថកោ ភវេយ្យ ន អនត្ថាវហោ, ឯវមេវ អហំ ‘សព្ពំ អមរំ តបំ អនត្ថាវហំ ហោតី’តិ ញត្វា វិស្សជ្ជេសិន្តិ.

ឥទានិ តំ អមរំ តបំ បហាយ យេន មគ្គេន ពុទ្ធោ ជាតោ, តំ ទស្សេន្តោ សីលន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សីលន្តិ វចនេន សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា គហិតា, សមាធិនា សម្មាវាយាមសតិសមាធយោ, បញ្ញាយ សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បា. មគ្គំ ពោធាយ ភាវយន្តិ ឥមំ អដ្ឋង្គិកមេវ អរិយមគ្គំ ពោធត្ថាយ ភាវយន្តោ. ឯត្ថ ច ពោធាយាតិ មគ្គត្ថាយ. យថា ហិ យាគុត្ថាយ យាគុមេវ បចន្តិ, បូវត្ថាយ បូវមេវ បចន្តិ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ ករោន្តិ, ឯវំ មគ្គមេវ មគ្គត្ថាយ ភាវេតិ. តេនាហ ‘‘មគ្គំ ពោធាយ ភាវយ’’ន្តិ. បរមំ សុទ្ធិន្តិ អរហត្តំ. និហតោតិ ត្វំ មយា និហតោ បរាជិតោ. បឋមំ.

២. ហត្ថិរាជវណ្ណសុត្តវណ្ណនា

១៣៨. ទុតិយេ រត្តន្ធការតិមិសាយន្តិ រត្តិំ អន្ធភាវការកេ មហាតមេ ចតុរង្គេ តមសិ. អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតីតិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ចង្កមនកោដិយំ បាសាណផលកេ មហាចីវរំ សីសេ ឋបេត្វា បធានំ បរិគ្គណ្ហមានោ និសិន្នោ ហោតិ.

ននុ ច តថាគតស្ស អភាវិតោ វា មគ្គោ, អប្បហីនា វា កិលេសា, អប្បដិវិទ្ធំ វា អកុប្បំ, អសច្ឆិកតោ វា និរោធោ នត្ថិ, កស្មា ឯវមកាសីតិ? អនាគតេ កុលបុត្តានំ អង្កុសត្ថំ. ‘‘អនាគតេ ហិ កុលបុត្តា មយា គតមគ្គំ អាវជ្ជិត្វា អព្ភោកាសវាសំ វសិតព្ពំ មញ្ញមានា បធានកម្មំ ករិស្សន្តី’’តិ សម្បស្សមានោ សត្ថា ឯវមកាសិ. មហាតិ មហន្តោ. អរិដ្ឋកោតិ កាឡកោ. មណីតិ បាសាណោ. ឯវមស្ស សីសំ ហោតីតិ ឯវរូបំ តស្ស កាឡវណ្ណំ កូដាគារប្បមាណំ មហាបាសាណសទិសំ សីសំ ហោតិ.

សុភាសុភន្តិ ទីឃមទ្ធានំ សំសរន្តោ សុន្ទរាសុន្ទរំ វណ្ណំ កត្វា អាគតោសីតិ វទតិ. អថ វា សំសរន្តិ សំសរន្តោ អាគច្ឆន្តោ. ទីឃមទ្ធានន្តិ វសវត្តិដ្ឋានតោ យាវ ឧរុវេលាយ ទីឃមគ្គំ, បុរេ ពោធាយ វា ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកសមយសង្ខាតំ ទីឃកាលំ. វណ្ណំ កត្វា សុភាសុភន្តិ សុន្ទរញ្ច អសុន្ទរញ្ច នានប្បការំ វណ្ណំ កត្វា អនេកវារំ មម សន្តិកំ អាគតោសីតិ អត្ថោ. សោ កិរ វណ្ណោ នាម នត្ថិ, យេន វណ្ណេន មារោ វិភិំសកត្ថាយ ភគវតោ សន្តិកំ ន អាគតបុព្ពោ. តេន តំ ភគវា ឯវមាហ. អលំ តេ តេនាតិ អលំ តុយ្ហំ ឯតេន មារវិភិំសាការទស្សនព្យាបារេន. ទុតិយំ.

