៤. វិភង្គវគ្គោ

១. ភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា

២៧២. ឯវំ មេ សុតន្តិ ភទ្ទេករត្តសុត្តំ. តត្ថ ភទ្ទេករត្តស្សាតិ វិបស្សនានុយោគសមន្នាគតត្តា ភទ្ទកស្ស ឯករត្តស្ស. ឧទ្ទេសន្តិ មាតិកំ. វិភង្គន្តិ វិត្ថារភាជនីយំ.

អតីតន្តិ អតីតេ បញ្ចក្ខន្ធេ. នាន្វាគមេយ្យាតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ នានុគច្ឆេយ្យ. នប្បដិកង្ខេតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ន បត្ថេយ្យ. យទតីតន្តិ ឥទមេត្ថ ការណវចនំ. យស្មា យំ អតីតំ, តំ បហីនំ និរុទ្ធំ អត្ថង្គតំ, តស្មា តំ បុន នានុគច្ឆេយ្យ. យស្មា ច យំ អនាគតំ, តំ អប្បត្តំ អជាតំ អនិព្ពត្តំ, តស្មា តម្បិ ន បត្ថេយ្យ.

តត្ថ តត្ថាតិ បច្ចុប្បន្នម្បិ ធម្មំ យត្ថ យត្ថេវ ឧប្បន្នោ, តត្ថ តត្ថេវ ច នំ អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ សត្តហិ អនុបស្សនាហិ យោ វិបស្សតិ អរញ្ញាទីសុ វា តត្ថ តត្ថេវ វិបស្សតិ. អសំហីរំ អសំកុប្បន្តិ ឥទំ វិបស្សនាបដិវិបស្សនាទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វិបស្សនា ហិ រាគាទីហិ ន សំហីរតិ ន សំកុប្បតីតិ អសំហីរំ អសំកុប្បំ, តំ អនុព្រូហយេ វឌ្ឍេយ្យ, បដិវិបស្សេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា និព្ពានំ រាគាទីហិ ន សំហីរតិ ន សំកុប្បតីតិ អសំហីរំ អសំកុប្បំ. តំ វិទ្វា បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ អនុព្រូហយេ, បុនប្បុនំ តទារម្មណំ តំ តំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេន្តោ វឌ្ឍេយ្យាតិ អត្ថោ.

តស្ស បន អនុព្រូហន្តស្ស អត្ថាយ – អជ្ជេវ កិច្ចមាតប្បន្តិ កិលេសានំ អាតាបនបរិតាបនេន អាតប្បន្តិ លទ្ធនាមំ វីរិយំ អជ្ជេវ កាតព្ពំ. កោ ជញ្ញា មរណំ សុវេតិ ស្វេ ជីវិតំ វា មរណំ វា កោ ជានាតិ. អជ្ជេវ ទានំ វា ទស្សាមិ, សីលំ វា រក្ខិស្សាមិ, អញ្ញតរំ វា បន កុសលំ ករិស្សាមីតិ ហិ ‘‘អជ្ជ តាវ បបញ្ចោ អត្ថិ, ស្វេ វា បុនទិវសេ វា ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា អជ្ជេវ ករិស្សាមីតិ ឯវំ វីរិយំ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. មហាសេនេនាតិ អគ្គិវិសសត្ថាទីនិ អនេកានិ មរណការណានិ តស្ស សេនា, តាយ មហតិយា សេនាយ វសេន មហាសេនេន ឯវរូបេន មច្ចុនា សទ្ធិំ ‘‘កតិបាហំ តាវ អាគមេហិ យាវាហំ ពុទ្ធបូជាទិំ អត្តនោ អវស្សយកម្មំ ករោមី’’តិ. ឯវំ មិត្តសន្ថវាការសង្ខាតោ វា, ‘‘ឥទំ សតំ វា សហស្សំ វា គហេត្វា កតិបាហំ អាគមេហី’’តិ ឯវំ លញ្ជានុប្បទានសង្ខាតោ វា, ‘‘ឥមិនាហំ ពលរាសិនា បដិពាហិស្សាមី’’តិ ឯវំ ពលរាសិសង្ខាតោ វា សង្គរោ នត្ថិ. សង្គរោតិ ហិ មិត្តសន្ថវាការលញ្ជានុប្បទានពលរាសីនំ នាមំ, តស្មា អយមត្ថោ វុត្តោ.

អតន្ទិតន្តិ អនលសំ ឧដ្ឋាហកំ. ឯវំ បដិបន្នត្តា ភទ្ទោ ឯករត្តោ អស្សាតិ ភទ្ទេករត្តោ. ឥតិ តំ ឯវំ បដិបន្នបុគ្គលំ ‘‘ភទ្ទេករត្តោ អយ’’ន្តិ. រាគាទីនំ សន្តតាយ សន្តោ ពុទ្ធមុនិ អាចិក្ខតិ.

២៧៣. ឯវំរូបោតិអាទីសុ កាឡោបិ សមានោ ឥន្ទនីលមណិវណ្ណោ អហោសិន្តិ ឯវំ មនុញ្ញរូបវសេនេវ ឯវំរូបោ អហោសិំ. កុសលសុខសោមនស្សវេទនាវសេនេវ ឯវំវេទនោ. តំសម្បយុត្តានំយេវ សញ្ញាទីនំ វសេន ឯវំសញ្ញោ ឯវំសង្ខារោ ឯវំវិញ្ញាណោ អហោសិំ អតីតមទ្ធានន្តិ.

តត្ថ នន្ទិំ សមន្វានេតីតិ តេសុ រូបាទីសុ តណ្ហំ សមន្វានេតិ អនុបវត្តេតិ. ហីនរូបាទិវសេន បន ឯវំរូបោ អហោសិំ…បេ… ឯវំវិញ្ញាណោ អហោសិន្តិ ន មញ្ញតិ.

នន្ទិំ ន សមន្វានេតីតិ តណ្ហំ វា តណ្ហាសម្បយុត្តទិដ្ឋិំ វា នានុបវត្តយតិ.

២៧៤. ឯវំរូបោ សិយន្តិអាទីសុបិ តំមនុញ្ញរូបាទិវសេនេវ តណ្ហាទិដ្ឋិបវត្តសង្ខាតា នន្ទិសមន្វានយនាវ វេទិតព្ពា.

២៧៥. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ សំហីរតីតិ ឥទំ ‘‘បច្ចុប្បន្នញ្ច យោ ធម្មំ, តត្ថ តត្ថ វិបស្សតិ. អសំហីរំ អសំកុប្ប’’ន្តិ ឧទ្ទេសស្ស និទ្ទេសត្ថំ វុត្តំ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បច្ចុប្បន្នំ ធម្មំ ន វិបស្សតី’’តិអាទិ វត្តព្ពំ សិយា, យស្មា បន អសំហីរាតិ ច អសំកុប្បាតិ ច វិបស្សនា វុត្តា, តស្មា តស្សា ឯវ អភាវញ្ច ភាវញ្ច ទស្សេតុំ សំហីរតីតិ មាតិកំ ឧទ្ធរិត្វា វិត្ថារោ វុត្តោ. តត្ថ សំហីរតីតិ វិបស្សនាយ អភាវតោ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អាកឌ្ឍិយតិ. ន សំហីរតីតិ វិបស្សនាយ ភាវេន តណ្ហាទិដ្ឋីហិ នាកឌ្ឍិយតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អានន្ទភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា

២៧៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ អានន្ទភទ្ទេករត្តសុត្តំ. តត្ថ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតោ. កោ នុ ខោ, ភិក្ខវេតិ ជានន្តោវ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ បុច្ឆិ.

២៧៨. សាធុ សាធូតិ ថេរស្ស សាធុការមទាសិ. សាធុ ខោ ត្វន្តិ បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហិ បរិសុទ្ធេហិ កថិតត្តា ទេសនំ បសំសន្តោ អាហ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អានន្ទភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា

២៧៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសុត្តំ. តត្ថ តបោទារាមេតិ តត្តោទកស្ស រហទស្ស វសេន ឯវំលទ្ធនាមេ អារាមេ. វេភារបព្ពតស្ស កិរ ហេដ្ឋា ភូមដ្ឋកនាគានំ បញ្ចយោជនសតិកំ នាគភវនំ ទេវលោកសទិសំ មណិមយេន តលេន អារាមឧយ្យានេហិ ច សមន្នាគតំ, តត្ថ នាគានំ កីឡនដ្ឋានេ មហាឧទករហទោ, តតោ តបោទា នាម នទី សន្ទតិ កុថិតា ឧណ្ហោទកា. កស្មា បនេសា ឯទិសា ជាតា? រាជគហំ កិរ បរិវារេត្វា មហា បេតលោកោ, តត្ថ ទ្វិន្នំ មហាលោហកុម្ភិនិរយានំ អន្តរេន អយំ តបោទា អាគច្ឆតិ, តស្មា សា កុថិតា សន្ទតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘យតាយំ, ភិក្ខវេ, តបោទា សន្ទតិ, សោ ទហោ អច្ឆោទកោ សីតោទកោ សាតោទកោ សេតោទកោ សុប្បតិត្ថោ រមណីយោ បហូតមច្ឆកច្ឆបោ, ចក្កមត្តានិ ច បទុមានិ បុប្ផន្តិ. អបិចាយំ, ភិក្ខវេ, តបោទា ទ្វិន្នំ មហានិរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតិ, តេនាយំ តបោទា កុថិតា សន្ទតី’’តិ (បារា. ២៣១). ឥមស្ស បន អារាមស្ស អភិសម្មុខដ្ឋានេ តតោ មហាឧទករហទោ ជាតោ, តស្ស នាមវសេនាយំ វិហារោ តបោទារាមោតិ វុច្ចតិ.

២៨០. សមិទ្ធីតិ តស្ស កិរ ថេរស្ស អត្តភាវោ សមិទ្ធោ អភិរូបោ បាសាទិកោ, តស្មា សមិទ្ធិត្វេវ សង្ខំ គតោ. អាទិព្រហ្មចរិយកោតិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិ បុព្ពភាគប្បដិបត្តិភូតោ. ឥទំ វត្វាន សុគតោ ឧដ្ឋាយាសនាតិ មធុបិណ្ឌិកសុត្តេ (ម. និ. ១.១៩៩ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ.

២៨២. ឥតិ មេ ចក្ខុន្តិ ឥមស្មិំ កិរ សុត្តេ ភគវា ទ្វាទសាយតនវសេនេវ មាតិកំ ឋបេសិ. ថេរោបិ ‘‘ភគវតា ហេដ្ឋា ទ្វីសុ, ឧបរិ ចតុត្ថេ ចាតិ ឥមេសុ តីសុ សុត្តេសុ បញ្ចក្ខន្ធវសេន មាតិកា ច វិភង្គោ ច កតោ, ឥធ បន ទ្វាទសាយតនវសេនេវ វិភជនត្ថំ មាតិកា ឋបិតា’’តិ នយំ បដិលភិត្វា ឯវមាហ. ឥមំ បន នយំ លភន្តេន ថេរេន ភារិយំ កតំ, អបទេ បទំ ទស្សិតំ, អាកាសេ បទំ កតំ, តេន នំ ភគវា ឥមមេវ សុត្តំ សន្ធាយ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ យទិទំ មហាកច្ចានោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៧) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. ឯត្ថ បន ចក្ខូតិ ចក្ខុបសាទោ. រូបាតិ ចតុសមុដ្ឋានិករូបា. ឥមិនា នយេន សេសាយតនានិបិ វេទិតព្ពានិ. វិញ្ញាណន្តិ និកន្តិវិញ្ញាណំ. តទភិនន្ទតីតិ តំ ចក្ខុញ្ចេវ រូបញ្ច តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អភិនន្ទតិ. អន្វាគមេតីតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អនុគច្ឆតិ.

ឥតិ មេ មនោ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ ឥតិ ធម្មាតិ ឯត្ថ បន មនោតិ ភវង្គចិត្តំ. ធម្មាតិ តេភូមកធម្មារម្មណំ.

