៦. មហាកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២៩៨. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាកម្មវិភង្គសុត្តំ. តត្ថ មោឃន្តិ តុច្ឆំ អផលំ. សច្ចន្តិ តថំ ភូតំ. ឥទញ្ច ឯតេន ន សម្មុខា សុតំ, ឧបាលិសុត្តេ (ម. និ. ២.៥៦) បន – ‘‘មនោកម្មំ មហាសាវជ្ជតរំ បញ្ញបេមិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា កាយកម្មំ នោ តថា វចីកម្ម’’ន្តិ ភគវតា វុត្តំ អត្ថិ, សា កថា តិត្ថិយានំ អន្តរេ បាកដា ជាតា, តំ គហេត្វា ឯស វទតិ. អត្ថិ ច សា សមាបត្តីតិ ឥទំ – ‘‘កថំ នុ ខោ, ភោ, អភិសញ្ញានិរោធោ ហោតី’’តិ បោដ្ឋបាទសុត្តេ (ទី. និ. ១.៤០៦ អាទយោ) ឧប្បន្នំ អភិសញ្ញានិរោធកថំ សន្ធាយ វទតិ. ន កិញ្ចិ វេទិយតីតិ ឯកវេទនម្បិ ន វេទិយតិ. អត្ថិ ច ខោតិ ថេរោ និរោធសមាបត្តិំ សន្ធាយ អនុជានាតិ. បរិរក្ខិតព្ពន្តិ គរហតោ មោចនេន រក្ខិតព្ពំ. សញ្ចេតនា អស្ស អត្ថីតិ សញ្ចេតនិកំ, សាភិសន្ធិកំ សញ្ចេតនិកកម្មំ កត្វាតិ អត្ថោ. ទុក្ខំ សោតិ ថេរោ ‘‘អកុសលមេវ សន្ធាយ បរិព្ពាជកោ បុច្ឆតី’’តិ សញ្ញាយ ឯវំ វទតិ.

ទស្សនម្បិ ខោ អហន្តិ ភគវា ចតុរង្គេបិ អន្ធការេ សមន្តា យោជនដ្ឋានេ តិលមត្តម្បិ សង្ខារំ មំសចក្ខុនាវ បស្សតិ, អយញ្ច បរិព្ពាជកោ ន ទូរេ គាវុតមត្តព្ភន្តរេ វសតិ, កស្មា ភគវា ឯវមាហាតិ? សមាគមទស្សនំ សន្ធាយេវមាហ.

២៩៩. ឧទាយីតិ លាលុទាយី. តំ ទុក្ខស្មិន្តិ សព្ពំ តំ ទុក្ខមេវ. ឥតិ ឥមំ វដ្ដទុក្ខំ កិលេសទុក្ខំ សង្ខារទុក្ខំ សន្ធាយ ‘‘សចេ ភាសិតំ ភវេយ្យ ភគវា’’តិ បុច្ឆតិ.

៣០០. ឧម្មង្គន្តិ បញ្ហាឧម្មង្គំ. ឧម្មុជ្ជមានោតិ សីសំ នីហរមានោ. អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិស្សតីតិ អនុបាយេន សីសំ នីហរិស្សតិ. ឥទញ្ច បន ភគវា ជានន្តោ នេវ ទិព្ពចក្ខុនា ន ចេតោបរិយញាណេន ន សព្ពញ្ញុតញាណេន ជានិ, អធិប្បាយេនេវ បន អញ្ញាសិ. កថេន្តស្ស ហិ អធិប្បាយោ នាម សុវិជានោ ហោតិ, កថេតុកាមោ គីវំ បគ្គណ្ហាតិ, ហនុកំ ចាលេតិ, មុខមស្ស ផន្ទតិ, សន្និសីទិតុំ ន សក្កោតិ. ភគវា តស្ស តំ អាការំ ទិស្វា ‘‘អយំ ឧទាយី សន្និសីទិតុំ ន សក្កោតិ, យំ អភូតំ, តទេវ កថេស្សតី’’តិ ឱលោកេត្វាវ អញ្ញាសិ. អាទិំ យេវាតិអាទិម្ហិយេវ. តិស្សោ វេទនាតិ ‘‘កិំ សោ វេទិយតី’’តិ? បុច្ឆន្តេន ‘‘តិស្សោ វេទនា បុច្ឆាមី’’តិ ឯវំ វវត្ថបេត្វាវ តិស្សោ វេទនា បុច្ឆិតា. សុខវេទនិយន្តិ សុខវេទនាយ បច្ចយភូតំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯត្ថ ច កាមាវចរកុសលតោ សោមនស្សសហគតចិត្តសម្បយុត្តា ចតស្សោ ចេតនា, ហេដ្ឋា តិកជ្ឈានចេតនាតិ ឯវំ បដិសន្ធិបវត្តេសុ សុខវេទនាយ ជននតោ សុខវេទនិយំ កម្មំ នាម. កាមាវចរញ្ចេត្ថ បដិសន្ធិយំយេវ ឯកន្តេន សុខំ ជនេតិ, បវត្តេ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ អទុក្ខមសុខម្បិ.