៣. សុភសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. តតិយេ សុសំវុតាតិ សុបិហិតា. ន តេ មារវសានុគាតិ, មារ, តេ តុយ្ហំ វសានុគា ន ហោន្តិ. ន តេ មារស្ស ពទ្ធគូតិ តេ តុយ្ហំ មារស្ស ពទ្ធចរា សិស្សា អន្តេវាសិកា ន ហោន្តិ. តតិយំ.

៤. បឋមមារបាសសុត្តវណ្ណនា

១៤០. ចតុត្ថេ យោនិសោ មនសិការាតិ ឧបាយមនសិការេន. យោនិសោ សម្មប្បធានាតិ ឧបាយវីរិយេន ការណវីរិយេន. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ. អជ្ឈភាសីតិ ‘‘អយំ អត្តនា វីរិយំ កត្វា អរហត្តំ បត្វាបិ ន តុស្សតិ, ឥទានិ អញ្ញេសម្បិ ‘បាបុណាថា’តិ ឧស្សាហំ ករោតិ, បដិពាហេស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អភាសិ.

មារបាសេនាតិ កិលេសបាសេន. យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសាតិ យេ ទិព្ពា កាមគុណសង្ខាតា មានុសា កាមគុណសង្ខាតា ច មារបាសា នាម អត្ថិ, សព្ពេហិ តេហិ ត្វំ ពទ្ធោតិ វទតិ. មារពន្ធនពទ្ធោតិ មារពន្ធនេន ពទ្ធោ, មារពន្ធនេ វា ពទ្ធោ. ន មេ សមណ មោក្ខសីតិ សមណ ត្វំ មម វិសយតោ ន មុច្ចិស្សសិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយមារបាសសុត្តវណ្ណនា

១៤១. បញ្ចមេ មុត្តាហន្តិ មុត្តោ អហំ. បុរិមំ សុត្តំ អន្តោវស្សេ វុត្តំ, ឥទំ បន បវារេត្វា វុដ្ឋវស្សកាលេ. ចារិកន្តិ អនុបុព្ពគមនចារិកំ. (បវារេត្វា) ទិវសេ ទិវសេ យោជនបរមំ គច្ឆន្តា ចរថាតិ វទតិ. មា ឯកេន ទ្វេតិ ឯកមគ្គេន ទ្វេ ជនា មា អគមិត្ថ. ឯវញ្ហិ គតេសុ ឯកស្មិំ ធម្មំ ទេសេន្តេ, ឯកេន តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពំ ហោតិ. តស្មា ឯវមាហ.

អាទិកល្យាណន្តិ អាទិម្ហិ កល្យាណំ សុន្ទរំ ភទ្ទកំ. តថា មជ្ឈបរិយោសានេសុ. អាទិមជ្ឈបរិយោសានញ្ច នាមេតំ សាសនស្ស ច ទេសនាយ ច វសេន ទុវិធំ. តត្ថ សាសនស្ស សីលំ អាទិ, សមថវិបស្សនាមគ្គា មជ្ឈំ, ផលនិព្ពានានិ បរិយោសានំ. សីលសមាធយោ វា អាទិ, វិបស្សនាមគ្គា មជ្ឈំ, ផលនិព្ពានានិ បរិយោសានំ. សីលសមាធិវិបស្សនា វា អាទិ, មគ្គោ មជ្ឈំ, ផលនិព្ពានានិ បរិយោសានំ. ទេសនាយ បន ចតុប្បទិកាយ គាថាយ តាវ បឋមបាទោ អាទិ, ទុតិយតតិយា មជ្ឈំ, ចតុត្ថោ បរិយោសានំ. បញ្ចបទឆប្បទានំ បឋមបាទោ អាទិ, អវសានបាទោ បរិយោសានំ, អវសេសា មជ្ឈំ. ឯកានុសន្ធិកសុត្តស្ស និទានំ អាទិ, ‘‘ឥទមវោចា’’តិ បរិយោសានំ, សេសំ មជ្ឈំ. អនេកានុសន្ធិកស្ស មជ្ឈេ ពហូបិ អនុសន្ធិ មជ្ឈមេវ, និទានំ អាទិ, ‘‘ឥទមវោចា’’តិ បរិយោសានំ.