២៨៣. បណិទហតីតិ បត្ថនាវសេន ឋបេសិ. បណិធានបច្ចយាតិ បត្ថនាដ្ឋបនការណា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. លោមសកង្គិយភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា

២៨៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ លោមសកង្គិយភទ្ទេករត្តសុត្តំ. តត្ថ លោមសកង្គិយោតិ អង្គថេរោ កិរ នាមេស, កាយស្ស បន ឦសកលោមសាការតាយ លោមសកង្គិយោតិ បាកដោ ជាតោ. ចន្ទនោ ទេវបុត្តោតិ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិរេស ចន្ទនោ នាម ឧបាសកោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ តីណិ រតនានិ ចតូហិ បច្ចយេហិ បូជេត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តោ, បុរិមនាមេន ចន្ទនោ ទេវបុត្តោត្វេវ សង្ខំ គតោ. បណ្ឌុកម្ពលសិលាយន្តិ រត្តកម្ពលសិលាយំ. តស្សា កិរ រត្តកម្ពលស្សេវ ជយសុមនបុប្ផរាសិ វិយ វណ្ណោ, តស្មា ‘‘បណ្ឌុកម្ពលសិលា’’តិ វុច្ចតិ.

កទា បន តត្ថ ភគវា វិហាសីតិ? ពោធិបត្តិតោ សត្តមេ សំវច្ឆរេ សាវត្ថិយំ អាសាឡ្ហីមាសបុណ្ណមាយ ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយ មជ្ឈេ យមកបាដិហារិយំ កត្វា ឱរុយ្ហ កណ្ឌម្ពមូលេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ធម្មទេសនាយ មហាជនំ មហាវិទុគ្គតោ ឧទ្ធរិត្វា ពុទ្ធា នាម យស្មា បាដិហារិយំ កត្វា មនុស្សបថេ ន វសន្តិ, តស្មា បស្សមានស្សេវ តស្ស ជនស្ស បទវីក្កមំ កត្វា តាវតិំសភវនេ បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ វស្សំ ឧបគតោ, តស្មិំ សមយេ វិហាសិ.

តត្រ ភគវាតិ តត្រ វិហរន្តោ ភគវា យេភុយ្យេន ទសហិ ចក្កវាឡសហស្សេហិ សន្និបតិតាហិ ទេវតាហិ បរិវុតោ មាតរំ កាយសក្ខិំ កត្វា អភិធម្មបិដកំ កថេន្តោ គម្ភីរំ និបុណំ តិលក្ខណាហតំ រូបារូបបរិច្ឆេទកថំ បដិវិជ្ឈិតុំ អសក្កោន្តានំ ទេវានំ សំវេគជននត្ថំ អន្តរន្តរា ភទ្ទេករត្តស្ស ឧទ្ទេសញ្ច វិភង្គញ្ច អភាសិ. តត្រាយំ ទេវបុត្តោ ឧគ្គណ្ហន្តោ ឥមា គាថា សទ្ធិំ វិភង្គេន ឧគ្គណ្ហិ, ទេវត្តស្ស បន បមាទាធិដ្ឋានត្តា ទិព្ពេហិ អារម្មណេហិ និប្បីឡិយមានោ អនុបុព្ពេន សុត្តំ សម្មុដ្ឋោ គាថាមត្តមេវ ធារេសិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ ខោ អហំ ភិក្ខុ ធារេមិ ភទ្ទេករត្តិយោ គាថា’’តិ.

ឧគ្គណ្ហាហិ ត្វន្តិអាទីសុ តុណ្ហីភូតោ និសីទិត្វា សុណន្តោ ឧគ្គណ្ហាតិ នាម, វាចាយ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ បរិយាបុណាតិ នាម, អញ្ញេសំ វាចេន្តោ ធារេតិ នាម. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

លោមសកង្គិយភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២៨៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តំ. តត្ថ សុភោតិ សោ កិរ ទស្សនីយោ អហោសិ បាសាទិកោ, តេនស្ស អង្គសុភតាយ សុភោត្វេវ នាមំ អកំសុ. មាណវោតិ បន តំ តរុណកាលេ វោហរិំសុ, សោ មហល្លកកាលេបិ តេនេវ វោហារេន វោហរិយតិ. តោទេយ្យបុត្តោតិ តោទេយ្យស្ស នាម បសេនទិរញ្ញោ បុរោហិតព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ. សោ កិរ សាវត្ថិយា អវិទូរេ តុទិគាមោ នាម អត្ថិ, តស្ស អធិបតិត្តា តោទេយ្យោតិ សង្ខំ គតោ. មហាធនោ បន ហោតិ សត្តាសីតិកោដិវិភវោ បរមមច្ឆរី, ‘‘ទទតោ ភោគានំ អបរិក្ខយោ នាម នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា កស្សចិ កិញ្ចិ ន ទេតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អញ្ជនានំ ខយំ ទិស្វា, វម្មិកានញ្ច សញ្ចយំ;

មធូនញ្ច សមាហារំ, បណ្ឌិតោ ឃរមាវសេ’’តិ.

ឯវំ អទានមេវ សិក្ខាបេសិ. ធុរវិហារេ វសតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស យាគុឧឡុង្គមត្តំ វា ភត្តកដច្ឆុមត្តំ វា អទត្វា ធនលោភេន កាលំ កត្វា តស្មិំយេវ ឃរេ សុនខោ ហុត្វា និព្ពត្តោ. សុភោ តំ សុនខំ អតិវិយ បិយាយតិ, អត្តនោ ភុញ្ជនកភត្តំយេវ ភោជេតិ, ឧក្ខិបិត្វា វរសយនេ សយាបេតិ. អថ ភគវា ឯកទិវសំ បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ តំ សុនខំ ទិស្វា – ‘‘តោទេយ្យព្រាហ្មណោ ធនលោភេន អត្តនោវ ឃរេ សុនខោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, អជ្ជ មយិ សុភស្ស ឃរំ គតេ មំ ទិស្វា សុនខោ ភុក្ការំ ករិស្សតិ, អថស្សាហំ ឯកំ វចនំ វក្ខាមិ, សោ ‘ជានាតិ មំ សមណោ គោតមោ’តិ គន្ត្វា ឧទ្ធនដ្ឋានេ និបជ្ជិស្សតិ. តតោនិទានំ សុភស្ស មយា សទ្ធិំ ឯកោ កថាសល្លាបោ ភវិស្សតិ, សោ ធម្មំ សុត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋហិស្សតិ, សុនខោ បន កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ឥមំ មាណវស្ស សរណេសុ បតិដ្ឋានភាវំ ញត្វា ភគវា តំ ទិវសំ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ឯកកោវ គាមំ បវិសិត្វា និក្ខន្តេ មាណវេ តំ ឃរំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ.

សុនខោ ភគវន្តំ ទិស្វា ភុក្ការំ ករោន្តោ ភគវតោ សមីបំ គតោ. តតោ នំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘តោទេយ្យ ត្វំ បុព្ពេបិ មំ ភោ ភោតិ បរិភវិត្វា សុនខោ ជាតោ, ឥទានិបិ ភុក្ការំ កត្វា អវីចិំ គមិស្សសី’’តិ. សុនខោ តំ សុត្វា – ‘‘ជានាតិ មំ សមណោ គោតមោ’’តិ វិប្បដិសារី ហុត្វា គីវំ ឱនាមេត្វា ឧទ្ធនន្តរេ ឆារិកាយំ និបន្នោ. មនុស្សា ឧក្ខិបិត្វា សយនេ សយាបេតុំ នាសក្ខិំសុ. សុភោ អាគន្ត្វា – ‘‘កេនាយំ សុនខោ សយនា ឱរោបិតោ’’តិ អាហ. មនុស្សា ន កេនចីតិ វត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. មាណវោ សុត្វា – ‘‘មម បិតា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ, តោទេយ្យោ នាម សុនខោ នត្ថិ. សមណោ បន គោតមោ បិតរំ សុនខំ ករោតិ, យំកិញ្ចិ ឯស មុខារុឡ្ហំ ភាសតី’’តិ កុជ្ឈិត្វា ភគវន្តំ មុសាវាទេន និគ្គហេតុកាមោ វិហារំ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ បុច្ឆិ.

ភគវាបិ តស្ស តថេវ វត្វា អវិសំវាទនត្ថំ អាហ – ‘‘អត្ថិ បន តេ មាណវ បិតរា អនក្ខាតំ ធន’’ន្តិ. អត្ថិ, ភោ គោតម, សតសហស្សគ្ឃនិកា សុវណ្ណមាលា សតសហស្សគ្ឃនិកា សុវណ្ណបាទុកា សតសហស្សគ្ឃនិកា សុវណ្ណបាតិ សតសហស្សញ្ច កហាបណន្តិ. គច្ឆ តំ សុនខំ អប្បោទកបាយាសំ ភោជាបេត្វា សយនេ អារោបេត្វា ឦសកំ និទ្ទំ ឱក្កន្តកាលេ បុច្ឆ, សព្ពំ តេ អាចិក្ខិស្សតិ. អថ នំ ជានេយ្យាសិ ‘‘បិតា មេ ឯសោ’’តិ. មាណវោ – ‘‘សចេ សច្ចំ ភវិស្សតិ, ធនំ លច្ឆាមិ, នោ ចេ, សមណំ គោតមំ មុសាវាទេន និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ទ្វីហិបិ ការណេហិ តុដ្ឋោ គន្ត្វា តថា អកាសិ. សុនខោ – ‘‘ញាតោម្ហិ ឥមិនា’’តិ រោទិត្វា ហុំ ហុន្តិ ករោន្តោ ធននិធានដ្ឋានំ គន្ត្វា បាទេន បថវិំ ខណិត្វា សញ្ញំ អទាសិ, មាណវោ ធនំ គហេត្វា – ‘‘ភវបដិច្ឆន្នំ នាម ឯវំ សុខុមំ បដិសន្ធិអន្តរំ បាកដំ សមណស្ស គោតមស្ស, អទ្ធា ឯស សព្ពញ្ញូ’’តិ ភគវតិ បសន្នចិត្តោ ចុទ្ទស បញ្ហេ អភិសង្ខរិ. អង្គវិជ្ជាបាឋកោ កិរេស, តេនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥទំ ធម្មបណ្ណាការំ គហេត្វា សមណំ គោតមំ បញ្ហេ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ទុតិយគមនេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, តេន បុដ្ឋបញ្ហេ បន ភគវា ឯកប្បហារេនេវ វិស្សជ្ជេន្តោ កម្មស្សកាតិអាទិមាហ.

តត្ថ កម្មំ ឯតេសំ សកំ អត្តនោ ភណ្ឌកន្តិ កម្មស្សកា. កម្មស្ស ទាយាទាតិ កម្មទាយាទា, កម្មំ ឯតេសំ ទាយជ្ជំ ភណ្ឌកន្តិ អត្ថោ. កម្មំ ឯតេសំ យោនិ ការណន្តិ កម្មយោនី. កម្មំ ឯតេសំ ពន្ធូតិ កម្មពន្ធូ, កម្មញាតកាតិ អត្ថោ. កម្មំ ឯតេសំ បដិសរណំ បតិដ្ឋាតិ កម្មបដិសរណា. យទិទំ ហីនប្បណីតតាយាតិ យំ ឥទំ ‘‘ត្វំ ហីនោ ភវ, ត្វំ បណីតោ, ត្វំ អប្បាយុកោ, ត្វំ ទីឃាយុកោ…បេ… ត្វំ ទុប្បញ្ញោ ភវ, ត្វំ បញ្ញវា’’តិ ឯវំ ហីនប្បណីតតាយ វិភជនំ, តំ ន អញ្ញោ កោចិ ករោតិ, កម្មមេវ ឯវំ សត្តេ វិភជតីតិ អត្ថោ. ន មាណវោ កថិតស្ស អត្ថំ សញ្ជានាសិ, ឃនទុស្សបដ្ដេនស្ស មុខំ ពន្ធិត្វា មធុរំ បុរតោ ឋបិតំ វិយ អហោសិ. មាននិស្សិតោ កិរេស បណ្ឌិតមានី, អត្តនា សមំ ន បស្សតិ. អថស្ស ‘‘កិំ សមណោ គោតមោ កថេតិ, យមហំ ជានាមិ, តទេវ កថេតីតិ អយំ មានោ មា អហោសី’’តិ មានភញ្ជនត្ថំ ភគវា ‘‘អាទិតោវ ទុប្បដិវិជ្ឈំ កត្វា កថេស្សាមិ, តតោ ‘នាហំ ភោ គោតម ជានាមិ, វិត្ថារេន មេ បាកដំ កត្វា កថេថា’តិ មំ យាចិស្សតិ, អថស្សាហំ យាចិតកាលេ កថេស្សាមិ, ឯវញ្ចស្ស សាត្ថកំ ភវិស្សតី’’តិ ទុប្បដិវិជ្ឈំ កត្វា កថេសិ.