អកុសលចេតនា បដិសន្ធិបវត្តេសុ ទុក្ខស្សេវ ជននតោ ទុក្ខវេទនិយំ កម្មំ នាម. កាយទ្វារេ បវត្តេយេវ ចេតំ ឯកន្តេន ទុក្ខំ ជនេតិ, អញ្ញត្ថ អទុក្ខមសុខម្បិ, សា បន វេទនា អនិដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តេសុយេវ អារម្មណេសុ ឧប្បជ្ជនតោ ទុក្ខាត្វេវ សង្ខំ គតា.

កាមាវចរកុសលតោ បន ឧបេក្ខាសហគតចិត្តសម្បយុត្តា ចតស្សោ ចេតនា, រូបាវចរកុសលតោ ចតុត្ថជ្ឈានចេតនាតិ ឯវំ បដិសន្ធិបវត្តេសុ តតិយវេទនាយ ជននតោ អទុក្ខមសុខវេទនិយំ កម្មំ នាម. ឯត្ថ ច កាមាវចរំ បដិសន្ធិយំយេវ ឯកន្តេន អទុក្ខមសុខំ ជនេតិ, បវត្តេ ឥដ្ឋារម្មណេ សុខម្បិ. អបិច សុខវេទនិយកម្មំ បដិសន្ធិបវត្តិវសេន វដ្ដតិ, តថា អទុក្ខមសុខវេទនិយំ, ទុក្ខវេទនិយំ បវត្តិវសេនេវ វដ្ដតិ. ឯតស្ស បន វសេន សព្ពំ បវត្តិវសេនេវ វដ្ដតិ.

ឯតស្ស ភគវាតិ ថេរោ តថាគតេន មហាកម្មវិភង្គកថនត្ថំ អាលយោ ទស្សិតោ, តថាគតំ យាចិត្វា មហាកម្មវិភង្គញាណំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាកដំ ករិស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា អនុសន្ធិកុសលតាយ ឯវមាហ. តត្ថ មហាកម្មវិភង្គន្តិ មហាកម្មវិភជនំ. កតមេ ចត្តារោ…បេ… ឥធានន្ទ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ…បេ… និរយំ ឧបបជ្ជតីតិ ឥទំ ន មហាកម្មវិភង្គញាណភាជនំ, មហាកម្មវិភង្គញាណភាជនត្ថាយ បន មាតិកាដ្ឋបនំ.

៣០១. ឥធានន្ទ, ឯកច្ចោ សមណោ វាតិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. ឥទញ្ហិ ភគវា – ‘‘ទិព្ពចក្ខុកា សមណព្រាហ្មណា ឥទំ អារម្មណំ កត្វា ឥមំ បច្ចយំ លភិត្វា ឥទំ ទស្សនំ គណ្ហន្តី’’តិ បកាសនត្ថំ អារភិ. តត្ថ អាតប្បន្តិអាទីនិ បញ្ចបិ វីរិយស្សេវ នាមានិ. ចេតោសមាធិន្តិ ទិព្ពចក្ខុសមាធិំ. បស្សតីតិ ‘‘សោ សត្តោ កុហិំ និព្ពត្តោ’’តិ ឱលោកេន្តោ បស្សតិ. យេ អញ្ញថាតិ យេ ‘‘ទសន្នំ កុសលានំ កម្មបថានំ បូរិតត្តា និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ ជានន្តិ, មិច្ឆា តេសំ ញាណន្តិ វទតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិទិតន្តិ បាកដំ. ថាមសាតិ ទិដ្ឋិថាមេន. បរាមាសាតិ ទិដ្ឋិបរាមាសេន. អភិនិវិស្ស វោហរតីតិ អធិដ្ឋហិត្វា អាទិយិត្វា វោហរតិ.

៣០២. តត្រានន្ទាតិ ឥទម្បិ ន មហាកម្មវិភង្គញាណស្ស ភាជនំ, អថ ខ្វាស្ស មាតិកាដ្ឋបនមេវ. ឯត្ថ បន ឯតេសំ ទិព្ពចក្ខុកានំ វចនេ ឯត្តកា អនុញ្ញាតា, ឯត្តកា អននុញ្ញាតាតិ ឥទំ ទស្សិតំ. តត្ថ តត្រាតិ តេសុ ចតូសុ សមណព្រាហ្មណេសុ. ឥទមស្សាតិ ឥទំ វចនំ អស្ស. អញ្ញថាតិ អញ្ញេនាការេន. ឥតិ ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ វាទេ ទ្វីសុ ឋានេសុ អនុញ្ញាតា, តីសុ អននុញ្ញាតាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ អនុញ្ញា នានុញ្ញា វេទិតព្ពា.