សាត្ថន្តិ សាត្ថកំ កត្វា ទេសេថ. សព្យញ្ជនន្តិ ព្យញ្ជនេហិ ចេវ បទេហិ ច បរិបូរំ កត្វា ទេសេថ. កេវលបរិបុណ្ណន្តិ សកលបរិបុណ្ណំ. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនព្រហ្មចរិយំ. បកាសេថាតិ អាវិករោថ.

អប្បរជក្ខជាតិកាតិ បញ្ញាចក្ខុម្ហិ អប្បកិលេសរជសភាវា, ទុកូលសាណិយា បដិច្ឆន្នា វិយ ចតុប្បទិកគាថាបរិយោសានេ អរហត្តំ បត្តុំ សមត្ថា សន្តីតិ អត្ថោ. អស្សវនតាតិ អស្សវនតាយ. បរិហាយន្តីតិ អលាភបរិហានិយា ធម្មតោ បរិហាយន្តិ. សេនានិគមោតិ បឋមកប្បិកានំ សេនាយ និវិដ្ឋោកាសេ បតិដ្ឋិតគាមោ, សុជាតាយ វា បិតុ សេនានី នាម និគមោ. តេនុបសង្កមិស្សាមីតិ នាហំ តុម្ហេ ឧយ្យោជេត្វា បរិវេណាទីនិ ការេត្វា ឧបដ្ឋាកាទីហិ បរិចរិយមានោ វិហរិស្សាមិ, តិណ្ណំ បន ជដិលានំ អឌ្ឍុឌ្ឍានិ បាដិហារិយសហស្សានិ ទស្សេត្វា ធម្មមេវ ទេសេតុំ ឧបសង្កមិស្សាមីតិ. តេនុបសង្កមីតិ, ‘‘អយំ សមណោ គោតមោ មហាយុទ្ធំ វិចារេន្តោ វិយ, ‘មា ឯកេន ទ្វេ អគមិត្ថ, ធម្មំ ទេសេថា’តិ សដ្ឋិ ជនេ ឧយ្យោជេតិ, ឥមស្មិំ បន ឯកស្មិម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តេ មយ្ហំ ចិត្តស្សាទំ នត្ថិ, ឯវំ ពហូសុ ទេសេន្តេសុ កុតោ ភវិស្សតិ, បដិពាហាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ. បញ្ចមំ.

៦. សប្បសុត្តវណ្ណនា

១៤២. ឆដ្ឋេ សោណ្ឌិកាកិលញ្ជន្តិ សុរាការកានំ បិដ្ឋបត្ថរណកកិលញ្ជំ. កោសលិកា កំសបាតីតិ កោសលរញ្ញោ រថចក្កប្បមាណា បរិភោគបាតិ. គឡគឡាយន្តេតិ គជ្ជន្តេ. កម្មារគគ្គរិយាតិ កម្មារុទ្ធនបណាឡិយា. ធមមានាយាតិ ភស្តវាតេន បូរិយមានាយ. ឥតិ វិទិត្វាតិ – ‘‘សមណោ គោតមោ បធានមនុយុត្តោ សុខេន និសិន្នោ, ឃដ្ដយិស្សាមិ ន’’ន្តិ វុត្តប្បការំ អត្តភាវំ មាបេត្វា និយាមភូមិយំ ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរន្តំ វិជ្ជុលតាលោកេន ទិស្វា, ‘‘កោ នុ ខោ ឯសោ សត្តោ’’តិ? អាវជ្ជេន្តោ, ‘‘មារោ អយ’’ន្តិ ឯវំ វិទិត្វា.