ឥទានិ សោ អត្តនោ អប្បដិវិទ្ធភាវំ បកាសេន្តោ ន ខោ អហន្តិអាទិមាហ.

២៩០. សមត្តេនាតិ បរិបុណ្ណេន. សមាទិន្នេនាតិ គហិតេន បរាមដ្ឋេន. អប្បាយុកសំវត្តនិកា ឯសា, មាណវ, បដិបទា យទិទំ បាណាតិបាតីតិ យំ ឥទំ បាណាតិបាតកម្មំ, ឯសា អប្បាយុកសំវត្តនិកា បដិបទាតិ.

កថំ បនេសា អប្បាយុកតំ ករោតិ? ចត្តារិ ហិ កម្មានិ ឧបបីឡកំ ឧបច្ឆេទកំ ជនកំ ឧបត្ថម្ភកន្តិ. ពលវកម្មេន ហិ និព្ពត្តំ បវត្តេ ឧបបីឡកំ អាគន្ត្វា អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម – ‘‘សចាហំ បឋមតរំ ជានេយ្យំ, ន តេ ឥធ និព្ពត្តិតុំ ទទេយ្យំ, ចតូសុយេវ តំ អបាយេសុ និព្ពត្តាបេយ្យំ. ហោតុ, ត្វំ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្ត, អហំ ឧបបីឡកកម្មំ នាម តំ បីឡេត្វា និរោជំ និយូសំ កសដំ ករិស្សាមី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ តំ តាទិសំ ករោតិ. កិំ ករោតិ? បរិស្សយំ ឧបនេតិ, ភោគេ វិនាសេតិ.

តត្ថ ទារកស្ស មាតុកុច្ឆិយំ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ មាតុ អស្សាទោ វា សុខំ វា ន ហោតិ, មាតាបិតូនំ បីឡាវ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ បរិស្សយំ ឧបនេតិ. ទារកស្ស បន មាតុកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ គេហេ ភោគា ឧទកំ បត្វា លោណំ វិយ រាជាទីនំ វសេន នស្សន្តិ, កុម្ភទោហនធេនុយោ ខីរំ ន ទេន្តិ, សូរតា គោណា ចណ្ឌា ហោន្តិ, កាណា ហោន្តិ, ខុជ្ជា ហោន្តិ, គោមណ្ឌលេ រោគោ បតតិ, ទាសាទយោ វចនំ ន ករោន្តិ, វាបិតំ សស្សំ ន ជាយតិ, គេហគតំ គេហេ, អរញ្ញគតំ អរញ្ញេ នស្សតិ, អនុបុព្ពេន ឃាសច្ឆាទនមត្តំ ទុល្លភំ ហោតិ, គព្ភបរិហារោ ន ហោតិ, វិជាតកាលេ មាតុថញ្ញំ ឆិជ្ជតិ, ទារកោ បរិហារំ អលភន្តោ បីឡិតោ និរោជោ និយូសោ កសដោ ហោតិ, ឥទំ ឧបបីឡកកម្មំ នាម.

ទីឃាយុកកម្មេន បន និព្ពត្តស្ស ឧបច្ឆេទកកម្មំ អាគន្ត្វា អាយុំ ឆិន្ទតិ. យថា ហិ បុរិសោ អដ្ឋុសភគមនំ កត្វា សរំ ខិបេយ្យ តមញ្ញោ ធនុតោ វិមុត្តមត្តំ មុគ្គរេន បហរិត្វា តត្ថេវ បាតេយ្យ, ឯវំ ទីឃាយុកកម្មេន និព្ពត្តស្ស ឧបច្ឆេទកកម្មំ អាយុំ ឆិន្ទតិ. កិំ ករោតិ? ចោរានំ អដវិំ បវេសេតិ, វាឡមច្ឆោទកំ ឱតារេតិ, អញ្ញតរំ វា បន សបរិស្សយដ្ឋានំ ឧបនេតិ, ឥទំ ឧបច្ឆេទកកម្មំ នាម, ‘‘ឧបឃាតក’’ន្តិបិ ឯតស្សេវ នាមំ.

បដិសន្ធិនិព្ពត្តកំ បន កម្មំ ជនកកម្មំ នាម. អប្បភោគកុលាទីសុ និព្ពត្តស្ស ភោគសម្បទាទិករណេន ឧបត្ថម្ភកកម្មំ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ នាម.

ឥមេសុ ចតូសុ បុរិមានិ ទ្វេ អកុសលានេវ, ជនកំ កុសលម្បិ អកុសលម្បិ, ឧបត្ថម្ភកំ កុសលមេវ. តត្ថ បាណាតិបាតកម្មំ ឧបច្ឆេទកកម្មេន អប្បាយុកសំវត្តនិកំ ហោតិ. បាណាតិបាតិនា វា កតំ កុសលកម្មំ ឧឡារំ ន ហោតិ, ទីឃាយុកបដិសន្ធិំ ជនេតុំ ន សក្កោតិ. ឯវំ បាណាតិបាតោ អប្បាយុកសំវត្តនិកោ ហោតិ. បដិសន្ធិមេវ វា និយាមេត្វា អប្បាយុកំ ករោតិ, សន្និដ្ឋានចេតនាយ វា និរយេ និព្ពត្តតិ, បុព្ពាបរចេតនាហិ វុត្តនយេន អប្បាយុកោ ហោតិ.

ទីឃាយុកសំវត្តនិកា ឯសា មាណវ បដិបទាតិ ឯត្ថ បរិត្តកម្មេនបិ និព្ពត្តំ បវត្តេ ឯតំ បាណាតិបាតា វិរតិកម្មំ អាគន្ត្វា អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម – ‘‘សចាហំ បឋមតរំ ជានេយ្យំ, ន តេ ឥធ និព្ពត្តិតុំ ទទេយ្យំ, ទេវលោកេយេវ តំ និព្ពត្តាបេយ្យំ. ហោតុ, ត្វំ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តិ, អហំ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ នាម ថម្ភំ តេ ករិស្សាមី’’តិ ឧបត្ថម្ភំ ករោតិ. កិំ ករោតិ? បរិស្សយំ នាសេតិ, ភោគេ ឧប្បាទេតិ.

តត្ថ ទារកស្ស មាតុកុច្ឆិយំ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ មាតាបិតូនំ សុខមេវ សាតមេវ ហោតិ. យេបិ បកតិយា មនុស្សាមនុស្សបរិស្សយា ហោន្តិ, តេ សព្ពេ អបគច្ឆន្តិ. ឯវំ បរិស្សយំ នាសេតិ. ទារកស្ស បន មាតុកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ គេហេ ភោគានំ បមាណំ ន ហោតិ, និធិកុម្ភិយោ បុរតោបិ បច្ឆតោបិ គេហំ បវដ្ដមានា បវិសន្តិ. មាតាបិតរោ បរេហិ ឋបិតធនស្សាបិ សម្មុខីភាវំ គច្ឆន្តិ. ធេនុយោ ពហុខីរា ហោន្តិ, គោណា សុខសីលា ហោន្តិ, វប្បដ្ឋានេ សស្សានិ សម្បជ្ជន្តិ. វឌ្ឍិយា វា សម្បយុត្តំ, តាវកាលិកំ វា ទិន្នំ ធនំ អចោទិតា សយមេវ អាហរិត្វា ទេន្តិ, ទាសាទយោ សុវចា ហោន្តិ, កម្មន្តា ន បរិហាយន្តិ. ទារកោ គព្ភតោ បដ្ឋាយ បរិហារំ លភតិ, កោមារិកវេជ្ជា សន្និហិតាវ ហោន្តិ. គហបតិកុលេ ជាតោ សេដ្ឋិដ្ឋានំ, អមច្ចកុលាទីសុ ជាតោ សេនាបតិដ្ឋានាទីនិ លភតិ. ឯវំ ភោគេ ឧប្បាទេតិ. សោ អបរិស្សយោ សភោគោ ចិរំ ជីវតីតិ. ឯវំ អបាណាតិបាតកម្មំ ទីឃាយុកសំវត្តនិកំ ហោតិ.

អបាណាតិបាតិនា វា កតំ អញ្ញម្បិ កុសលំ ឧឡារំ ហោតិ, ទីឃាយុកបដិសន្ធិំ ជនេតុំ សក្កោតិ, ឯវម្បិ ទីឃាយុកសំវត្តនិកំ ហោតិ. បដិសន្ធិមេវ វា និយាមេត្វា ទីឃាយុកំ ករោតិ. សន្និដ្ឋានចេតនាយ វា ទេវលោកេ និព្ពត្តតិ, បុព្ពាបរចេតនាហិ វុត្តនយេន ទីឃាយុកោ ហោតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពបញ្ហវិស្សជ្ជនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

វិហេឋនកម្មាទីនិបិ ហិ បវត្តេ អាគន្ត្វា អត្ថតោ តថេវ វទមានានិ វិយ ឧបបីឡនេន និព្ភោគតំ អាបាទេត្វា បដិជគ្គនំ អលភន្តស្ស រោគុប្បាទនាទីហិ វា, វិហេឋកាទីហិ កតស្ស កុសលស្ស អនុឡារតាយ វា, អាទិតោវ បដិសន្ធិនិយាមនេន វា, វុត្តនយេនេវ បុព្ពាបរចេតនាវសេន វា ពហ្វាពាធតាទីនិ ករោន្តិ, អបាណាតិបាតោ វិយ ច អវិហេឋនាទីនិបិ អប្បាពាធតាទីនីតិ.

២៩៣. ឯត្ថ បន ឥស្សាមនកោតិ ឥស្សាសម្បយុត្តចិត្តោ. ឧបទុស្សតីតិ ឥស្សាវសេនេវ ឧបក្កោសន្តោ ទុស្សតិ. ឥស្សំ ពន្ធតីតិ យវកលាបំ ពន្ធន្តោ វិយ យថា ន នស្សតិ ឯវំ ពន្ធិត្វា វិយ ឋបេតិ. អប្បេសក្ខោតិ អប្បបរិវារោ, រត្តិំ ខិត្តោ វិយ សរោ ន បញ្ញាយតិ, ឧច្ឆិដ្ឋហត្ថោ និសីទិត្វា ឧទកទាយកម្បិ ន លភតិ.

២៩៤. ន ទាតា ហោតីតិ មច្ឆរិយវសេន ន ទាតា ហោតិ. តេន កម្មេនាតិ តេន មច្ឆរិយកម្មេន.

២៩៥. អភិវាទេតព្ពន្តិ អភិវាទនារហំ ពុទ្ធំ វា បច្ចេកពុទ្ធំ វា អរិយសាវកំ វា. បច្ចុដ្ឋាតព្ពាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិំ បន បញ្ហវិស្សជ្ជនេ ឧបបីឡកឧបត្ថម្ភកកម្មានិ ន គហេតព្ពានិ. ន ហិ បវត្តេ នីចកុលិនំ វា ឧច្ចាកុលិនំ វា សក្កា កាតុំ, បដិសន្ធិមេវ បន និយាមេត្វា នីចកុលិយំ កម្មំ នីចកុលេ និព្ពត្តេតិ, ឧច្ចាកុលិយំ កម្មំ ឧច្ចាកុលេ.

២៩៦. ន បរិបុច្ឆិតា ហោតីតិ ឯត្ថ បន អបរិបុច្ឆនេន និរយេ ន និព្ពត្តតិ. អបរិបុច្ឆកោ បន ‘‘ឥទំ កាតព្ពំ, ឥទំ ន កាតព្ព’’ន្តិ ន ជានាតិ, អជានន្តោ កាតព្ពំ ន ករោតិ, អកាតព្ពំ ករោតិ. តេន និរយេ និព្ពត្តតិ, ឥតរោ សគ្គេ. ឥតិ ខោ, មាណវ…បេ… យទិទំ ហីនប្បណីតតាយាតិ សត្ថា ទេសនំ យថានុសន្ធិំ បាបេសិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុភសុត្តន្តិបិ វុច្ចតិ.