៣០៣. ឯវំ ទិព្ពចក្ខុកានំ វចនេ អនុញ្ញា ច អននុញ្ញា ច ទស្សេត្វា ឥទានិ មហាកម្មវិភង្គញាណំ វិភជន្តោ តត្រានន្ទ, យ្វាយំ បុគ្គលោតិអាទិមាហ.

បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតីតិ យំ ឥមិនា ទិព្ពចក្ខុកេន កម្មំ ករោន្តោ ទិដ្ឋោ, តតោ បុព្ពេ កតំ. បុព្ពេ កតេនបិ ហិ និរយេ និព្ពត្តតិ, បច្ឆា កតេនបិ និព្ពត្តតិ, មរណកាលេ វា បន – ‘‘ខន្ទោ សេដ្ឋោ សិវោ សេដ្ឋោ, បិតាមហោ សេដ្ឋោ, ឥស្សរាទីហិ វា លោកោ វិសដ្ឋោ’’តិអាទិនា មិច្ឆាទស្សនេនបិ និព្ពត្តតេវ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ យំ តត្ថ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ហោតិ, តស្ស ទិដ្ឋេវ ធម្មេ, យំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ, តស្ស ឧបបជ្ជិត្វា, យំ អបរាបរិយវេទនីយំ, តស្ស អបរស្មិំ បរិយាយេ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ.

ឥតិ អយំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯកំ កម្មរាសិំ ឯកញ្ច វិបាករាសិំ អទ្ទស, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឥមិនា អទិដ្ឋេ តយោ កម្មរាសី, ទ្វេ ច វិបាករាសី អទ្ទស. ឥមិនា បន ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋេ ច ចត្តារោ កម្មរាសី តយោ ច វិបាករាសី អទ្ទស. ឥមានិ សត្ត ឋានានិ ជាននញាណំ តថាគតស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណំ នាម. ទុតិយវារេ ទិព្ពចក្ខុកេន កិញ្ចិ ន ទិដ្ឋំ, តថាគតេន បន តយោ កម្មរាសី, ទ្វេ ច វិបាករាសី ទិដ្ឋាតិ. ឥមានិបិ បញ្ច បច្ចត្តដ្ឋានានិ ជាននញាណំ តថាគតស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណំ នាម. សេសវារទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

អភព្ពន្តិ ភូតវិរហិតំ អកុសលំ. អភព្ពាភាសន្តិ អភព្ពំ អាភាសតិ អភិភវតិ បដិពាហតីតិ អត្ថោ. ពហុកស្មិញ្ហិ អកុសលកម្មេ អាយូហិតេ ពលវកម្មំ ទុព្ពលកម្មស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ ឥទំ អភព្ពញ្ចេវ អភព្ពាភាសញ្ច. កុសលំ បន អាយូហិត្វា អាសន្នេ អកុសលំ កតំ ហោតិ, តំ កុសលស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ, ឥទំ អភព្ពំ ភព្ពាភាសំ. ពហុម្ហិ កុសលេ អាយូហិតេបិ ពលវកម្មំ ទុព្ពលកម្មស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ, ឥទំ ភព្ពញ្ចេវ ភព្ពាភាសញ្ច. អកុសលំ បន អាយូហិត្វា អាសន្នេ កុសលំ កតំ ហោតិ, តំ អកុសលស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ, ឥទំ ភព្ពំ អភព្ពាភាសំ.

អបិច ឧបដ្ឋានាការេនបេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ, អភព្ពតោ អាភាសតិ ឧបដ្ឋាតីតិ អភព្ពាភាសំ. តត្ថ ‘‘យ្វាយំ បុគ្គលោ ឥធ បាណាតិបាតី’’តិអាទិនា នយេន ចត្តារោ បុគ្គលា វុត្តា, តេសុ បឋមស្ស កម្មំ អភព្ពំ អភព្ពាភាសំ, តញ្ហិ អកុសលត្តា អភព្ពំ, តស្ស ច និរយេ និព្ពត្តត្តា តត្ថ និព្ពត្តិការណភូតំ អកុសលំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ទុតិយស្ស កម្មំ អភព្ពំ ភព្ពាភាសំ, តញ្ហិ អកុសលត្តា អភព្ពំ. តស្ស បន សគ្គេ និព្ពត្តត្តា អញ្ញតិត្ថិយានំ សគ្គេ និព្ពត្តិការណភូតំ កុសលំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ឥតរស្មិម្បិ កម្មទ្វយេ ឯសេវ នយោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.