សុញ្ញគេហានីតិ សុញ្ញាគារានិ. សេយ្យាតិ សេយ្យត្ថាយ. ឋស្សាមិ ចង្កមិស្សាមិ និសីទិស្សាមិ និបជ្ជិស្សាមីតិ ឯតទត្ថាយ យោ សុញ្ញាគារានិ សេវតីតិ អត្ថោ. សោ មុនិ អត្តសញ្ញតោតិ សោ ពុទ្ធមុនិ ហត្ថបាទកុក្កុច្ចាភាវេន សំយតត្តភាវោ. វោស្សជ្ជ ចរេយ្យ តត្ថ សោតិ សោ តស្មិំ អត្តភាវេ អាលយំ និកន្តិំ វោស្សជ្ជិត្វា បហាយ ចរេយ្យ. បតិរូបំ ហិ តថាវិធស្ស តន្តិ តាទិសស្ស តំសណ្ឋិតស្ស ពុទ្ធមុនិនោ តំ អត្តភាវេ និកន្តិំ វោស្សជ្ជិត្វា ចរណំ នាម បតិរូបំ យុត្តំ អនុច្ឆវិកំ.

ចរកាតិ សីហព្យគ្ឃាទិកា សញ្ចរណសត្តា. ភេរវាតិ សវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណកភេរវា. តត្ថ សវិញ្ញាណកា សីហព្យគ្ឃាទយោ, អវិញ្ញាណកា រត្តិភាគេ ខាណុវម្មិកាទយោ. តេបិ ហិ តស្មិំ កាលេ យក្ខា វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ, រជ្ជុវល្លិយាទីនិ សព្ពានិ សប្បា វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ ភេរវេសុ សុញ្ញាគារគតោ ពុទ្ធមុនិ លោមចលនមត្តកម្បិ ន ករោតិ.

ឥទានិ អដ្ឋានបរិកប្បំ ទស្សេន្តោ នភំ ផលេយ្យាតិអាទិមាហ. តត្ថ ផលេយ្យាតិ កាកបទំ វិយ ហីរហីរសោ ផលេយ្យ. ចលេយ្យាតិ បោក្ខរបត្តេ វាតាហតោ ឧទកពិន្ទុ វិយ ចលេយ្យ. សល្លម្បិ ចេ ឧរសិ បកប្បយេយ្យុន្តិ តិខិណសត្តិសល្លំ ចេបិ ឧរស្មិំ ចារេយេយ្យុំ. ឧបធីសូតិ ខន្ធូបធីសុ. តាណំ ន ករោន្តីតិ តិខិណេ សល្លេ ឧរស្មិំ ចារិយមានេ ភយេន គុម្ពន្តរកន្ទរាទីនិ បវិសន្តា តាណំ ករោន្តិ នាម. ពុទ្ធា បន សមុច្ឆិន្នសព្ពភយា ឯវរូបំ តាណំ នាម ន ករោន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សុបតិសុត្តវណ្ណនា

១៤៣. សត្តមេ បាទេ បក្ខាលេត្វាតិ ឧតុគាហាបនត្ថំ ធោវិត្វា. ពុទ្ធានំ បន សរីរេ រជោជល្លំ ន ឧបលិម្បតិ, ឧទកម្បិ បោក្ខរបត្តេ បក្ខិត្តំ វិយ វិវដ្ដិត្វា គច្ឆតិ. អបិច ខោ ធោតបាទកេ គេហេ បាទេ ធោវិត្វា បវិសនំ បព្ពជិតានំ វត្តំ. តត្ថ ពុទ្ធានំ វត្តភេទោ នាម នត្ថិ, វត្តសីសេ បន ឋត្វា ធោវន្តិ. សចេ ហិ តថាគតោ នេវ ន្ហាយេយ្យ, ន បាទេ ធោវេយ្យ, ‘‘នាយំ មនុស្សោ’’តិ វទេយ្យុំ. តស្មា មនុស្សកិរិយំ អមុញ្ចន្តោ ធោវតិ. សតោ សម្បជានោតិ សោប្បបរិគ្គាហកេន សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ. ឧបសង្កមីតិ សមណោ គោតមោ សព្ពរត្តិំ អព្ភោកាសេ ចង្កមិត្វា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា និទ្ទាយតិ, អតិវិយ សុខសយិតោ ភវិស្សតិ, ឃដ្ដយិស្សាមិ នន្តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិ.