៦. មហាកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២៩៨. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាកម្មវិភង្គសុត្តំ. តត្ថ មោឃន្តិ តុច្ឆំ អផលំ. សច្ចន្តិ តថំ ភូតំ. ឥទញ្ច ឯតេន ន សម្មុខា សុតំ, ឧបាលិសុត្តេ (ម. និ. ២.៥៦) បន – ‘‘មនោកម្មំ មហាសាវជ្ជតរំ បញ្ញបេមិ បាបស្ស កម្មស្ស កិរិយាយ បាបស្ស កម្មស្ស បវត្តិយា, នោ តថា កាយកម្មំ នោ តថា វចីកម្ម’’ន្តិ ភគវតា វុត្តំ អត្ថិ, សា កថា តិត្ថិយានំ អន្តរេ បាកដា ជាតា, តំ គហេត្វា ឯស វទតិ. អត្ថិ ច សា សមាបត្តីតិ ឥទំ – ‘‘កថំ នុ ខោ, ភោ, អភិសញ្ញានិរោធោ ហោតី’’តិ បោដ្ឋបាទសុត្តេ (ទី. និ. ១.៤០៦ អាទយោ) ឧប្បន្នំ អភិសញ្ញានិរោធកថំ សន្ធាយ វទតិ. ន កិញ្ចិ វេទិយតីតិ ឯកវេទនម្បិ ន វេទិយតិ. អត្ថិ ច ខោតិ ថេរោ និរោធសមាបត្តិំ សន្ធាយ អនុជានាតិ. បរិរក្ខិតព្ពន្តិ គរហតោ មោចនេន រក្ខិតព្ពំ. សញ្ចេតនា អស្ស អត្ថីតិ សញ្ចេតនិកំ, សាភិសន្ធិកំ សញ្ចេតនិកកម្មំ កត្វាតិ អត្ថោ. ទុក្ខំ សោតិ ថេរោ ‘‘អកុសលមេវ សន្ធាយ បរិព្ពាជកោ បុច្ឆតី’’តិ សញ្ញាយ ឯវំ វទតិ.

ទស្សនម្បិ ខោ អហន្តិ ភគវា ចតុរង្គេបិ អន្ធការេ សមន្តា យោជនដ្ឋានេ តិលមត្តម្បិ សង្ខារំ មំសចក្ខុនាវ បស្សតិ, អយញ្ច បរិព្ពាជកោ ន ទូរេ គាវុតមត្តព្ភន្តរេ វសតិ, កស្មា ភគវា ឯវមាហាតិ? សមាគមទស្សនំ សន្ធាយេវមាហ.

២៩៩. ឧទាយីតិ លាលុទាយី. តំ ទុក្ខស្មិន្តិ សព្ពំ តំ ទុក្ខមេវ. ឥតិ ឥមំ វដ្ដទុក្ខំ កិលេសទុក្ខំ សង្ខារទុក្ខំ សន្ធាយ ‘‘សចេ ភាសិតំ ភវេយ្យ ភគវា’’តិ បុច្ឆតិ.

៣០០. ឧម្មង្គន្តិ បញ្ហាឧម្មង្គំ. ឧម្មុជ្ជមានោតិ សីសំ នីហរមានោ. អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិស្សតីតិ អនុបាយេន សីសំ នីហរិស្សតិ. ឥទញ្ច បន ភគវា ជានន្តោ នេវ ទិព្ពចក្ខុនា ន ចេតោបរិយញាណេន ន សព្ពញ្ញុតញាណេន ជានិ, អធិប្បាយេនេវ បន អញ្ញាសិ. កថេន្តស្ស ហិ អធិប្បាយោ នាម សុវិជានោ ហោតិ, កថេតុកាមោ គីវំ បគ្គណ្ហាតិ, ហនុកំ ចាលេតិ, មុខមស្ស ផន្ទតិ, សន្និសីទិតុំ ន សក្កោតិ. ភគវា តស្ស តំ អាការំ ទិស្វា ‘‘អយំ ឧទាយី សន្និសីទិតុំ ន សក្កោតិ, យំ អភូតំ, តទេវ កថេស្សតី’’តិ ឱលោកេត្វាវ អញ្ញាសិ. អាទិំ យេវាតិអាទិម្ហិយេវ. តិស្សោ វេទនាតិ ‘‘កិំ សោ វេទិយតី’’តិ? បុច្ឆន្តេន ‘‘តិស្សោ វេទនា បុច្ឆាមី’’តិ ឯវំ វវត្ថបេត្វាវ តិស្សោ វេទនា បុច្ឆិតា. សុខវេទនិយន្តិ សុខវេទនាយ បច្ចយភូតំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯត្ថ ច កាមាវចរកុសលតោ សោមនស្សសហគតចិត្តសម្បយុត្តា ចតស្សោ ចេតនា, ហេដ្ឋា តិកជ្ឈានចេតនាតិ ឯវំ បដិសន្ធិបវត្តេសុ សុខវេទនាយ ជននតោ សុខវេទនិយំ កម្មំ នាម. កាមាវចរញ្ចេត្ថ បដិសន្ធិយំយេវ ឯកន្តេន សុខំ ជនេតិ, បវត្តេ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ អទុក្ខមសុខម្បិ.

អកុសលចេតនា បដិសន្ធិបវត្តេសុ ទុក្ខស្សេវ ជននតោ ទុក្ខវេទនិយំ កម្មំ នាម. កាយទ្វារេ បវត្តេយេវ ចេតំ ឯកន្តេន ទុក្ខំ ជនេតិ, អញ្ញត្ថ អទុក្ខមសុខម្បិ, សា បន វេទនា អនិដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តេសុយេវ អារម្មណេសុ ឧប្បជ្ជនតោ ទុក្ខាត្វេវ សង្ខំ គតា.

កាមាវចរកុសលតោ បន ឧបេក្ខាសហគតចិត្តសម្បយុត្តា ចតស្សោ ចេតនា, រូបាវចរកុសលតោ ចតុត្ថជ្ឈានចេតនាតិ ឯវំ បដិសន្ធិបវត្តេសុ តតិយវេទនាយ ជននតោ អទុក្ខមសុខវេទនិយំ កម្មំ នាម. ឯត្ថ ច កាមាវចរំ បដិសន្ធិយំយេវ ឯកន្តេន អទុក្ខមសុខំ ជនេតិ, បវត្តេ ឥដ្ឋារម្មណេ សុខម្បិ. អបិច សុខវេទនិយកម្មំ បដិសន្ធិបវត្តិវសេន វដ្ដតិ, តថា អទុក្ខមសុខវេទនិយំ, ទុក្ខវេទនិយំ បវត្តិវសេនេវ វដ្ដតិ. ឯតស្ស បន វសេន សព្ពំ បវត្តិវសេនេវ វដ្ដតិ.

ឯតស្ស ភគវាតិ ថេរោ តថាគតេន មហាកម្មវិភង្គកថនត្ថំ អាលយោ ទស្សិតោ, តថាគតំ យាចិត្វា មហាកម្មវិភង្គញាណំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាកដំ ករិស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា អនុសន្ធិកុសលតាយ ឯវមាហ. តត្ថ មហាកម្មវិភង្គន្តិ មហាកម្មវិភជនំ. កតមេ ចត្តារោ…បេ… ឥធានន្ទ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ…បេ… និរយំ ឧបបជ្ជតីតិ ឥទំ ន មហាកម្មវិភង្គញាណភាជនំ, មហាកម្មវិភង្គញាណភាជនត្ថាយ បន មាតិកាដ្ឋបនំ.

៣០១. ឥធានន្ទ, ឯកច្ចោ សមណោ វាតិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. ឥទញ្ហិ ភគវា – ‘‘ទិព្ពចក្ខុកា សមណព្រាហ្មណា ឥទំ អារម្មណំ កត្វា ឥមំ បច្ចយំ លភិត្វា ឥទំ ទស្សនំ គណ្ហន្តី’’តិ បកាសនត្ថំ អារភិ. តត្ថ អាតប្បន្តិអាទីនិ បញ្ចបិ វីរិយស្សេវ នាមានិ. ចេតោសមាធិន្តិ ទិព្ពចក្ខុសមាធិំ. បស្សតីតិ ‘‘សោ សត្តោ កុហិំ និព្ពត្តោ’’តិ ឱលោកេន្តោ បស្សតិ. យេ អញ្ញថាតិ យេ ‘‘ទសន្នំ កុសលានំ កម្មបថានំ បូរិតត្តា និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ ជានន្តិ, មិច្ឆា តេសំ ញាណន្តិ វទតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិទិតន្តិ បាកដំ. ថាមសាតិ ទិដ្ឋិថាមេន. បរាមាសាតិ ទិដ្ឋិបរាមាសេន. អភិនិវិស្ស វោហរតីតិ អធិដ្ឋហិត្វា អាទិយិត្វា វោហរតិ.

៣០២. តត្រានន្ទាតិ ឥទម្បិ ន មហាកម្មវិភង្គញាណស្ស ភាជនំ, អថ ខ្វាស្ស មាតិកាដ្ឋបនមេវ. ឯត្ថ បន ឯតេសំ ទិព្ពចក្ខុកានំ វចនេ ឯត្តកា អនុញ្ញាតា, ឯត្តកា អននុញ្ញាតាតិ ឥទំ ទស្សិតំ. តត្ថ តត្រាតិ តេសុ ចតូសុ សមណព្រាហ្មណេសុ. ឥទមស្សាតិ ឥទំ វចនំ អស្ស. អញ្ញថាតិ អញ្ញេនាការេន. ឥតិ ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ វាទេ ទ្វីសុ ឋានេសុ អនុញ្ញាតា, តីសុ អននុញ្ញាតាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ អនុញ្ញា នានុញ្ញា វេទិតព្ពា.

៣០៣. ឯវំ ទិព្ពចក្ខុកានំ វចនេ អនុញ្ញា ច អននុញ្ញា ច ទស្សេត្វា ឥទានិ មហាកម្មវិភង្គញាណំ វិភជន្តោ តត្រានន្ទ, យ្វាយំ បុគ្គលោតិអាទិមាហ.

បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតីតិ យំ ឥមិនា ទិព្ពចក្ខុកេន កម្មំ ករោន្តោ ទិដ្ឋោ, តតោ បុព្ពេ កតំ. បុព្ពេ កតេនបិ ហិ និរយេ និព្ពត្តតិ, បច្ឆា កតេនបិ និព្ពត្តតិ, មរណកាលេ វា បន – ‘‘ខន្ទោ សេដ្ឋោ សិវោ សេដ្ឋោ, បិតាមហោ សេដ្ឋោ, ឥស្សរាទីហិ វា លោកោ វិសដ្ឋោ’’តិអាទិនា មិច្ឆាទស្សនេនបិ និព្ពត្តតេវ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ យំ តត្ថ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ហោតិ, តស្ស ទិដ្ឋេវ ធម្មេ, យំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ, តស្ស ឧបបជ្ជិត្វា, យំ អបរាបរិយវេទនីយំ, តស្ស អបរស្មិំ បរិយាយេ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ.

ឥតិ អយំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯកំ កម្មរាសិំ ឯកញ្ច វិបាករាសិំ អទ្ទស, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឥមិនា អទិដ្ឋេ តយោ កម្មរាសី, ទ្វេ ច វិបាករាសី អទ្ទស. ឥមិនា បន ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋេ ច ចត្តារោ កម្មរាសី តយោ ច វិបាករាសី អទ្ទស. ឥមានិ សត្ត ឋានានិ ជាននញាណំ តថាគតស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណំ នាម. ទុតិយវារេ ទិព្ពចក្ខុកេន កិញ្ចិ ន ទិដ្ឋំ, តថាគតេន បន តយោ កម្មរាសី, ទ្វេ ច វិបាករាសី ទិដ្ឋាតិ. ឥមានិបិ បញ្ច បច្ចត្តដ្ឋានានិ ជាននញាណំ តថាគតស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណំ នាម. សេសវារទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

អភព្ពន្តិ ភូតវិរហិតំ អកុសលំ. អភព្ពាភាសន្តិ អភព្ពំ អាភាសតិ អភិភវតិ បដិពាហតីតិ អត្ថោ. ពហុកស្មិញ្ហិ អកុសលកម្មេ អាយូហិតេ ពលវកម្មំ ទុព្ពលកម្មស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ ឥទំ អភព្ពញ្ចេវ អភព្ពាភាសញ្ច. កុសលំ បន អាយូហិត្វា អាសន្នេ អកុសលំ កតំ ហោតិ, តំ កុសលស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ, ឥទំ អភព្ពំ ភព្ពាភាសំ. ពហុម្ហិ កុសលេ អាយូហិតេបិ ពលវកម្មំ ទុព្ពលកម្មស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ, ឥទំ ភព្ពញ្ចេវ ភព្ពាភាសញ្ច. អកុសលំ បន អាយូហិត្វា អាសន្នេ កុសលំ កតំ ហោតិ, តំ អកុសលស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ, ឥទំ ភព្ពំ អភព្ពាភាសំ.

អបិច ឧបដ្ឋានាការេនបេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ, អភព្ពតោ អាភាសតិ ឧបដ្ឋាតីតិ អភព្ពាភាសំ. តត្ថ ‘‘យ្វាយំ បុគ្គលោ ឥធ បាណាតិបាតី’’តិអាទិនា នយេន ចត្តារោ បុគ្គលា វុត្តា, តេសុ បឋមស្ស កម្មំ អភព្ពំ អភព្ពាភាសំ, តញ្ហិ អកុសលត្តា អភព្ពំ, តស្ស ច និរយេ និព្ពត្តត្តា តត្ថ និព្ពត្តិការណភូតំ អកុសលំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ទុតិយស្ស កម្មំ អភព្ពំ ភព្ពាភាសំ, តញ្ហិ អកុសលត្តា អភព្ពំ. តស្ស បន សគ្គេ និព្ពត្តត្តា អញ្ញតិត្ថិយានំ សគ្គេ និព្ពត្តិការណភូតំ កុសលំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ឥតរស្មិម្បិ កម្មទ្វយេ ឯសេវ នយោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សឡាយតនវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣០៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ សឡាយតនវិភង្គសុត្តំ. តត្ថ វេទិតព្ពានីតិ សហវិបស្សនេន មគ្គេន ជានិតព្ពានិ. មនោបវិចារាតិ វិតក្កវិចារា. វិតក្កុប្បាទកញ្ហិ មនោ ឥធ មនោតិ អធិប្បេតំ, មនស្ស ឧបវិចារាតិ មនោបវិចារា. សត្តបទាតិ វដ្ដវិវដ្ដនិស្សិតានំ សត្តានំ បទា. ឯត្ថ ហិ អដ្ឋារស វដ្ដបទា នាម, អដ្ឋារស វិវដ្ដបទា នាម, តេបិ សហវិបស្សនេន មគ្គេនេវ វេទិតព្ពា. យោគ្គាចរិយានន្តិ ហត្ថិយោគ្គាទិអាចារសិក្ខាបកានំ, ទមេតព្ពទមកានន្តិ អត្ថោ. សេសំ វិភង្គេយេវ អាវិភវិស្សតិ. អយមុទ្ទេសោតិ ឥទំ មាតិកាដ្ឋបនំ.

៣០៥. ចក្ខាយតនាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតានិ. ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ កុសលាកុសលវិបាកតោ ទ្វេ ចក្ខុវិញ្ញាណានិ. សេសបសាទវិញ្ញាណេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមានិ បន ទស ឋបេត្វា សេសំ ឥធ មនោវិញ្ញាណំ នាម.

ចក្ខុសម្ផស្សោតិ ចក្ខុម្ហិ សម្ផស្សោ. ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តសម្ផស្សស្សេតំ អធិវចនំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វា. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. សោមនស្សដ្ឋានិយន្តិ សោមនស្សស្ស អារម្មណវសេន ការណភូតំ. ឧបវិចរតីតិ តត្ថ វិចារបវត្តនេន ឧបវិចរតិ, វិតក្កោ តំសម្បយុត្តោ ចាតិ ឥមិនា នយេន អដ្ឋារស វិតក្កវិចារសង្ខាតា មនោបវិចារា វេទិតព្ពា. ឆ សោមនស្សូបវិចារាតិ ឯត្ថ បន សោមនស្សេន សទ្ធិំ ឧបវិចរន្តីតិ សោមនស្សូបវិចារា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

៣០៦. គេហសិតានីតិ កាមគុណនិស្សិតានិ. នេក្ខម្មសិតានីតិ វិបស្សនានិស្សិតានិ. ឥដ្ឋានន្តិ បរិយេសិតានំ. កន្តានន្តិ កាមិតានំ. មនោរមានន្តិ មនោ ឯតេសុ រមតីតិ មនោរមានិ, តេសំ មនោរមានំ. លោកាមិសបដិសំយុត្តានន្តិ តណ្ហាបដិសំយុត្តានំ. អតីតន្តិ បដិលទ្ធំ. បច្ចុប្បន្នំ តាវ អារព្ភ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតុ, អតីតេ កថំ ឧប្បជ្ជតីតិ. អតីតេបិ – ‘‘យថាហំ ឯតរហិ ឥដ្ឋារម្មណំ អនុភវាមិ, ឯវំ បុព្ពេបិ អនុភវិ’’ន្តិ អនុស្សរន្តស្ស ពលវសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ.

អនិច្ចតន្តិ អនិច្ចាការំ. វិបរិណាមវិរាគនិរោធន្តិ បកតិវិជហនេន វិបរិណាមំ, វិគច្ឆនេន វិរាគំ, និរុជ្ឈនេន និរោធំ. សម្មបញ្ញាយាតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ. ឥទំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មសិតំ សោមនស្សន្តិ ឥទំ រញ្ញោ វិយ អត្តនោ សិរិសម្បត្តិំ ឱលោកេន្តស្ស វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា និសិន្នស្ស សង្ខារានំ ភេទំ បស្សតោ សង្ខារគតម្ហិ តិក្ខេ សូរេ វិបស្សនាញាណេ វហន្តេ ឧប្បន្នសោមនស្សំ ‘‘នេក្ខម្មសិតំ សោមនស្ស’’ន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ.

យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតន្តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៣-៣៧៤);

ឥមានីតិ ឥមានិ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា និសិន្នស្ស ឧប្បន្នានិ ឆ នេក្ខម្មសិតានិ សោមនស្សានិ.

៣០៧. អតីតន្តិ បច្ចុប្បន្នំ តាវ បត្ថេត្វា អលភន្តស្ស ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតុ, អតីតេ កថំ ឧប្បជ្ជតីតិ. អតីតេបិ ‘‘យថាហំ ឯតរហិ ឥដ្ឋារម្មណំ បត្ថេត្វា ន លភាមិ, ឯវំ បុព្ពេបិ បត្ថេត្វា ន លភិ’’ន្តិ អនុស្សរន្តស្ស ពលវទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ.

អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសូតិ អនុត្តរវិមោក្ខោ នាម អរហត្តំ, អរហត្តេ បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តស្សាតិ អត្ថោ. អាយតនន្តិ អរហត្តាយតនំ. បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោតិ បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តស្ស. តំ បនេតំ បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ឥតិ បត្ថនាមូលកត្តា ‘‘បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ’’តិ វុត្តំ. ឥមានិ ឆ នេក្ខម្មសិតានិ ទោមនស្សានីតិ ឥមានិ ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ អរហត្តេ បិហំ បដ្ឋបេត្វា តទធិគមាយ អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សនំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឧស្សុក្កាបេតុំ អសក្កោន្តស្ស – ‘‘ឥមម្បិ បក្ខំ ឥមម្បិ មាសំ ឥមម្បិ សំវច្ឆរំ អរហត្តំ បាបុណិតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ អនុសោចតោ គាមន្តបព្ភារវាសិមហាសីវត្ថេរស្ស វិយ អស្សុធារាបវត្តនវសេន ឧប្បន្នទោមនស្សានិ ឆ នេក្ខម្មសិតទោមនស្សានីតិ វេទិតព្ពានិ. វត្ថុ បន សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ សក្កបញ្ហវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៦១) វិត្ថារិតំ, ឥច្ឆន្តេន តតោ គហេតព្ពំ.

៣០៨. ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខាតិ ឯត្ថ ឧបេក្ខា នាម អញ្ញាណុបេខា. អនោធិជិនស្សាតិ កិលេសោធិំ ជិនិត្វា ឋិតត្តា ខីណាសវោ ឱធិជិនោ នាម, តស្មា អខីណាសវស្សាតិ អត្ថោ. អវិបាកជិនស្សាតិ ឯត្ថបិ អាយតិំ វិបាកំ ជិនិត្វា ឋិតត្តា ខីណាសវោវ វិបាកជិនោ នាម, តស្មា អខីណាសវស្សេវាតិ អត្ថោ. អនាទីនវទស្សាវិនោតិអាទីនវតោ ឧបទ្ទវតោ អបស្សន្តស្ស. ឥមា ឆ គេហសិតា ឧបេក្ខាតិ ឥមា ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ គុឡបិណ្ឌកេ និលីនមក្ខិកា វិយ រូបាទីនិ អនតិវត្តមានា តត្ថ លគ្គា លគ្គិតា ហុត្វា ឧប្បន្នា ឧបេក្ខា ឆ គេហសិតា ឧបេក្ខាតិ វេទិតព្ពា.

រូបំ សា អតិវត្តតីតិ រូបំ សា អនតិក្កមតិ, តត្ថ និកន្តិវសេន ន តិដ្ឋតិ. ឥមា ឆ នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខាតិ ឥមា ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋាទិអារម្មណេ អាបាថគតេ ឥដ្ឋេ អរជ្ជន្តស្ស, អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តស្ស, អសមបេក្ខនេ អសម្មុយ្ហន្តស្ស, ឧប្បន្នវិបស្សនា-ញាណសម្បយុត្តា ឆ នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខាតិ វេទិតព្ពា.

៣០៩. តត្រ ឥទំ និស្សាយ ឥទំ បជហថាតិ តេសុ ឆត្តិំសសត្តបទេសុ អដ្ឋារស និស្សាយ អដ្ឋារស បជហថាតិ អត្ថោ. តេនេវ – ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យានិ ឆ នេក្ខម្មសិតានី’’តិអាទិមាហ. និស្សាយ អាគម្មាតិ បវត្តនវសេន និស្សាយ ចេវ អាគម្ម ច. ឯវមេតេសំ សមតិក្កមោ ហោតីតិ ឯវំ នេក្ខម្មសិតានំ បវត្តនេន គេហសិតានិ អតិក្កន្តានិ នាម ហោន្តិ.

ឯវំ សរិក្ខកេនេវ សរិក្ខកំ ជហាបេត្វា ឥទានិ ពលវតា ទុព្ពលំ ជហាបេន្តោ – ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យានិ ឆ នេក្ខម្មសិតានិ សោមនស្សានី’’តិអាទិមាហ. ឯវំ នេក្ខម្មសិតសោមនស្សេហិ នេក្ខម្មសិតទោមនស្សានិ, នេក្ខម្មសិតឧបេក្ខាហិ ច នេក្ខម្មសិតសោមនស្សានិ ជហាបេន្តេន ពលវតា ទុព្ពលប្បហានំ កថិតំ.