កិំ សោប្បសីតិ កិំ សុបសិ, កិំ សោប្បំ នាមិទំ តវាតិ វទតិ. កិំ នុ សោប្បសីតិ កស្មា នុ សុបសិ? ទុព្ភគោ វិយាតិ មតោ វិយ, វិសញ្ញី វិយ ច. សុញ្ញមគារន្តិ សុញ្ញំ មេ ឃរំ លទ្ធន្តិ សោប្បសីតិ វទតិ. សូរិយេ ឧគ្គតេតិ សូរិយម្ហិ ឧដ្ឋិតេ. ឥទានិ ហិ អញ្ញេ ភិក្ខូ សម្មជ្ជន្តិ, បានីយំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, ភិក្ខាចារគមនសជ្ជា ភវន្តិ, ត្វំ កស្មា សោប្បសិយេវ.

ជាលិនីតិ តយោ ភវេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតេន ‘‘អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយ អដ្ឋារសតណ្ហាវិចរិតានី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៤២) តេន តេន អត្តនោ កោដ្ឋាសភូតេន ជាលេន ជាលិនី. វិសត្តិកាតិ រូបាទីសុ តត្ថ តត្ថ វិសត្តតាយ វិសមូលតាយ វិសបរិភោគតាយ ច វិសត្តិកា. កុហិញ្ចិ នេតវេតិ កត្ថចិ នេតុំ. សព្ពូបធិ បរិក្ខយាតិ សព្ពេសំ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារកាមគុណភេទានំ ឧបធីនំ បរិក្ខយា. កិំ តវេត្ថ, មារាតិ, មារ, តុយ្ហំ កិំ ឯត្ថ? កស្មា ត្វំ ឧណ្ហយាគុយំ និលីយិតុំ អសក្កោន្តី ខុទ្ទកមក្ខិកា វិយ អន្តន្តេនេវ ឧជ្ឈាយន្តោ អាហិណ្ឌសីតិ. សត្តមំ.

៨. នន្ទតិសុត្តវណ្ណនា

១៤៤. អដ្ឋមំ ទេវតាសំយុត្តេ វុត្តត្ថមេវ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមអាយុសុត្តវណ្ណនា

១៤៥. នវមេ អប្បំ វា ភិយ្យោតិ ភិយ្យោ ជីវន្តោ អបរំ វស្សសតំ ជីវិតុំ ន សក្កោតិ, បណ្ណាសំ វា សដ្ឋិ វា វស្សានិ ជីវតិ. អជ្ឈភាសីតិ សមណោ គោតមោ ‘‘មនុស្សានំ អប្បមាយូ’’តិ កថេតិ, ទីឃភាវមស្ស កថេស្សាមីតិ បច្ចនីកសាតតាយ អភិភវិត្វា អភាសិ.

ន នំ ហីឡេតិ តំ អាយុំ ‘‘អប្បកមិទ’’ន្តិ ន ហីឡេយ្យ. ខីរមត្តោ វាតិ យថា ទហរោ កុមារោ ឧត្តានសេយ្យកោ ខីរំ បិវិត្វា ទុកូលចុម្ពដកេ និបន្នោ អសញ្ញី វិយ និទ្ទាយតិ, កស្សចិ អាយុំ អប្បំ វា ទីឃំ វាតិ ន ចិន្តេតិ, ឯវំ សប្បុរិសោ. ចរេយ្យាទិត្តសីសោ វាតិ អាយុំ បរិត្តន្តិ ញត្វា បជ្ជលិតសីសោ វិយ ចរេយ្យ. នវមំ.

១០. ទុតិយអាយុសុត្តវណ្ណនា

១៤៦. ទសមេ នេមីវ រថកុព្ពរន្តិ យថា ទិវសំ គច្ឆន្តស្ស រថស្ស ចក្កនេមិ កុព្ពរំ អនុបរិយាយតិ ន វិជហតិ, ឯវំ អាយុ អនុបរិយាយតីតិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.