ឯត្ថ បន ឋត្វា ឧបេក្ខាកថា វេទិតព្ពា – អដ្ឋសុ ហិ សមាបត្តីសុ បឋមាទីនិ ច តីណិ ឈានានិ, សុទ្ធសង្ខារេ ច បាទកេ កត្វា វិបស្សនំ អារទ្ធានំ ចតុន្នំ ភិក្ខូនំ បុព្ពភាគវិបស្សនា សោមនស្សសហគតា វា ហោតិ ឧបេក្ខាសហគតា វា, វុដ្ឋានគាមិនី បន សោមនស្សសហគតាវ. ចតុត្ថជ្ឈានាទីនិ បាទកានិ កត្វា វិបស្សនំ អារទ្ធានំ បញ្ចន្នំ បុព្ពភាគវិបស្សនា បុរិមសទិសាវ. វុដ្ឋានគាមិនី បន ឧបេក្ខាសហគតា ហោតិ. ឥទំ សន្ធាយ – ‘‘យា ឆ នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា, តា និស្សាយ តា អាគម្ម, យានិ ឆ នេក្ខម្មសិតានិ សោមនស្សានិ, តានិ បជហថា’’តិ វុត្តំ. ន កេវលញ្ច ឯវំបដិបន្នស្ស ភិក្ខុនោ អយំ វិបស្សនាយ វេទនាវិសេសោវ ហោតិ, អរិយមគ្គេបិ បន ឈានង្គពោជ្ឈង្គមគ្គង្គានម្បិ វិសេសោ ហោតិ.

កោ បនេតំ វិសេសំ និយមេតិ? កេចិ តាវ ថេរា វិបស្សនាបាទកជ្ឈានំ និយមេតីតិ វទន្តិ, កេចិ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធា និយមេន្តីតិ វទន្តិ, កេចិ បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតីតិ វទន្តិ. តេសម្បិ វាទេ អយមេវ បុព្ពភាគេ វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា និយមេតីតិ វេទិតព្ពា. វិនិច្ឆយកថា បនេត្ថ វិសុទ្ធិមគ្គេ សង្ខារុបេក្ខានិទ្ទេសេ វុត្តាវ.

៣១០. នានត្តាតិ នានា ពហូ អនេកប្បការា. នានត្តសិតាតិ នានារម្មណនិស្សិតា. ឯកត្តាតិ ឯកា. ឯកត្តសិតាតិ ឯការម្មណនិស្សិតា. កតមា បនាយំ ឧបេក្ខាតិ? ហេដ្ឋា តាវ អញ្ញាណុបេក្ខា វុត្តា, ឧបរិ ឆឡង្គុបេក្ខា វក្ខតិ, ឥធ សមថឧបេក្ខា, វិបស្សនុបេក្ខាតិ ទ្វេ ឧបេក្ខា គហិតា.

តត្ថ យស្មា អញ្ញាវ រូបេសុ ឧបេក្ខា, អញ្ញាវ សទ្ទាទីសុ, ន ហិ យា រូបេ ឧបេក្ខា, សា សទ្ទាទីសុ ហោតិ. រូបេ ឧបេក្ខា ច រូបមេវ អារម្មណំ ករោតិ, ន សទ្ទាទយោ. រូបេ ឧបេក្ខាភាវញ្ច អញ្ញា សមថឧបេក្ខា បថវីកសិណំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញា អាបោកសិណាទីនិ. តស្មា នានត្តំ នានត្តសិតំ វិភជន្តោ អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ឧបេក្ខា រូបេសូតិអាទិមាហ. យស្មា បន ទ្វេ វា តីណិ វា អាកាសានញ្ចាយតនានិ វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទីនិ វា នត្ថិ, តស្មា ឯកត្តំ ឯកត្តសិតំ វិភជន្តោ អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ឧបេក្ខា អាកាសានញ្ចាយតននិស្សិតាតិអាទិមាហ.

តត្ថ អាកាសានញ្ចាយតនឧបេក្ខា សម្បយុត្តវសេន អាកាសានញ្ចាយតននិស្សិតា, អាកាសានញ្ចាយតនខន្ធេ វិបស្សន្តស្ស វិបស្សនុបេក្ខា អារម្មណវសេន អាកាសានញ្ចាយតននិស្សិតា. សេសាសុបិ ឯសេវ នយោ.

តំ បជហថាតិ ឯត្ថ អរូបាវចរសមាបត្តិឧបេក្ខាយ រូបាវចរសមាបត្តិឧបេក្ខំ បជហាបេតិ, អរូបាវចរវិបស្សនុបេក្ខាយ រូបាវចរវិបស្សនុបេក្ខំ.

អតម្មយតន្តិ ឯត្ថ តម្មយតា នាម តណ្ហា, តស្សា បរិយាទានតោ វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា អតម្មយតាតិ វុច្ចតិ. តំ បជហថាតិ ឥធ វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនាយ អរូបាវចរសមាបត្តិឧបេក្ខញ្ច វិបស្សនុបេក្ខញ្ច បជហាបេតិ.

៣១១. យទរិយោតិ យេ សតិបដ្ឋានេ អរិយោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សេវតិ. តត្ថ តីសុ ឋានេសុ សតិំ បដ្ឋបេន្តោ សតិបដ្ឋានេ សេវតីតិ វេទិតព្ពោ. ន សុស្សូសន្តីតិ សទ្ទហិត្វា សោតុំ ន ឥច្ឆន្តិ. ន អញ្ញាតិ ជាននត្ថាយ ចិត្តំ ន ឧបដ្ឋបេន្តិ. វោក្កម្មាតិ អតិក្កមិត្វា. សត្ថុ សាសនាតិ សត្ថុ ឱវាទំ គហេតព្ពំ បូរេតព្ពំ ន មញ្ញន្តីតិ អត្ថោ. ន ច អត្តមនោតិ ន សកមនោ. ឯត្ថ ច គេហសិតទោមនស្សវសេន អប្បតីតោ ហោតីតិ ន ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, អប្បដិបន្នកេសុ បន អត្តមនតាការណស្ស អភាវេនេតំ វុត្តំ. អនវស្សុតោតិ បដិឃអវស្សវេន អនវស្សុតោ. សតោ សម្បជានោតិ សតិយា ច ញាណេន ច សមន្នាគតោ. ឧបេក្ខកោតិ ឆឡង្គុបេក្ខាយ ឧបេក្ខកោ. អត្តមនោតិ ឥធាបិ គេហសិតសោមនស្សវសេន ឧប្បិលាវិតោតិ ន ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, បដិបន្នកេសុ បន អនត្តមនតាការណស្ស អភាវេនេតំ វុត្តំ. អនវស្សុតោតិ រាគាវស្សវេន អនវស្សុតោ.

៣១២. សារិតោតិ ទមិតោ. ឯកមេវ ទិសំ ធាវតីតិ អនិវត្តិត្វា ធាវន្តោ ឯកំយេវ ទិសំ ធាវតិ, និវត្តិត្វា បន អបរំ ធាវិតុំ សក្កោតិ. អដ្ឋ ទិសា វិធាវតីតិ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ កាយេន អនិវត្តិត្វាវ វិមោក្ខវសេន ឯកប្បហារេនេវ អដ្ឋ ទិសា វិធាវតិ, បុរត្ថាភិមុខោ វា ទក្ខិណាទីសុ អញ្ញតរទិសាភិមុខោ វា និសីទិត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិយេវាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សឡាយតនវិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧទ្ទេសវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣១៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឧទ្ទេសវិភង្គសុត្តំ. តត្ថ ឧទ្ទេសវិភង្គន្តិ ឧទ្ទេសញ្ច វិភង្គញ្ច, មាតិកញ្ច វិភជនញ្ចាតិ អត្ថោ. ឧបបរិក្ខេយ្យាតិ តុលេយ្យ តីរេយ្យ បរិគ្គណ្ហេយ្យ បរិច្ឆិន្ទេយ្យ. ពហិទ្ធាតិ ពហិទ្ធាអារម្មណេសុ. អវិក្ខិត្តំ អវិសដន្តិ និកន្តិវសេន អារម្មណេ តិដ្ឋមានំ វិក្ខិត្តំ វិសដំ នាម ហោតិ, តំ បដិសេធេន្តោ ឯវមាហ. អជ្ឈត្តំ អសណ្ឋិតន្តិ គោចរជ្ឈត្តេ និកន្តិវសេន អសណ្ឋិតំ. អនុបាទាយ ន បរិតស្សេយ្យាតិ អនុបាទិយិត្វា អគ្គហេត្វា តំ វិញ្ញាណំ ន បរិតស្សេយ្យ. យថា វិញ្ញាណំ ពហិទ្ធា អវិក្ខិត្តំ អវិសដំ, អជ្ឈត្តំ អសណ្ឋិតំ អនុបាទាយ ន បរិតស្សេយ្យ, ឯវំ ភិក្ខុ ឧបបរិក្ខេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ជាតិជរាមរណទុក្ខសមុទយសម្ភវោតិ ជាតិជរាមរណស្ស ចេវ អវសេសស្ស ច ទុក្ខស្ស និព្ពត្តិ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

៣១៦. រូបនិមិត្តានុសារីតិ រូបនិមិត្តំ អនុស្សរតិ អនុធាវតីតិ រូបនិមិត្តានុសារី.

៣១៨. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, អជ្ឈត្តំ អសណ្ឋិតន្តិ និកន្តិវសេន អសណ្ឋិតំ. និកន្តិវសេន ហិ អតិដ្ឋមានំ ហានភាគិយំ ន ហោតិ, វិសេសភាគិយមេវ ហោតិ.

៣២០. អនុបាទា បរិតស្សនាតិ សត្ថារា ខន្ធិយវគ្គេ ‘‘ឧបាទាបរិតស្សនញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អនុបាទាអបរិតស្សនញ្ចា’’តិ (សំ. និ. ៣.៧) ឯវំ គហេត្វា បរិតស្សនា, អគ្គហេត្វាវ អបរិតស្សនា ច កថិតា, តំ មហាថេរោ ឧបាទាបរិតស្សនមេវ អនុបាទាបរិតស្សនន្តិ កត្វា ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. កថំ បនេសា អនុបាទាបរិតស្សនា ហោតីតិ. ឧបាទាតព្ពស្ស អភាវតោ. យទិ ហិ កោចិ សង្ខារោ និច្ចោ វា ធុវោ វា អត្តា វា អត្តនិយោ វាតិ គហេតព្ពយុត្តកោ អភវិស្ស, អយំ បរិតស្សនា ឧបាទាបរិតស្សនាវ អស្ស. យស្មា បន ឯវំ ឧបាទាតព្ពោ សង្ខារោ នាម នត្ថិ, តស្មា រូបំ អត្តាតិអាទិនា នយេន រូបាទយោ ឧបាទិន្នាបិ អនុបាទិន្នាវ ហោន្តិ. ឯវមេសា ទិដ្ឋិវសេន ឧបាទាបរិតស្សនាបិ សមានា អត្ថតោ អនុបាទាបរិតស្សនាយេវ នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

អញ្ញថា ហោតីតិ បរិវត្តតិ បកតិជហនេន នស្សតិ, រូបវិបរិណាមានុបរិវត្តីតិ ‘‘មម រូបំ វិបរិណត’’ន្តិ វា, ‘‘យំ អហុ, តំ វត មេ នត្ថី’’តិ វា អាទិនា (ម. និ. ១.២៤២) នយេន កម្មវិញ្ញាណំ រូបស្ស ភេទានុបរិវត្តិ ហោតិ. វិបរិណាមានុបរិវត្តជាតិ វិបរិណាមស្ស អនុបរិវត្តនតោ វិបរិណាមារម្មណចិត្តតោ ជាតា. បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទាតិ តណ្ហាបរិតស្សនា ច អកុសលធម្មសមុប្បាទា ច. ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តីតិ កុសលចិត្តំ បរិយាទិយិត្វា គហេត្វា ខេបេត្វា តិដ្ឋន្តិ. ឧត្តាសវាតិ ភយតាសេនបិ សឧត្តាសោ តណ្ហាតាសេនបិ សឧត្តាសោ. វិឃាតវាតិ សវិឃាតោ សទុក្ខោ. អបេក្ខវាតិ សាលយោ សសិនេហោ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, អនុបាទា បរិតស្សនា ហោតីតិ ឯវំ មណិករណ្ឌកសញ្ញាយ តុច្ឆករណ្ឌកំ គហេត្វា តស្មិំ នដ្ឋេ បច្ឆា វិឃាតំ អាបជ្ជន្តស្ស វិយ បច្ឆា អគ្គហេត្វា បរិតស្សនា ហោតិ.

៣២១. ន ច រូបវិបរិណាមានុបរិវត្តីតិ ខីណាសវស្ស កម្មវិញ្ញាណមេវ នត្ថិ, តស្មា រូបភេទានុបរិវត្តិ ន ហោតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ឧទ្ទេសវិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អរណវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣២៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ អរណវិភង្គសុត្តំ. តត្ថ នេវុស្សាទេយ្យ ន អបសាទេយ្យាតិ គេហសិតវសេន កញ្ចិ បុគ្គលំ នេវ ឧក្ខិបេយ្យ ន អវក្ខិបេយ្យ. ធម្មមេវ ទេសេយ្យាតិ សភាវមេវ កថេយ្យ. សុខវិនិច្ឆយន្តិ វិនិច្ឆិតសុខំ. រហោ វាទន្តិ បរម្មុខា អវណ្ណំ, បិសុណវាចន្តិ អត្ថោ. សម្មុខា ន ខីណន្តិ សម្មុខាបិ ខីណំ អាកិណ្ណំ សំកិលិដ្ឋំ វាចំ ន ភណេយ្យ. នាភិនិវេសេយ្យាតិ ន អធិដ្ឋហិត្វា អាទាយ វោហរេយ្យ. សមញ្ញន្តិ លោកសមញ្ញំ លោកបណ្ណត្តិំ. នាតិធាវេយ្យាតិ នាតិក្កមេយ្យ.

៣២៤. កាមបដិសន្ធិសុខិនោតិ កាមបដិសន្ធិនា កាមូបសំហិតេន សុខេន សុខិតស្ស. សទុក្ខោតិ វិបាកទុក្ខេន សំកិលេសទុក្ខេនបិ សទុក្ខោ. សឧបឃាតោតិ វិបាកូបឃាតកិលេសូបឃាតេហេវ សឧបឃាតោ. តថា សបរិឡាហោ. មិច្ឆាបដិបទាតិ អយាថាវបដិបទា អកុសលបដិបទា.

៣២៦. ឥត្ថេកេ អបសាទេតីតិ ឯវំ គេហសិតវសេន ឯកច្ចេ បុគ្គលេ អបសាទេតិ. ឧស្សាទនេបិ ឯសេវ នយោ. ភវសំយោជនន្តិ ភវពន្ធនំ, តណ្ហាយេតំ នាមំ.

សុភូតិត្ថេរោ កិរ ឥមំ ចតុក្កំ និស្សាយ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ភគវតោ ហិ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស បុគ្គលានំ ឧស្សាទនាអបសាទនា បញ្ញាយន្តិ, តថា សារិបុត្តត្ថេរាទីនំ. សុភូតិត្ថេរស្ស បន ធម្មទេសនាយ ‘‘អយំ បុគ្គលោ អប្បដិបន្នកោ អនារាធកោ’’តិ វា, ‘‘អយំ សីលវា គុណវា លជ្ជិបេសលោ អាចារសម្បន្នោ’’តិ វា នត្ថិ, ធម្មទេសនាយ បនស្ស ‘‘អយំ មិច្ឆាបដិបទា, អយំ សម្មាបដិបទា’’ត្វេវ បញ្ញាយតិ. តស្មា ភគវា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ អរណវិហារីនំ យទិទំ សុភូតី’’តិ អាហ.

៣២៩. កាលញ្ញូ អស្សាតិ អសម្បត្តេ ច អតិក្កន្តេ ច កាលេ អកថេត្វា ‘‘ឥទានិ វុច្ចមានំ មហាជនោ គណ្ហិស្សតី’’តិ យុត្តបត្តកាលំ ញត្វាវ បរម្មុខា អវណ្ណំ ភាសេយ្យ. ខីណវាទេបិ ឯសេវ នយោ.

៣៣០. ឧបហញ្ញតីតិ ឃាតិយតិ. សរោបិ ឧបហញ្ញតីតិ សទ្ទោបិ ភិជ្ជតិ. អាតុរីយតីតិ អាតុរោ ហោតិ គេលញ្ញប្បត្តោ សាពាធោ. អវិស្សដ្ឋន្តិ វិស្សដ្ឋំ អបលិពុទ្ធំ ន ហោតិ.

៣៣១. តទេវាតិ តំយេវ ភាជនំ. អភិនិវិស្ស វោហរតីតិ បត្តន្តិ សញ្ជាននជនបទំ គន្ត្វា ‘‘បត្តំ អាហរថ ធោវថា’’តិ សុត្វា ‘‘អន្ធពាលបុថុជ្ជនោ, នយិទំ បត្តំ, បាតិ នមេសា, ឯវំ វទាហី’’តិ អភិនិវិស្ស វោហរតិ. ឯវំ សព្ពបទេហិ យោជេតព្ពំ. អតិសារោតិ អតិធាវនំ.

៣៣២. តថា តថា វោហរតិ អបរាមសន្តិ អម្ហាកំ ជនបទេ ភាជនំ បាតីតិ វុច្ចតិ, ឥមេ បន នំ បត្តន្តិ វទន្តីតិ តតោ បដ្ឋាយ ជនបទវោហារំ មុញ្ចិត្វា បត្តំ បត្តន្តេវ អបរាមសន្តោ វោហរតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៣៣៣. ឥទានិ មរិយាទភាជនីយំ ករោន្តោ តត្រ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ សរណោតិ សរជោ សកិលេសោ. អរណោតិ អរជោ និក្កិលេសោ. សុភូតិ ច បន, ភិក្ខវេតិ អយំ ថេរោ ទ្វីសុ ឋានេសុ ឯតទគ្គំ អារុឡ្ហោ ‘‘អរណវិហារីនំ យទិទំ សុភូតិ, ទក្ខិណេយ្យានំ យទិទំ សុភូតី’’តិ (អ. និ. ១.២០២).

ធម្មសេនាបតិ កិរ វត្ថុំ សោធេតិ, សុភូតិត្ថេរោ ទក្ខិណំ សោធេតិ. តថា ហិ ធម្មសេនាបតិ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ គេហទ្វារេ ឋិតោ យាវ ភិក្ខំ អាហរន្តិ, តាវ បុព្ពភាគេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា និរោធំ សមាបជ្ជតិ, និរោធា វុដ្ឋាយ ទេយ្យធម្មំ បដិគ្គណ្ហាតិ. សុភូតិត្ថេរោ ច តថេវ មេត្តាឈានំ សមាបជ្ជតិ, មេត្តាឈានា វុដ្ឋាយ ទេយ្យធម្មំ បដិគ្គណ្ហាតិ. ឯវំ បន កាតុំ សក្កាតិ. អាម សក្កា, នេវ អច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ មហាភិញ្ញប្បត្តា សាវកា ឯវំ ករេយ្យុំ. ឥមស្មិម្បិ ហិ តម្ពបណ្ណិទីបេ បោរាណករាជកាលេ បិង្គលពុទ្ធរក្ខិតត្ថេរោ នាម ឧត្តរគាមំ និស្សាយ វិហាសិ. តត្ថ សត្ត កុលសតានិ ហោន្តិ, ឯកម្បិ តំ កុលទ្វារំ នត្ថិ, យត្ថ ថេរោ សមាបត្តិំ ន សមាបជ្ជិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អរណវិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ធាតុវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣៤២. ឯវំ មេ សុតន្តិ ធាតុវិភង្គសុត្តំ. តត្ថ ចារិកន្តិ តុរិតគមនចារិកំ. សចេ តេ ភគ្គវ អគរូតិ សចេ តុយ្ហំ ភារិយំ អផាសុកំ កិញ្ចិ នត្ថិ. សចេ សោ អនុជានាតីតិ ភគ្គវស្ស កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘បព្ពជិតា នាម នានាអជ្ឈាសយា, ឯកោ គណាភិរតោ ហោតិ, ឯកោ ឯកាភិរតោ. សចេ សោ ឯកាភិរតោ ភវិស្សតិ, ‘អាវុសោ, មា បាវិសិ, មយា សាលា លទ្ធា’តិ វក្ខតិ. សចេ អយំ ឯកាភិរតោ ភវិស្សតិ, ‘អាវុសោ, និក្ខម, មយា សាលា លទ្ធា’តិ វក្ខតិ. ឯវំ សន្តេ អហំ ឧភិន្នំ វិវាទការេតា នាម ភវិស្សាមិ, ទិន្នំ នាម ទិន្នមេវ វដ្ដតិ, កតំ កតមេវា’’តិ. តស្មា ឯវមាហ.

កុលបុត្តោតិ ជាតិកុលបុត្តោបិ អាចារកុលបុត្តោបិ. វាសូបគតោតិ វាសំ ឧបគតោ. កុតោ អាគន្ត្វាតិ? តក្កសីលនគរតោ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – មជ្ឈិមប្បទេសេ កិរ រាជគហនគរេ ពិម្ពិសារេ រជ្ជំ ការេន្តេ បច្ចន្តេ តក្កសីលនគរេ បុក្កុសាតិ រាជា រជ្ជំ ការេសិ. អថ តក្កសីលតោ ភណ្ឌំ គហេត្វា វាណិជា រាជគហំ អាគតា បណ្ណាការំ គហេត្វា រាជានំ អទ្ទសំសុ. រាជា តេ វន្ទិត្វា ឋិតេ ‘‘កត្ថវាសិនោ តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. តក្កសីលវាសិនោ ទេវាតិ. អថ នេ រាជា ជនបទស្ស ខេមសុភិក្ខតាទីនិ នគរស្ស ច បវត្តិំ បុច្ឆិត្វា ‘‘កោ នាម តុម្ហាកំ រាជា’’តិ បុច្ឆិ. បុក្កុសាតិ នាម ទេវាតិ. ធម្មិកោតិ? អាម ទេវ ធម្មិកោ. ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ ជនំ សង្គណ្ហាតិ, លោកស្ស មាតាបិតិដ្ឋានេ ឋិតោ, អង្គេ និបន្នទារកំ វិយ ជនំ តោសេតីតិ. កតរស្មិំ វយេ វត្តតីតិ? អថស្ស វយំ អាចិក្ខិំសុ. វយេសុបិ ពិម្ពិសារេន សមវយោ ជាតោ. អថ តេ រាជា អាហ – ‘‘តាតា តុម្ហាកំ រាជា ធម្មិកោ, វយេន ច មេ សមានោ, សក្កុណេយ្យាថ តុម្ហាកំ រាជានំ មម មិត្តំ កាតុ’’ន្តិ. សក្កោម ទេវាតិ. រាជា តេសំ សុង្កំ វិស្សជ្ជេត្វា គេហញ្ច ទាបេត្វា – ‘‘គច្ឆថ ភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា គមនកាលេ មំ ទិស្វា គច្ឆេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ តថា កត្វា គមនកាលេ រាជានំ អទ្ទសំសុ. ‘‘គច្ឆថ តុម្ហាកំ រាជានំ មម វចនេន បុនប្បុនំ អារោគ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘រាជា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ មិត្តភាវំ ឥច្ឆតី’តិ វទថា’’តិ អាហ.

តេ សាធូតិ បដិស្សុណិត្វា គន្ត្វា ភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា ភុត្តបាតរាសា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិំសុ. រាជា ‘‘កហំ ភណេ តុម្ហេ ឯត្តកេ ឥមេ ទិវសេ ន ទិស្សថា’’តិ បុច្ឆិ. តេ សព្ពំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. រាជា – ‘‘សាធុ, តាតា, តុម្ហេ និស្សាយ មយា មជ្ឈិមប្បទេសេ រាជា មិត្តោ លទ្ធោ’’តិ អត្តមនោ អហោសិ. អបរភាគេ រាជគហវាសិនោបិ វាណិជា តក្កសីលំ អគមំសុ. តេ បណ្ណាការំ គហេត្វា អាគតេ បុក្កុសាតិ រាជា ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘រាជគហតោ’’តិ សុត្វា ‘‘មយ្ហំ សហាយស្ស នគរតោ អាគតា តុម្ហេ’’តិ. អាម ទេវាតិ. អារោគ្យំ មេ សហាយស្សាតិ អារោគ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ យេ មយ្ហំ សហាយស្ស នគរតោ ជង្ឃសត្ថេន វា សកដសត្ថេន វា វាណិជា អាគច្ឆន្តិ, សព្ពេសំ មម វិសយំ បវិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ វសនគេហានិ, រាជកោដ្ឋាគារតោ និវាបញ្ច ទេន្តុ, សុង្កំ វិស្សជ្ជេន្តុ, កិញ្ចិ ឧបទ្ទវំ មា ករោន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ. ពិម្ពិសារោបិ អត្តនោ នគរេ តថេវ ភេរិំ ចរាបេសិ.

អថ ពិម្ពិសារោ បុក្កុសាតិស្ស បណ្ណំ បហិណិ – ‘‘បច្ចន្តទេសេ នាម មណិមុត្តាទីនិ រតនានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, យំ មយ្ហំ សហាយស្ស រជ្ជេ ទស្សនីយំ វា សវនីយំ វា រតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មេ មា មច្ឆរាយតូ’’តិ. បុក្កុសាតិបិ – ‘‘មជ្ឈិមទេសោ នាម មហាជនបទោ, យំ តត្ថ ឯវរូបំ រតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មេ សហាយោ មា មច្ឆរាយតូ’’តិ បដិបណ្ណំ បហិណិ. ឯវំ តេ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ អញ្ញមញ្ញំ អទិស្វាបិ ទឡ្ហមិត្តា អហេសុំ.

ឯវំ តេសំ កតិកំ កត្វា វសន្តានំ បឋមតរំ បុក្កុសាតិស្ស បណ្ណាការោ ឧប្បជ្ជិ. រាជា កិរ អដ្ឋ បញ្ចវណ្ណេ អនគ្ឃកម្ពលេ លភិ. សោ – ‘‘អតិសុន្ទរា ឥមេ កម្ពលា, អហំ សហាយស្ស បេសិស្សាមី’’តិ លាខាគុឡមត្តេ អដ្ឋ សារករណ្ឌកេ លិខាបេត្វា តេសុ តេ កម្ពលេ បក្ខិបិត្វា លាខាយ វដ្ដាបេត្វា សេតវត្ថេន វេឋេត្វា សមុគ្គេ បក្ខិបិត្វា វត្ថេន វេឋេត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ឆេត្វា ‘‘មយ្ហំ សហាយស្ស ទេថា’’តិ អមច្ចេ បេសេសិ. សាសនញ្ច អទាសិ – ‘‘អយំ បណ្ណាការោ នគរមជ្ឈេ អមច្ចាទិបរិវុតេន ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. តេ គន្ត្វា ពិម្ពិសារស្ស អទំសុ.

សោ សាសនំ សុត្វា អមច្ចាទយោ សន្និបតន្តូតិ ភេរិំ ចរាបេត្វា នគរមជ្ឈេ អមច្ចាទិបរិវុតោ សេតច្ឆត្តេន ធារិយមានេន បល្លង្កវរេ និសិន្នោ លញ្ឆនំ ភិន្ទិត្វា វត្ថំ អបនេត្វា សមុគ្គំ វិវរិត្វា អន្តោ ភណ្ឌិកំ មុញ្ចិត្វា លាខាគុឡេ ទិស្វា ‘‘មយ្ហំ សហាយោ បុក្កុសាតិ ‘ជុតវិត្តកោ មេ សហាយោ’តិ មញ្ញមានោ មញ្ញេ ឥមំ បណ្ណាការំ បហិណី’’តិ ឯកំ គុឡំ គហេត្វា ហត្ថេន វដ្ដេត្វា តុលយន្តោវ អន្តោ ទុស្សភណ្ឌិកំ អត្ថីតិ អញ្ញាសិ. អថ នំ បល្លង្កបាទេ បហរិត្វា តាវទេវ លាខា បរិបតិ, សោ នខេន ករណ្ឌកំ វិវរិត្វា អន្តោ កម្ពលរតនំ ទិស្វា ឥតរេបិ វិវរាបេសិ, សព្ពេបិ កម្ពលា អហេសុំ. អថ នេ បត្ថរាបេសិ, តេ វណ្ណសម្បន្នា ផស្សសម្បន្នា ទីឃតោ សោឡសហត្ថា តិរិយំ អដ្ឋហត្ថា អហេសុំ. មហាជនោ ទិស្វា អង្គុលិយោ បោឋេសិ, ចេលុក្ខេបំ អកាសិ, – ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ អទិដ្ឋសហាយោ បុក្កុសាតិ អទិស្វាវ ឯវរូបំ បណ្ណាការំ បេសេសិ, យុត្តំ ឯវរូបំ មិត្តំ កាតុ’’ន្តិ អត្តមនោ អហោសិ. រាជា ឯកមេកំ កម្ពលំ អគ្ឃាបេសិ, សព្ពេ អនគ្ឃា អហេសុំ. តេសុ ចត្តារោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បេសេសិ, ចត្តារោ អត្តនោ ឃរេ អកាសិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘បច្ឆា បេសេន្តេន បឋមំ បេសិតបណ្ណាការតោ អតិរេកំ បេសេតុំ វដ្ដតិ, សហាយេន ច មេ អនគ្ឃោ បណ្ណាការោ បេសិតោ, កិំ នុ ខោ បេសេមី’’តិ?

កិំ បន រាជគហេ តតោ អធិកំ រតនំ នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ, មហាបុញ្ញោ រាជា, អបិច ខោ បនស្ស សោតាបន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ឋបេត្វា តីណិ រតនានិ អញ្ញំ រតនំ សោមនស្សំ ជនេតុំ សមត្ថំ នាម នត្ថិ. សោ រតនំ វិចិនិតុំ អារទ្ធោ – រតនំ នាម សវិញ្ញាណកំ អវិញ្ញាណកន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ អវិញ្ញាណកំ សុវណ្ណរជតាទិ, សវិញ្ញាណកំ ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ. អវិញ្ញាណកំ សវិញ្ញាណកស្សេវ អលង្ការាទិវសេន បរិភោគំ ហោតិ, ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ រតនេសុ សវិញ្ញាណកំ សេដ្ឋំ. សវិញ្ញាណកម្បិ ទុវិធំ តិរច្ឆានរតនំ មនុស្សរតនន្តិ. តត្ថ តិរច្ឆានរតនំ ហត្ថិអស្សរតនំ, តម្បិ មនុស្សានំ ឧបភោគត្ថមេវ និព្ពត្តតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ មនុស្សរតនំ សេដ្ឋំ. មនុស្សរតនម្បិ ទុវិធំ ឥត្ថិរតនំ បុរិសរតនន្តិ. តត្ថ ចក្កវត្តិនោ រញ្ញោ ឧប្បន្នំ ឥត្ថិរតនម្បិ បុរិសស្សេវ ឧបភោគំ. ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ បុរិសរតនមេវ សេដ្ឋំ.

បុរិសរតនម្បិ ទុវិធំ អគារិយរតនំ អនគារិយរតនញ្ច. តត្ថ អគារិយរតនេសុបិ ចក្កវត្តិរាជា អជ្ជ បព្ពជិតសាមណេរំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ អនគារិយរតនមេវ សេដ្ឋំ. អនគារិយរតនម្បិ ទុវិធំ សេក្ខរតនញ្ច អសេក្ខរតនញ្ច. តត្ថ សតសហស្សម្បិ សេក្ខានំ អសេក្ខស្ស បទេសំ ន បាបុណាតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ អសេក្ខរតនមេវ សេដ្ឋំ. តម្បិ ទុវិធំ ពុទ្ធរតនំ សាវករតនន្តិ. តត្ថ សតសហស្សម្បិ សាវករតនានំ ពុទ្ធរតនស្ស បទេសំ ន បាបុណាតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសូ ពុទ្ធរតនមេវ សេដ្ឋំ.

ពុទ្ធរតនម្បិ ទុវិធំ បច្ចេកពុទ្ធរតនំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធរតនន្តិ. តត្ថ សតសហស្សម្បិ បច្ចេកពុទ្ធានំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស បទេសំ ន បាបុណាតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ សព្ពញ្ញុពុទ្ធរតនំយេវ សេដ្ឋំ. សទេវកស្មិញ្ហិ លោកេ ពុទ្ធរតនសមំ រតនំ នាម នត្ថិ. តស្មា អសទិសមេវ រតនំ មយ្ហំ សហាយស្ស បេសេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា តក្កសីលវាសិនោ បុច្ឆិ – ‘‘តាតា តុម្ហាកំ ជនបទេ ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោតិ ឥមានិ តីណិ រតនានិ ទិស្សន្តី’’តិ. ឃោសោបិ សោ មហារាជ តាវ តត្ថ នត្ថិ, ទស្សនំ បន កុតោតិ.

‘‘សុន្ទរំ តាតា’’តិ រាជា តុដ្ឋោ ចិន្តេសិ – ‘‘សក្កា ភវេយ្យ ជនសង្គហត្ថាយ មយ្ហំ សហាយស្ស វសនដ្ឋានំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បេសេតុំ, ពុទ្ធា បន បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ ន អរុណំ ឧដ្ឋបេន្តិ. តស្មា សត្ថារា គន្តុំ ន សក្កា. សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ មហាសាវកេ បេសេតុំ សក្កា ភវេយ្យ. មយា បន ‘ថេរា បច្ចន្តេ វសន្តី’តិ សុត្វាបិ មនុស្សេ បេសេត្វា តេ អត្តនោ សមីបំ អាណាបេត្វា ឧបដ្ឋាតុមេវ យុត្តំ. តស្មា ន ថេរេហិបិ សក្កា គន្តុំ. យេន បនាការេន សាសនេ បេសិតេ សត្ថា ច មហាសាវកា ច គតា វិយ ហោន្តិ, តេនាការេន សាសនំ បហិណិស្សាមី’’តិ. ចិន្តេត្វា ចតុរតនាយាមំ វិទត្ថិមត្តបុថុលំ នាតិតនុំ នាតិពហលំ សុវណ្ណបដ្ដំ ការាបេត្វា ‘‘តត្ថ អជ្ជ អក្ខរានិ លិខិស្សាមី’’តិ. បាតោវ សីសំ ន្ហាយិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ភុត្តបាតរាសោ អបនីតគន្ធមាលាភរណោ សុវណ្ណសរកេន ជាតិហិង្គុលិកំ អាទាយ ហេដ្ឋតោ បដ្ឋាយ ទ្វារានិ បិទហន្តោ បាសាទមារុយ្ហ បុព្ពទិសាមុខំ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា អាកាសតលេ និសីទិត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ អក្ខរានិ លិខន្តោ – ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បន្នោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ. ពុទ្ធគុណេ តាវ ឯកទេសេន លិខិ.

តតោ ‘‘ឯវំ ទស បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតភវនតោ ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឯវំ លោកវិវរណំ អហោសិ, មាតុកុច្ឆិយំ វសមានេ ឥទំ នាម អហោសិ, អគារមជ្ឈេ វសមានេ ឥទំ នាម អហោសិ, ឯវំ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ ឯវំ មហាបធានំ បទហិ. ឯវំ ទុក្ករការិកំ កត្វា មហាពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈន្តស្ស ឯវំ លោកវិវរណំ អហោសិ. សទេវកេ លោកេ អញ្ញំ ឯវរូបំ រតនំ នាម នត្ថីតិ.

យំកិញ្ចិ វិត្តំ ឥធ វា ហុរំ វា,

សគ្គេសុ វា យំ រតនំ បណីតំ;

ន នោ សមំ អត្ថិ តថាគតេន,

ឥទម្បិ ពុទ្ធេ រតនំ បណីតំ;

ឯតេន សច្ចេន សុវត្ថិ ហោតូ’’តិ. (ខុ. បា. ៦.៣; សុ. និ. ២២៦) –

ឯវំ ឯកទេសេន ពុទ្ធគុណេបិ លិខិត្វា ទុតិយំ ធម្មរតនំ ថោមេន្តោ – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ…បេ… បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា…បេ… អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ. ‘‘សត្ថារា ទេសិតធម្មោ នាម ឯវរូបោ ច ឯវរូបោ ចា’’តិ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយេ ឯកទេសេន លិខិត្វា –

‘‘យំ ពុទ្ធសេដ្ឋោ បរិវណ្ណយី សុចិំ,

សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហុ;