១០. ធាតុវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣៤២. ឯវំ មេ សុតន្តិ ធាតុវិភង្គសុត្តំ. តត្ថ ចារិកន្តិ តុរិតគមនចារិកំ. សចេ តេ ភគ្គវ អគរូតិ សចេ តុយ្ហំ ភារិយំ អផាសុកំ កិញ្ចិ នត្ថិ. សចេ សោ អនុជានាតីតិ ភគ្គវស្ស កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘បព្ពជិតា នាម នានាអជ្ឈាសយា, ឯកោ គណាភិរតោ ហោតិ, ឯកោ ឯកាភិរតោ. សចេ សោ ឯកាភិរតោ ភវិស្សតិ, ‘អាវុសោ, មា បាវិសិ, មយា សាលា លទ្ធា’តិ វក្ខតិ. សចេ អយំ ឯកាភិរតោ ភវិស្សតិ, ‘អាវុសោ, និក្ខម, មយា សាលា លទ្ធា’តិ វក្ខតិ. ឯវំ សន្តេ អហំ ឧភិន្នំ វិវាទការេតា នាម ភវិស្សាមិ, ទិន្នំ នាម ទិន្នមេវ វដ្ដតិ, កតំ កតមេវា’’តិ. តស្មា ឯវមាហ.

កុលបុត្តោតិ ជាតិកុលបុត្តោបិ អាចារកុលបុត្តោបិ. វាសូបគតោតិ វាសំ ឧបគតោ. កុតោ អាគន្ត្វាតិ? តក្កសីលនគរតោ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – មជ្ឈិមប្បទេសេ កិរ រាជគហនគរេ ពិម្ពិសារេ រជ្ជំ ការេន្តេ បច្ចន្តេ តក្កសីលនគរេ បុក្កុសាតិ រាជា រជ្ជំ ការេសិ. អថ តក្កសីលតោ ភណ្ឌំ គហេត្វា វាណិជា រាជគហំ អាគតា បណ្ណាការំ គហេត្វា រាជានំ អទ្ទសំសុ. រាជា តេ វន្ទិត្វា ឋិតេ ‘‘កត្ថវាសិនោ តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. តក្កសីលវាសិនោ ទេវាតិ. អថ នេ រាជា ជនបទស្ស ខេមសុភិក្ខតាទីនិ នគរស្ស ច បវត្តិំ បុច្ឆិត្វា ‘‘កោ នាម តុម្ហាកំ រាជា’’តិ បុច្ឆិ. បុក្កុសាតិ នាម ទេវាតិ. ធម្មិកោតិ? អាម ទេវ ធម្មិកោ. ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ ជនំ សង្គណ្ហាតិ, លោកស្ស មាតាបិតិដ្ឋានេ ឋិតោ, អង្គេ និបន្នទារកំ វិយ ជនំ តោសេតីតិ. កតរស្មិំ វយេ វត្តតីតិ? អថស្ស វយំ អាចិក្ខិំសុ. វយេសុបិ ពិម្ពិសារេន សមវយោ ជាតោ. អថ តេ រាជា អាហ – ‘‘តាតា តុម្ហាកំ រាជា ធម្មិកោ, វយេន ច មេ សមានោ, សក្កុណេយ្យាថ តុម្ហាកំ រាជានំ មម មិត្តំ កាតុ’’ន្តិ. សក្កោម ទេវាតិ. រាជា តេសំ សុង្កំ វិស្សជ្ជេត្វា គេហញ្ច ទាបេត្វា – ‘‘គច្ឆថ ភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា គមនកាលេ មំ ទិស្វា គច្ឆេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ តថា កត្វា គមនកាលេ រាជានំ អទ្ទសំសុ. ‘‘គច្ឆថ តុម្ហាកំ រាជានំ មម វចនេន បុនប្បុនំ អារោគ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘រាជា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ មិត្តភាវំ ឥច្ឆតី’តិ វទថា’’តិ អាហ.

តេ សាធូតិ បដិស្សុណិត្វា គន្ត្វា ភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា ភុត្តបាតរាសា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិំសុ. រាជា ‘‘កហំ ភណេ តុម្ហេ ឯត្តកេ ឥមេ ទិវសេ ន ទិស្សថា’’តិ បុច្ឆិ. តេ សព្ពំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. រាជា – ‘‘សាធុ, តាតា, តុម្ហេ និស្សាយ មយា មជ្ឈិមប្បទេសេ រាជា មិត្តោ លទ្ធោ’’តិ អត្តមនោ អហោសិ. អបរភាគេ រាជគហវាសិនោបិ វាណិជា តក្កសីលំ អគមំសុ. តេ បណ្ណាការំ គហេត្វា អាគតេ បុក្កុសាតិ រាជា ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘រាជគហតោ’’តិ សុត្វា ‘‘មយ្ហំ សហាយស្ស នគរតោ អាគតា តុម្ហេ’’តិ. អាម ទេវាតិ. អារោគ្យំ មេ សហាយស្សាតិ អារោគ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ យេ មយ្ហំ សហាយស្ស នគរតោ ជង្ឃសត្ថេន វា សកដសត្ថេន វា វាណិជា អាគច្ឆន្តិ, សព្ពេសំ មម វិសយំ បវិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ វសនគេហានិ, រាជកោដ្ឋាគារតោ និវាបញ្ច ទេន្តុ, សុង្កំ វិស្សជ្ជេន្តុ, កិញ្ចិ ឧបទ្ទវំ មា ករោន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ. ពិម្ពិសារោបិ អត្តនោ នគរេ តថេវ ភេរិំ ចរាបេសិ.

អថ ពិម្ពិសារោ បុក្កុសាតិស្ស បណ្ណំ បហិណិ – ‘‘បច្ចន្តទេសេ នាម មណិមុត្តាទីនិ រតនានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, យំ មយ្ហំ សហាយស្ស រជ្ជេ ទស្សនីយំ វា សវនីយំ វា រតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មេ មា មច្ឆរាយតូ’’តិ. បុក្កុសាតិបិ – ‘‘មជ្ឈិមទេសោ នាម មហាជនបទោ, យំ តត្ថ ឯវរូបំ រតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មេ សហាយោ មា មច្ឆរាយតូ’’តិ បដិបណ្ណំ បហិណិ. ឯវំ តេ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ អញ្ញមញ្ញំ អទិស្វាបិ ទឡ្ហមិត្តា អហេសុំ.

ឯវំ តេសំ កតិកំ កត្វា វសន្តានំ បឋមតរំ បុក្កុសាតិស្ស បណ្ណាការោ ឧប្បជ្ជិ. រាជា កិរ អដ្ឋ បញ្ចវណ្ណេ អនគ្ឃកម្ពលេ លភិ. សោ – ‘‘អតិសុន្ទរា ឥមេ កម្ពលា, អហំ សហាយស្ស បេសិស្សាមី’’តិ លាខាគុឡមត្តេ អដ្ឋ សារករណ្ឌកេ លិខាបេត្វា តេសុ តេ កម្ពលេ បក្ខិបិត្វា លាខាយ វដ្ដាបេត្វា សេតវត្ថេន វេឋេត្វា សមុគ្គេ បក្ខិបិត្វា វត្ថេន វេឋេត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ឆេត្វា ‘‘មយ្ហំ សហាយស្ស ទេថា’’តិ អមច្ចេ បេសេសិ. សាសនញ្ច អទាសិ – ‘‘អយំ បណ្ណាការោ នគរមជ្ឈេ អមច្ចាទិបរិវុតេន ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. តេ គន្ត្វា ពិម្ពិសារស្ស អទំសុ.

សោ សាសនំ សុត្វា អមច្ចាទយោ សន្និបតន្តូតិ ភេរិំ ចរាបេត្វា នគរមជ្ឈេ អមច្ចាទិបរិវុតោ សេតច្ឆត្តេន ធារិយមានេន បល្លង្កវរេ និសិន្នោ លញ្ឆនំ ភិន្ទិត្វា វត្ថំ អបនេត្វា សមុគ្គំ វិវរិត្វា អន្តោ ភណ្ឌិកំ មុញ្ចិត្វា លាខាគុឡេ ទិស្វា ‘‘មយ្ហំ សហាយោ បុក្កុសាតិ ‘ជុតវិត្តកោ មេ សហាយោ’តិ មញ្ញមានោ មញ្ញេ ឥមំ បណ្ណាការំ បហិណី’’តិ ឯកំ គុឡំ គហេត្វា ហត្ថេន វដ្ដេត្វា តុលយន្តោវ អន្តោ ទុស្សភណ្ឌិកំ អត្ថីតិ អញ្ញាសិ. អថ នំ បល្លង្កបាទេ បហរិត្វា តាវទេវ លាខា បរិបតិ, សោ នខេន ករណ្ឌកំ វិវរិត្វា អន្តោ កម្ពលរតនំ ទិស្វា ឥតរេបិ វិវរាបេសិ, សព្ពេបិ កម្ពលា អហេសុំ. អថ នេ បត្ថរាបេសិ, តេ វណ្ណសម្បន្នា ផស្សសម្បន្នា ទីឃតោ សោឡសហត្ថា តិរិយំ អដ្ឋហត្ថា អហេសុំ. មហាជនោ ទិស្វា អង្គុលិយោ បោឋេសិ, ចេលុក្ខេបំ អកាសិ, – ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ អទិដ្ឋសហាយោ បុក្កុសាតិ អទិស្វាវ ឯវរូបំ បណ្ណាការំ បេសេសិ, យុត្តំ ឯវរូបំ មិត្តំ កាតុ’’ន្តិ អត្តមនោ អហោសិ. រាជា ឯកមេកំ កម្ពលំ អគ្ឃាបេសិ, សព្ពេ អនគ្ឃា អហេសុំ. តេសុ ចត្តារោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បេសេសិ, ចត្តារោ អត្តនោ ឃរេ អកាសិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘បច្ឆា បេសេន្តេន បឋមំ បេសិតបណ្ណាការតោ អតិរេកំ បេសេតុំ វដ្ដតិ, សហាយេន ច មេ អនគ្ឃោ បណ្ណាការោ បេសិតោ, កិំ នុ ខោ បេសេមី’’តិ?

កិំ បន រាជគហេ តតោ អធិកំ រតនំ នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ, មហាបុញ្ញោ រាជា, អបិច ខោ បនស្ស សោតាបន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ឋបេត្វា តីណិ រតនានិ អញ្ញំ រតនំ សោមនស្សំ ជនេតុំ សមត្ថំ នាម នត្ថិ. សោ រតនំ វិចិនិតុំ អារទ្ធោ – រតនំ នាម សវិញ្ញាណកំ អវិញ្ញាណកន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ អវិញ្ញាណកំ សុវណ្ណរជតាទិ, សវិញ្ញាណកំ ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ. អវិញ្ញាណកំ សវិញ្ញាណកស្សេវ អលង្ការាទិវសេន បរិភោគំ ហោតិ, ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ រតនេសុ សវិញ្ញាណកំ សេដ្ឋំ. សវិញ្ញាណកម្បិ ទុវិធំ តិរច្ឆានរតនំ មនុស្សរតនន្តិ. តត្ថ តិរច្ឆានរតនំ ហត្ថិអស្សរតនំ, តម្បិ មនុស្សានំ ឧបភោគត្ថមេវ និព្ពត្តតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ មនុស្សរតនំ សេដ្ឋំ. មនុស្សរតនម្បិ ទុវិធំ ឥត្ថិរតនំ បុរិសរតនន្តិ. តត្ថ ចក្កវត្តិនោ រញ្ញោ ឧប្បន្នំ ឥត្ថិរតនម្បិ បុរិសស្សេវ ឧបភោគំ. ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ បុរិសរតនមេវ សេដ្ឋំ.

បុរិសរតនម្បិ ទុវិធំ អគារិយរតនំ អនគារិយរតនញ្ច. តត្ថ អគារិយរតនេសុបិ ចក្កវត្តិរាជា អជ្ជ បព្ពជិតសាមណេរំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ អនគារិយរតនមេវ សេដ្ឋំ. អនគារិយរតនម្បិ ទុវិធំ សេក្ខរតនញ្ច អសេក្ខរតនញ្ច. តត្ថ សតសហស្សម្បិ សេក្ខានំ អសេក្ខស្ស បទេសំ ន បាបុណាតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ អសេក្ខរតនមេវ សេដ្ឋំ. តម្បិ ទុវិធំ ពុទ្ធរតនំ សាវករតនន្តិ. តត្ថ សតសហស្សម្បិ សាវករតនានំ ពុទ្ធរតនស្ស បទេសំ ន បាបុណាតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសូ ពុទ្ធរតនមេវ សេដ្ឋំ.

ពុទ្ធរតនម្បិ ទុវិធំ បច្ចេកពុទ្ធរតនំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធរតនន្តិ. តត្ថ សតសហស្សម្បិ បច្ចេកពុទ្ធានំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស បទេសំ ន បាបុណាតិ, ឥតិ ឥមេសុបិ ទ្វីសុ សព្ពញ្ញុពុទ្ធរតនំយេវ សេដ្ឋំ. សទេវកស្មិញ្ហិ លោកេ ពុទ្ធរតនសមំ រតនំ នាម នត្ថិ. តស្មា អសទិសមេវ រតនំ មយ្ហំ សហាយស្ស បេសេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា តក្កសីលវាសិនោ បុច្ឆិ – ‘‘តាតា តុម្ហាកំ ជនបទេ ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោតិ ឥមានិ តីណិ រតនានិ ទិស្សន្តី’’តិ. ឃោសោបិ សោ មហារាជ តាវ តត្ថ នត្ថិ, ទស្សនំ បន កុតោតិ.

‘‘សុន្ទរំ តាតា’’តិ រាជា តុដ្ឋោ ចិន្តេសិ – ‘‘សក្កា ភវេយ្យ ជនសង្គហត្ថាយ មយ្ហំ សហាយស្ស វសនដ្ឋានំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បេសេតុំ, ពុទ្ធា បន បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ ន អរុណំ ឧដ្ឋបេន្តិ. តស្មា សត្ថារា គន្តុំ ន សក្កា. សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ មហាសាវកេ បេសេតុំ សក្កា ភវេយ្យ. មយា បន ‘ថេរា បច្ចន្តេ វសន្តី’តិ សុត្វាបិ មនុស្សេ បេសេត្វា តេ អត្តនោ សមីបំ អាណាបេត្វា ឧបដ្ឋាតុមេវ យុត្តំ. តស្មា ន ថេរេហិបិ សក្កា គន្តុំ. យេន បនាការេន សាសនេ បេសិតេ សត្ថា ច មហាសាវកា ច គតា វិយ ហោន្តិ, តេនាការេន សាសនំ បហិណិស្សាមី’’តិ. ចិន្តេត្វា ចតុរតនាយាមំ វិទត្ថិមត្តបុថុលំ នាតិតនុំ នាតិពហលំ សុវណ្ណបដ្ដំ ការាបេត្វា ‘‘តត្ថ អជ្ជ អក្ខរានិ លិខិស្សាមី’’តិ. បាតោវ សីសំ ន្ហាយិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ភុត្តបាតរាសោ អបនីតគន្ធមាលាភរណោ សុវណ្ណសរកេន ជាតិហិង្គុលិកំ អាទាយ ហេដ្ឋតោ បដ្ឋាយ ទ្វារានិ បិទហន្តោ បាសាទមារុយ្ហ បុព្ពទិសាមុខំ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា អាកាសតលេ និសីទិត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ អក្ខរានិ លិខន្តោ – ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បន្នោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ. ពុទ្ធគុណេ តាវ ឯកទេសេន លិខិ.

តតោ ‘‘ឯវំ ទស បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតភវនតោ ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឯវំ លោកវិវរណំ អហោសិ, មាតុកុច្ឆិយំ វសមានេ ឥទំ នាម អហោសិ, អគារមជ្ឈេ វសមានេ ឥទំ នាម អហោសិ, ឯវំ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ ឯវំ មហាបធានំ បទហិ. ឯវំ ទុក្ករការិកំ កត្វា មហាពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈន្តស្ស ឯវំ លោកវិវរណំ អហោសិ. សទេវកេ លោកេ អញ្ញំ ឯវរូបំ រតនំ នាម នត្ថីតិ.

យំកិញ្ចិ វិត្តំ ឥធ វា ហុរំ វា,

សគ្គេសុ វា យំ រតនំ បណីតំ;

ន នោ សមំ អត្ថិ តថាគតេន,

ឥទម្បិ ពុទ្ធេ រតនំ បណីតំ;

ឯតេន សច្ចេន សុវត្ថិ ហោតូ’’តិ. (ខុ. បា. ៦.៣; សុ. និ. ២២៦) –

ឯវំ ឯកទេសេន ពុទ្ធគុណេបិ លិខិត្វា ទុតិយំ ធម្មរតនំ ថោមេន្តោ – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ…បេ… បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា…បេ… អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ. ‘‘សត្ថារា ទេសិតធម្មោ នាម ឯវរូបោ ច ឯវរូបោ ចា’’តិ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយេ ឯកទេសេន លិខិត្វា –

‘‘យំ ពុទ្ធសេដ្ឋោ បរិវណ្ណយី សុចិំ,

សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហុ;

សមាធិនា តេន សមោ ន វិជ្ជតិ,

ឥទម្បិ ធម្មេ រតនំ បណីតំ;

ឯតេន សច្ចេន សុវត្ថិ ហោតូ’’តិ. (ខុ. បា. ៦.៥; សុ. និ. ២២៨) –

ឯវំ ឯកទេសេន ធម្មគុណេ លិខិត្វា តតិយំ សង្ឃរតនំ ថោមេន្តោ – ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ…បេ… បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ. ‘‘កុលបុត្តា នាម សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា ឯវំ និក្ខមិត្វា បព្ពជន្តិ, កេចិ សេតច្ឆត្តំ បហាយ បព្ពជន្តិ, កេចិ ឧបរជ្ជំ, កេចិ សេនាបតិដ្ឋានាទីនិ បហាយ បព្ពជន្តិ. បព្ពជិត្វា ច បន ឥមញ្ច បដិបត្តិំ បូរេន្តី’’តិ ចូឡសីលមជ្ឈិមសីលមហាសីលាទីនិ ឯកទេសេន លិខិត្វា ឆទ្វារសំវរំ សតិសម្បជញ្ញំ ចតុបច្ចយសន្តោសំ នវវិធំ សេនាសនំ, នីវរណប្បហានំ បរិកម្មំ ឈានាភិញ្ញា អដ្ឋតិំស កម្មដ្ឋានានិ យាវ អាសវក្ខយា ឯកទេសេន លិខិ, សោឡសវិធំ អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ វិត្ថារេនេវ លិខិត្វា ‘‘សត្ថុ សាវកសង្ឃោ នាម ឯវរូបេហិ ច គុណេហិ សមន្នាគតោ.

យេ បុគ្គលា អដ្ឋសតំ បសដ្ឋា,

ចត្តារិ ឯតានិ យុគានិ ហោន្តិ;

តេ ទក្ខិណេយ្យា សុគតស្ស សាវកា,

ឯតេសុ ទិន្នានិ មហប្ផលានិ;

ឥទម្បិ សង្ឃេ រតនំ បណីតំ,

ឯតេន សច្ចេន សុវត្ថិ ហោតូ’’តិ. (ខុ. បា. ៦.៦; សុ. និ. ២២៩) –

ឯវំ ឯកទេសេន សង្ឃគុណេ លិខិត្វា – ‘‘ភគវតោ សាសនំ ស្វាក្ខាតំ និយ្យានិកំ, សចេ មយ្ហំ សហាយោ សក្កោតិ, និក្ខមិត្វា បព្ពជតូ’’តិ លិខិត្វា សុវណ្ណបដ្ដំ សំហរិត្វា សុខុមកម្ពលេន វេឋេត្វា សារសមុគ្គេ បក្ខិបិត្វា តំ សមុគ្គំ សុវណ្ណមយេ, សុវណ្ណមយំ, រជតមយេ រជតមយំ មណិមយេ, មណិមយំ បវាឡមយេ, បវាឡមយំ លោហិតង្កមយេ, លោហិតង្កមយំ មសារគល្លមយេ, មសារគល្លមយំ ផលិកមយេ, ផលិកមយំ ទន្តមយេ, ទន្តមយំ សព្ពរតនមយេ, សព្ពរតនមយំ កិលញ្ជមយេ, កិលញ្ជមយំ សមុគ្គំ សារករណ្ឌកេ ឋបេសិ.

បុន សារករណ្ឌកំ សុវណ្ណករណ្ឌកេតិ បុរិមនយេនេវ ហរិត្វា សព្ពរតនមយំ ករណ្ឌកំ កិលញ្ជមយេ ករណ្ឌកេ ឋបេសិ. តតោ កិលញ្ជមយំ ករណ្ឌកំ សារមយបេឡាយាតិ បុន វុត្តនយេនេវ ហរិត្វា សព្ពរតនមយំ បេឡំ កិលញ្ជមយបេឡាយ ឋបេត្វា ពហិ វត្ថេន វេឋេត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ឆេត្វា អមច្ចេ អាណាបេសិ – ‘‘មម អាណាបវត្តិដ្ឋានេ មគ្គំ អលង្ការាបេថ មគ្គោ អដ្ឋុសភវិត្ថតោ ហោតុ, ចតុឧសភដ្ឋានំ សោធិតមត្តកមេវ ហោតុ, មជ្ឈេ ចតុឧសភំ រាជានុភាវេន បដិយាទេថា’’តិ. តតោ មង្គលហត្ថិំ អលង្ការាបេត្វា តស្ស ឧបរិ បល្លង្កំ បញ្ញបេត្វា សេតច្ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា នគរវីថិយោ សិត្តសម្មដ្ឋា សមុស្សិតទ្ធជបដាកា កទលិបុណ្ណឃដគន្ធធូមបុប្ផាទីហិ សុប្បដិមណ្ឌិតា ការេត្វា ‘‘អត្តនោ អត្តនោ វិសយប្បទេសេ ឯវរូបំ បូជំ ការេន្តូ’’តិ អន្តរភោគិកានំ ជវនទូតេ បេសេត្វា សយំ សព្ពាលង្ការេន អលង្ករិត្វា – ‘‘សព្ពតាឡាវចរសម្មិស្សពលកាយបរិវុតោ បណ្ណាការំ បេសេមី’’តិ អត្តនោ វិសយបរិយន្តំ គន្ត្វា អមច្ចស្ស មុខសាសនំ អទាសិ – ‘‘តាត មយ្ហំ សហាយោ បុក្កុសាតិ ឥមំ បណ្ណាការំ បដិច្ឆន្តោ ឱរោធមជ្ឈេ អបដិច្ឆិត្វា បាសាទំ អារុយ្ហ បដិច្ឆតូ’’តិ. ឯវំ សាសនំ ទត្វា បច្ចន្តទេសំ សត្ថា គច្ឆតីតិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា និវត្តិ. អន្តរភោគិកា តេនេវ និយាមេន មគ្គំ បដិយាទេត្វា បណ្ណាការំ នយិំសុ.

បុក្កុសាតិបិ អត្តនោ រជ្ជសីមតោ បដ្ឋាយ តេនេវ និយាមេន មគ្គំ បដិយាទេត្វា នគរំ អលង្ការាបេត្វា បណ្ណាការស្ស បច្ចុគ្គមនំ អកាសិ. បណ្ណាការោ តក្កសីលំ បាបុណន្តោ ឧបោសថទិវសេ បាបុណិ, បណ្ណាការំ គហេត្វា គតអមច្ចោបិ រញ្ញោ វុត្តសាសនំ អារោចេសិ. រាជា តំ សុត្វា បណ្ណាការេន សទ្ធិំ អាគតានំ កត្តព្ពកិច្ចំ វិចារេត្វា បណ្ណាការំ អាទាយ បាសាទំ អារុយ្ហ ‘‘មា ឥធ កោចិ បវិសតូ’’តិ ទ្វារេ អារក្ខំ ការេត្វា សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា បណ្ណាការំ ឧច្ចាសនេ ឋបេត្វា សយំ នីចាសនេ និសិន្នោ លញ្ឆនំ ភិន្ទិត្វា និវាសនំ អបនេត្វា កិលញ្ជបេឡតោ បដ្ឋាយ អនុបុព្ពេន វិវរន្តោ សារមយំ សមុគ្គំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មហាបរិហារោ នាយំ អញ្ញស្ស រតនស្ស ភវិស្សតិ, អទ្ធា មជ្ឈិមទេសេ សោតព្ពយុត្តកំ រតនំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. អថ តំ សមុគ្គំ វិវរិត្វា រាជលញ្ឆនំ ភិន្ទិត្វា សុខុមកម្ពលំ ឧភតោ វិយូហិត្វា សុវណ្ណបដ្ដំ អទ្ទស.

សោ តំ បសារេត្វា – ‘‘មនាបានិ វត អក្ខរានិ សមសីសានិ សមបន្តីនិ ចតុរស្សានី’’តិអាទិតោ បដ្ឋាយ វាចេតុំ អារភិ. តស្ស – ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ ពុទ្ធគុណេ វាចេន្តស្ស ពលវសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ, នវនវុតិលោមកូបសហស្សានិ ឧទ្ធគ្គលោមានិ អហេសុំ. អត្តនោ ឋិតភាវំ វា និសិន្នភាវំ វា ន ជានាតិ. អថស្ស – ‘‘កប្បកោដិសតសហស្សេហិបិ ឯតំ ទុល្លភសាសនំ សហាយំ និស្សាយ សោតុំ លភាមី’’តិ ភិយ្យោ ពលវបីតិ ឧទបាទិ. សោ ហិ ឧបរិ វាចេតុំ អសក្កោន្តោ យាវ បីតិវេគបស្សទ្ធិយា និសីទិត្វា បរតោ – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិ ធម្មគុណេ អារភិ. តត្រាបិស្ស តថេវ អហោសិ. សោ បុន យាវ បីតិវេគបស្សទ្ធិយា និសីទិត្វា បរតោ ‘‘សុប្បដិបន្នោ’’តិ សង្ឃគុណេ អារភិ. តត្រាបិស្ស តថេវ អហោសិ. អថ សព្ពបរិយន្តេ អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ វាចេត្វា ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ និព្ពត្តេសិ, សោ ឈានសុខេនេវ វីតិនាមេសិ. អញ្ញោ កោចិ ទដ្ឋុំ ន លភតិ, ឯកោវ ចូឡុបដ្ឋាកោ បវិសតិ. ឯវំ អទ្ធមាសមត្តំ វីតិនាមេសិ.

នាគរា រាជង្គណេ សន្និបតិត្វា ឧក្កុដ្ឋិំ អកំសុ ‘‘បណ្ណាការំ បដិច្ឆិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ពលទស្សនំ វា នាដកទស្សនំ វា នត្ថិ, វិនិច្ឆយទានំ នត្ថិ, រាជា សហាយេន បហិតំ បណ្ណាការំ យស្សិច្ឆតិ តស្ស ទស្សេតុ, រាជានោ នាម ឯកច្ចស្ស បណ្ណាការវសេនបិ វញ្ចេត្វា រជ្ជំ អត្តនោ កាតុំ វាយមន្តិ. កិំ នាម អម្ហាកំ រាជា ករោតី’’តិ? រាជា ឧក្កុដ្ឋិសទ្ទំ សុត្វា – ‘‘រជ្ជំ នុ ខោ ធារេមិ, ឧទាហុ សត្ថារ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘រជ្ជការិតអត្តភាវោ នាម នេវ គណកេន, ន គណកមហាមត្តេន គណេតុំ សក្កោ. សត្ថុសាសនំ ធារេស្សាមី’’តិ សយនេ ឋបិតំ អសិំ គហេត្វា កេសេ ឆិន្ទិត្វា សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា – ‘‘ឯតំ គហេត្វា រជ្ជំ ការេថា’’តិ សទ្ធិំ ចូឡាមណិនា កេសកលាបំ បរិសមជ្ឈេ បាតេសិ, មហាជនោ តំ ឧក្ខិបិត្វា – ‘‘សហាយកសន្តិកា លទ្ធបណ្ណាការា នាម រាជានោ តុម្ហាទិសា ហោន្តិ ទេវា’’តិ ឯកប្បហារេនេវ វិរវិ. រញ្ញោបិ ទ្វង្គុលមត្តំ កេសមស្សុ អហោសិ. ពោធិសត្តស្ស បព្ពជ្ជាសទិសមេវ កិរ ជាតំ.

តតោ ចូឡុបដ្ឋាកំ បេសេត្វា អន្តរាបណា ទ្វេ កាសាយវត្ថានិ មត្តិកាបត្តញ្ច អាហរាបេត្វា – ‘‘យេ លោកេ អរហន្តោ, តេ ឧទ្ទិស្ស មយ្ហំ បព្ពជ្ជា’’តិ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស ឯកំ កាសាវំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា បត្តំ វាមអំសកូដេ កត្វា កត្តរទណ្ឌំ គហេត្វា – ‘‘សោភតិ នុ ខោ មេ បព្ពជ្ជា នោ វា’’តិ មហាតលេ កតិបយវារេ អបរាបរំ ចង្កមិត្វា – ‘‘សោភតិ មេ បព្ពជ្ជា’’តិ ទ្វារំ វិវរិត្វា បាសាទា ឱតរិ. ឱតរន្តំ បន នំ តីសុ ទ្វារេសុ ឋិតនាដកាទីនិ ទិស្វាបិ ន សញ្ជានិំសុ. ‘‘ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ អម្ហាកំ រញ្ញោ ធម្មកថំ កថេតុំ អាគតោ’’តិ កិរ ចិន្តយិំសុ. ឧបរិបាសាទំ បន អារុយ្ហ រញ្ញោ ឋិតនិសិន្នដ្ឋានានិ ទិស្វា រាជា គតោតិ ញត្វា សមុទ្ទមជ្ឈេ ឱសីទមានាយ នាវាយ ជនោ វិយ ឯកប្បហារេនេវ វិរវិំសុ. កុលបុត្តំ ភូមិតលំ ឱតិណ្ណមត្តំ អដ្ឋារសសេនិយោ សព្ពេ នាគរា ពលកាយា ច បរិវារេត្វា មហាវិរវំ វិរវិំសុ. អមច្ចាបិ តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ទេវ មជ្ឈិមទេសរាជានោ នាម ពហុមាយា, សាសនំ បេសេត្វា ពុទ្ធរតនំ នាម លោកេ ឧប្បន្នំ វា នោ វាតិ ញត្វា គមិស្សថ, និវត្តថ ទេវា’’តិ. សទ្ទហាមហំ មយ្ហំ សហាយកស្ស, តស្ស មយា សទ្ធិំ ទ្វេជ្ឈវចនំ នាម នត្ថិ, តិដ្ឋថ តុម្ហេតិ. តេ អនុគច្ឆន្តិយេវ.

កុលបុត្តោ កត្តរទណ្ឌេន លេខំ កត្វា – ‘‘ឥទំ រជ្ជំ កស្សា’’តិ អាហ? តុម្ហាកំ ទេវាតិ. យោ ឥមំ លេខំ អន្តរំ ករោតិ, រាជាណាយ ការេតព្ពោតិ. មហាជនកជាតកេ ពោធិសត្តេន កតលេខំ សីវលិទេវី អន្តរំ កាតុំ អវិសហន្តី វិវត្តមានា អគមាសិ. តស្សា គតមគ្គេន មហាជនោ អគមាសិ. តំ បន លេខំ មហាជនោ អន្តរំ កាតុំ ន វិសហិ, លេខំ ឧស្សីសកំ កត្វា វិវត្តមានា វិរវិំសុ. កុលបុត្តោ ‘‘អយំ មេ គតដ្ឋានេ ទន្តកដ្ឋំ វា មុខោទកំ វា ទស្សតី’’តិ អន្តមសោ ឯកចេដកម្បិ អគ្គហេត្វា បក្កាមិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘មម សត្ថា ច មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា ឯកកោវ បព្ពជិតោ’’តិ ឯកកោវ អគមាសិ. ‘‘សត្ថុ លជ្ជាមី’’តិ ច – ‘‘សត្ថា កិរ មេ បព្ពជិត្វា យានំ នារុឡ្ហោ’’តិ ច អន្តមសោ ឯកបដលិកម្បិ ឧបាហនំ នារុហិ, បណ្ណច្ឆត្តកម្បិ ន ធារេសិ. មហាជនោ រុក្ខបាការដ្ដាលកាទីនិ អារុយ្ហ ឯស អម្ហាកំ រាជា គច្ឆតីតិ ឱលោកេសិ. កុលបុត្តោ – ‘‘ទូរំ គន្តព្ពំ, ន សក្កា ឯកេន មគ្គោ និត្ថរិតុ’’ន្តិ ឯកំ សត្ថវាហំ អនុពន្ធិ. សុខុមាលស្ស កុលបុត្តស្ស កឋិនតត្តាយ បថវិយា គឆន្តស្ស បាទតលេសុ ផោដា ឧដ្ឋហិត្វា ភិជ្ជន្តិ, ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ. សត្ថវាហេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា និសិន្នេ កុលបុត្តោ មគ្គា ឱក្កម្ម ឯកស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទតិ. និសិន្នដ្ឋានេ បាទបរិកម្មំ វា បិដ្ឋិបរិកម្មំ វា កត្តា នាម នត្ថិ, កុលបុត្តោ អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា មគ្គទរថកិលមថបរិឡាហំ វិក្ខម្ភេត្វា ឈានរតិយា វីតិនាមេតិ.

បុនទិវសេ ឧដ្ឋិតេ អរុណេ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បុន សត្ថវាហំ អនុពន្ធតិ. បាតរាសកាលេ កុលបុត្តស្ស បត្តំ គហេត្វា ខាទនីយំ ភោជនីយំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា ទេន្តិ. តំ ឧត្តណ្ឌុលម្បិ ហោតិ កិលិន្នម្បិ សមសក្ខរម្បិ អលោណាតិលោណម្បិ, កុលបុត្តោ បវិសនដ្ឋានំ បច្ចវេក្ខិត្វា អមតំ វិយ បរិភុញ្ជិត្វា ឯតេន និយាមេន អដ្ឋហិ ឩនកានិ ទ្វេ យោជនសតានិ គតោ. ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកស្ស បន សមីបេន គច្ឆន្តោបិ – ‘‘កហំ សត្ថា វសតី’’តិ នាបុច្ឆិ. កស្មា? សត្ថុគារវេន ចេវ រញ្ញោ បេសិតសាសនវសេន ច. រញ្ញោ ហិ – ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ សត្ថារំ រាជគហេ ឧប្បន្នំ វិយ កត្វា សាសនំ បេសិតំ, តស្មា នំ អបុច្ឆិត្វាវ បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្តំ មគ្គំ អតិក្កន្តោ. សោ សូរិយត្ថង្គមនវេលាយ រាជគហំ បត្វា សត្ថា កហំ វសតីតិ បុច្ឆិ. កុតោ នុ, ភន្តេ, អាគតោតិ? ឥតោ ឧត្តរតោតិ. សត្ថា តុយ្ហំ អាគតមគ្គេ ឥតោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្តេ សាវត្ថិ នាម អត្ថិ, តត្ថ វសតីតិ. កុលបុត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទានិ អកាលោ ន សក្កា គន្តុំ, អជ្ជ ឥធេវ វសិត្វា ស្វេ សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ. តតោ – ‘‘វិកាលេ សម្បត្តបព្ពជិតា កហំ វសន្តី’’តិ បុច្ឆិ. ឥមាយ កុម្ភការសាលាយ, ភន្តេតិ. អថ សោ តំ កុម្ភការំ យាចិត្វា តត្ថ វាសត្ថាយ បវិសិត្វា និសីទិ.

ភគវាបិ តំទិវសំ បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ បុក្កុសាតិំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ កុលបុត្តោ សហាយេន បេសិតំ សាសនមត្តកំ វាចេត្វា អតិរេកតិយោជនសតិកំ មហារជ្ជំ បហាយ មំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិត្វា អដ្ឋហិ ឩនកានិ ទ្វេ យោជនសតានិ អតិក្កម្ម រាជគហំ បាបុណិស្សតិ, មយិ អគច្ឆន្តេ បន តីណិ សាមញ្ញផលានិ អប្បដិវិជ្ឈិត្វា ឯករត្តិវាសេន អនាថកាលកិរិយំ ករិស្សតិ, មយិ បន គតេ តីណិ សាមញ្ញផលានិ បដិវិជ្ឈិស្សតិ. ជនសង្គហត្ថាយេវ បន មយា សតសហស្សកប្បាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមិយោ បូរិតា, ករិស្សាមិ តស្ស សង្គហ’’ន្តិ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា មុហុត្តំ អត្តទរថកិលមថំ បដិបស្សម្ភេត្វា – ‘‘កុលបុត្តោ មយិ គារវេន ទុក្ករំ អកាសិ, អតិរេកយោជនសតំ រជ្ជំ បហាយ អន្តមសោ មុខធោវនទាយកម្បិ ចេដកំ អគ្គហេត្វា ឯកកោវ និក្ខន្តោ’’តិ សារិបុត្តមហាមោគ្គល្លានាទីសុ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា សយមេវ អត្តនោ បត្តចីវរំ គហេត្វា ឯកកោវ និក្ខន្តោ. គច្ឆន្តោ ច នេវ អាកាសេ ឧប្បតិ, ន បថវិំ សំខិបិ, – ‘‘កុលបុត្តោ មម លជ្ជមានោ ហត្ថិអស្សរថសុវណ្ណសិវិកាទីសុ ឯកយានេបិ អនិសីទិត្វា អន្តមសោ ឯកបដលិកំ ឧបាហនម្បិ អនារុយ្ហ បណ្ណច្ឆត្តកម្បិ អគ្គហេត្វា និក្ខន្តោ, មយាបិ បទសាវ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ បន ចិន្តេត្វា បទសាវ អគមាសិ.

សោ អសីតិ អនុព្យញ្ជនានិ ព្យាមប្បភា ពាត្តិំស មហាបុរិសលក្ខណានីតិ ឥមំ ពុទ្ធសិរិំ បដិច្ឆាទេត្វា វលាហកបដិច្ឆន្នោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ អញ្ញតរភិក្ខុវេសេន គច្ឆន្តោ ឯកបច្ឆាភត្តេនេវ បញ្ចចត្តាលីស យោជនានិ អតិក្កម្ម សូរិយត្ថង្គមលីវេលាយ កុលបុត្តេ បវិដ្ឋមត្តេយេវ តំ កុម្ភការសាលំ បាបុណិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន, បុក្កុសាតិ, នាម កុលបុត្តោ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស សទ្ធាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, សោ តស្មិំ កុម្ភការាវេសនេ បឋមំ វាសូបគតោ ហោតី’’តិ.

ឯវំ គន្ត្វាបិ បន ភគវា – ‘‘អហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ បសយ្ហ កុម្ភការសាលំ អបវិសិត្វា ទ្វារេ ឋិតោវ កុលបុត្តំ ឱកាសំ ការេន្តោ សចេ តេ ភិក្ខូតិអាទិមាហ. ឧរុន្ទន្តិ វិវិត្តំ អសម្ពាធំ. វិហរតាយស្មា យថាសុខន្តិ យេន យេន ឥរិយាបថេន ផាសុ ហោតិ, តេន តេន យថាសុខំ អាយស្មា វិហរតូតិ ឱកាសំ អកាសិ. អតិរេកតិយោជនសតញ្ហិ រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ កុលបុត្តោ បរស្ស ឆឌ្ឌិតបតិតំ កុម្ភការសាលំ កិំ អញ្ញស្ស សព្រហ្មចារិនោ មច្ឆរាយិស្សតិ. ឯកច្ចេ បន មោឃបុរិសា សាសនេ បព្ពជិត្វា អាវាសមច្ឆរិយាទីហិ អភិភូតា អត្តនោ វសនដ្ឋានេ មយ្ហំ កុដិ មយ្ហំ បរិវេណន្តិ អញ្ញេសំ អវាសាយ បរក្កមន្តិ. និសីទីតិ អច្ចន្តសុខុមាលោ លោកនាថោ ទេវវិមានសទិសំ គន្ធកុដិំ បហាយ តត្ថ តត្ថ វិប្បកិណ្ណឆារិកាយ ភិន្នភាជនតិណបលាសកុក្កុដសូករវច្ចាទិសំកិលិដ្ឋាយ សង្ការដ្ឋានសទិសាយ កុម្ភការសាលាយ តិណសន្ថារំ សន្ថរិត្វា បំសុកូលចីវរំ បញ្ញបេត្វា ទេវវិមានសទិសំ ទិព្ពគន្ធសុគន្ធំ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា និសីទន្តោ វិយ និសីទិ.

ឥតិ ភគវាបិ អសម្ភិន្នមហាសម្មតវំសេ ឧប្បន្នោ, កុលបុត្តោបិ ខត្តិយគព្ភេ វឌ្ឍិតោ. ភគវាបិ អភិនីហារសម្បន្នោ, កុលបុត្តោបិ អភិនីហារសម្បន្នោ. ភគវាបិ រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ, កុលបុត្តោបិ. ភគវាបិ សុវណ្ណវណ្ណោ, កុលបុត្តោបិ. ភគវាបិ សមាបត្តិលាភី, កុលបុត្តោបិ. ឥតិ ទ្វេបិ ខត្តិយា ទ្វេបិ អភិនីហារសម្បន្នា ទ្វេបិ រាជបព្ពជិតា ទ្វេបិ សុវណ្ណវណ្ណា ទ្វេបិ សមាបត្តិលាភិនោ កុម្ភការសាលំ បវិសិត្វា និសិន្នាតិ តេហិ កុម្ភការសាលា អតិវិយ សោភតិ, ទ្វីហិ សីហាទីហិ បវិដ្ឋគុហាទីហិ អាហរិត្វា ទីបេតព្ពំ. តេសុ បន ទ្វីសុ ភគវា – ‘‘សុខុមាលោ អហំ បរមសុខុមាលោ ឯកបច្ឆាភត្តេន បញ្ចចត្តាលីស យោជនានិ អាគតោ, មុហុត្តំ តាវ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា មគ្គទរថំ បដិបស្សម្ភេមី’’តិ ចិត្តម្បិ អនុប្បាទេត្វា និសីទន្តោវ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ. កុលបុត្តោបិ – ‘‘ទ្វានវុតិយោជនសតំ អាគតោម្ហិ, មុហុត្តំ តាវ និបជ្ជិត្វា មគ្គទរថំ វិនោទេមី’’តិ ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា និសីទមានោវ អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ. ឥទំ សន្ធាយ អថ ខោ ភគវា ពហុទេវ រត្តិន្តិអាទិ វុត្តំ.

ននុ ច ភគវា កុលបុត្តស្ស ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ អាគតោ, កស្មា ន ទេសេសីតិ? កុលបុត្តស្ស មគ្គទរថោ អប្បដិបស្សទ្ធោ, ន សក្ខិស្សតិ ធម្មទេសនំ សម្បដិច្ឆិតុំ, សោ តាវស្ស បដិបស្សម្ភតូតិ ន ទេសេសិ. អបរេ – ‘‘រាជគហំ នាម អាកិណ្ណមនុស្សំ អវិវិត្តំ ទសហិ សទ្ទេហិ, សោ សទ្ទោ ទិយឌ្ឍយាមមត្តេន សន្និសីទតិ, តំ អាគមេន្តោ ន ទេសេសី’’តិ វទន្តិ. តំ អការណំ, ព្រហ្មលោកប្បមាណម្បិ ហិ សទ្ទំ ភគវា អត្តនោ អានុភាវេន វូបសមេតុំ សក្កោតិ, មគ្គទរថវូបសមំ អាគមេន្តោយេវ បន ន ទេសេសិ.

តត្ថ ពហុទេវ រត្តិន្តិ ទិយឌ្ឍយាមមត្តំ. ឯតទហោសីតិ ភគវា ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សុវណ្ណវិមានេ មណិសីហបញ្ជរំ វិវរន្តោ វិយ បញ្ចបសាទប្បដិមណ្ឌិតានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកេសិ, អថស្ស ហត្ថកុក្កុច្ចបាទកុក្កុច្ចសីសកម្បនវិរហិតំ សុនិខាតឥន្ទខីលំ វិយ និច្ចលំ អវិព្ភន្តំ សុវណ្ណបដិមំ វិយ និសិន្នំ កុលបុត្តំ ទិស្វា ឯតំ – ‘‘បាសាទិកំ ខោ’’តិអាទិ អហោសិ. តត្ថ បាសាទិកន្តិ បសាទាវហំ. ភាវនបុំសកំ បនេតំ, បាសាទិកេន ឥរិយាបថេន ឥរិយតិ. យថា ឥរិយតោ ឥរិយាបថោ បាសាទិកោ ហោតិ, ឯវំ ឥរិយតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ចតូសុ ហិ ឥរិយាបថេសុ តយោ ឥរិយាបថា ន សោភន្តិ. គច្ឆន្តស្ស ហិ ភិក្ខុនោ ហត្ថា ចលន្តិ, បាទា ចលន្តិ, សីសំ ចលតិ, ឋិតស្ស កាយោ ថទ្ធោ ហោតិ, និបន្នស្សាបិ ឥរិយាបថោ អមនាបោ ហោតិ, បច្ឆាភត្តេ បន ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា ចម្មខណ្ឌំ បញ្ញបេត្វា សុធោតហត្ថបាទស្ស ចតុសន្ធិកបល្លង្កំ អាភុជិត្វា និបន្នស្សេវ ឥរិយាបថោ សោភតិ. អយញ្ច កុលបុត្តោ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ អប្បេត្វា និសីទិ. ឥតិស្ស ឥរិយាបថេនេវ បសន្នោ ភគវា – ‘‘បាសាទិកំ ខោ’’តិ បរិវិតក្កេសិ.

យំនូនាហំ បុច្ឆេយ្យន្តិ កស្មា បុច្ឆតិ? កិំ ភគវា អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតភាវំ ន ជានាតីតិ? នោ ន ជានាតិ, អបុច្ឆិតេ បន កថា ន បតិដ្ឋាតិ, អបតិដ្ឋិតាយ កថាយ កថា ន សញ្ជាយតីតិ កថាបតិដ្ឋាបនត្ថំ បុច្ឆិ.

ទិស្វា ច បន ជានេយ្យាសីតិ តថាគតំ ពុទ្ធសិរិយា វិរោចន្តំ អយំ ពុទ្ធោតិ សព្ពេ ជានន្តិ. អនច្ឆរិយមេតំ ជាននំ, ពុទ្ធសិរិំ បន បដិច្ឆាទេត្វា អញ្ញតរបិណ្ឌបាតិកវេសេន ចរន្តោ ទុជ្ជានោ ហោតិ. ឥច្ចាយស្មា, បុក្កុសាតិ, ‘‘ន ជានេយ្យ’’ន្តិ សភាវមេវ កថេតិ. តថា ហិ នំ ឯកកុម្ភការសាលាយ និសិន្នម្បិ ន ជានាតិ.

ឯតទហោសីតិ មគ្គទរថស្ស វូបសមភាវំ ញត្វា អហោសិ. ឯវមាវុសោតិ កុលបុត្តោ សហាយេន បេសិតំ សាសនមត្តំ វាចេត្វា រជ្ជំ បហាយ បព្ពជមានោ – ‘‘ទសពលស្ស មធុរធម្មទេសនំ សោតុំ លភិស្សាមី’’តិ. បព្ពជិតោ, បព្ពជិត្វា ឯត្តកំ អទ្ធានំ អាគច្ឆន្តោ – ‘‘ធម្មំ តេ ភិក្ខុ ទេសេស្សាមី’’តិ បទមត្តស្ស វត្តារំ នាលត្ថ, សោ ‘‘ធម្មំ តេ ភិក្ខុ ទេសេស្សាមី’’តិ វុត្តំ កិំ សក្កច្ចំ ន សុណិស្សតិ. បិបាសិតសោណ្ឌោ វិយ ហិ បិបាសិតហត្ថី វិយ ចាយំ, តស្មា សក្កច្ចំ សវនំ បដិជានន្តោ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ អាហ.

៣៤៣. ឆធាតុរោ អយន្តិ ភគវា កុលបុត្តស្ស បុព្ពភាគបដិបទំ អកថេត្វា អាទិតោវ អរហត្តស្ស បទដ្ឋានភូតំ អច្ចន្តសុញ្ញតំ វិបស្សនាលក្ខណមេវ អាចិក្ខិតុំ អារទ្ធោ. យស្ស ហិ បុព្ពភាគបដិបទា អបរិសុទ្ធា ហោតិ, តស្ស បឋមមេវ សីលសំវរំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតំ ភោជនេ មត្តញ្ញុតំ ជាគរិយានុយោគំ សត្ត សទ្ធម្មេ ចត្តារិ ឈានានីតិ ឥមំ បុព្ពភាគបដិបទំ អាចិក្ខតិ. យស្ស បនេសា បរិសុទ្ធា, តស្ស តំ អកថេត្វា អរហត្តស្ស បទដ្ឋានភូតំ វិបស្សនមេវ អាចិក្ខតិ. កុលបុត្តស្ស ច បុព្ពភាគបដិបទា បរិសុទ្ធា. តថា ហិ អនេន សាសនំ វាចេត្វា បាសាទវរគតេនេវ អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តិតំ, យទស្ស ទ្វានវុតិយោជនសភំ អាគច្ឆន្តស្ស យានកិច្ចំ សាធេសិ, សាមណេរសីលម្បិស្ស បរិបុណ្ណំ. តស្មា បុព្ពភាគបដិបទំ អកថេត្វា អរហត្តស្ស បទដ្ឋានភូតំ អច្ចន្តសុញ្ញតំ វិបស្សនាលក្ខណមេវស្ស អាចិក្ខិតុំ អារទ្ធោ.

តត្ថ ឆធាតុរោតិ ធាតុយោ វិជ្ជមានា, បុរិសោ អវិជ្ជមានោ. ភគវា ហិ កត្ថចិ វិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានំ ទស្សេតិ, កត្ថចិ អវិជ្ជមានេន វិជ្ជមានំ, កត្ថចិ វិជ្ជមានេន វិជ្ជមានំ, កត្ថចិ អវិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានន្តិ សព្ពាសវេ វុត្តនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. ឥធ បន វិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. សចេ ហិ ភគវា បុរិសោតិ បណ្ណត្តិំ វិស្សជ្ជេត្វា ធាតុយោ ឥច្ចេវ វត្វា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេយ្យ, កុលបុត្តោ សន្ទេហំ ករេយ្យ, សម្មោហំ អាបជ្ជេយ្យ, ទេសនំ សម្បដិច្ឆិតុំ ន សក្កុណេយ្យ. តស្មា តថាគតោ អនុបុព្ពេន បុរិសោតិ បណ្ណត្តិំ បហាយ ‘‘សត្តោតិ វា បុរិសោតិ វា បុគ្គលោតិ វា បណ្ណត្តិមត្តមេវ, បរមត្ថតោ សត្តោ នាម នត្ថិ, ធាតុមត្តេយេវ ចិត្តំ ឋបាបេត្វា តីណិ ផលានិ បដិវិជ្ឈាបេស្សាមី’’តិ អនង្គណសុត្តេ (ម. និ. ១.៥៧ អាទយោ) វុត្តភាសន្តរកុសលោ តាយ តាយ ភាសាយ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហាបេន្តោ អាចរិយោ វិយ ឯវមាហ.

តត្ថ ឆ ធាតុយោ អស្សាតិ ឆធាតុរោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ ត្វំ បុរិសោតិ សញ្ជានាសិ, សោ ឆធាតុកោ, ន ចេត្ថ បរមត្ថតោ បុរិសោ អត្ថិ, បុរិសោតិ បន បណ្ណត្តិមត្តមេវាតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ចតុរាធិដ្ឋានោតិ ឯត្ថ អធិដ្ឋានំ វុច្ចតិ បតិដ្ឋា, ចតុបតិដ្ឋានោតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ស្វាយំ ភិក្ខុ បុរិសោ ឆធាតុរោ ឆផស្សាយតនោ អដ្ឋារសមនោបវិចារោ, សោ ឯត្តោវ វិវដ្ដិត្វា ឧត្តមសិទ្ធិភូតំ អរហត្តំ គណ្ហមានោ ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ បតិដ្ឋាយ គណ្ហាតីតិ ចតុរាធិដ្ឋានោតិ. យត្ថ ឋិតន្តិ យេសុ អធិដ្ឋានេសុ បតិដ្ឋិតំ. មញ្ញស្ស វា នប្បវត្តន្តីតិ មញ្ញស្ស វា មានស្ស វា នប្បវត្តន្តិ. មុនិ សន្តោតិ វុច្ចតីតិ ខីណាសវមុនិ ឧបសន្តោ និព្ពុតោតិ វុច្ចតិ. បញ្ញំ នប្បមជ្ជេយ្យាតិ អរហត្តផលបញ្ញាយ បដិវិជ្ឈនត្ថំ អាទិតោវ សមាធិវិបស្សនាបញ្ញំ នប្បមជ្ជេយ្យ. សច្ចមនុរក្ខេយ្យាតិ បរមត្ថសច្ចស្ស និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយត្ថំ អាទិតោវ វចីសច្ចំ រក្ខេយ្យ. ចាគមនុព្រូហេយ្យាតិ អរហត្តមគ្គេន សព្ពកិលេសបរិច្ចាគករណត្ថំ អាទិតោវ កិលេសបរិច្ចាគំ ព្រូហេយ្យ. សន្តិមេវ សោ សិក្ខេយ្យាតិ អរហត្តមគ្គេន សព្ពកិលេសវូបសមនត្ថំ អាទិតោវ កិលេសវូបសមនំ សិក្ខេយ្យ. ឥតិ បញ្ញាធិដ្ឋានាទីនំ អធិគមត្ថាយ ឥមានិ សមថវិបស្សនាបញ្ញាទីនិ បុព្ពភាគាធិដ្ឋានានិ វុត្តានិ.

៣៤៥. ផស្សាយតនន្តិ ផស្សស្ស អាយតនំ, អាករោតិ អត្ថោ. បញ្ញាធិដ្ឋានន្តិអាទីនិ បុព្ពេ វុត្តានំ អរហត្តផលបញ្ញាទីនំ វសេន វេទិតព្ពានិ.

៣៤៨. ឥទានិ និក្ខិត្តមាតិកាវសេន ‘‘យត្ថ ឋិតំ មញ្ញស្ស វា នប្បវត្តន្តី’’តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, អរហត្តេ បន បត្តេ បុន ‘‘បញ្ញំ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិអាទីហិ កិច្ចំ នត្ថិ. ឥតិ ភគវា មាតិកំ ឧប្បដិបាដិធាតុកំ ឋបេត្វាបិ យថាធម្មវសេនេវ វិភង្គំ វិភជន្តោ បញ្ញំ នប្បមជ្ជេយ្យាតិអាទិមាហ. តត្ថ កោ បញ្ញំ បមជ្ជតិ, កោ នប្បមជ្ជតិ? យោ តាវ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា វេជ្ជកម្មាទិវសេន ឯកវីសតិវិធាយ អនេសនាយ ជីវិកំ កប្បេន្តោ បព្ពជ្ជានុរូបេន ចិត្តុប្បាទំ ឋបេតុំ ន សក្កោតិ, អយំ បញ្ញំ បមជ្ជតិ នាម. យោ បន សាសនេ បព្ពជិត្វា សីលេ បតិដ្ឋាយ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សប្បាយំ ធុតង្គំ សមាទាយ ចិត្តរុចិតំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិវិត្តំ សេនាសនំ និស្សាយ កសិណបរិកម្មំ កត្វា សមាបត្តិំ បត្វា អជ្ជេវ អរហត្តន្តិ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា វិចរតិ, អយំ បញ្ញំ នប្បមជ្ជតិ នាម. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ធាតុកម្មដ្ឋានវសេន ឯស បញ្ញាយ អប្បមាទោ វុត្តោ. ធាតុកម្មដ្ឋានេ បនេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា ហត្ថិបទោបមសុត្តាទីសុ វុត្តមេវ.

៣៥៤. អថាបរំ វិញ្ញាណំយេវ អវសិស្សតីតិ អយម្បេត្ថ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. ហេដ្ឋតោ ហិ រូបកម្មដ្ឋានំ កថិតំ, ឥទានិ អរូបកម្មដ្ឋានំ វេទនាវសេន និព្ពត្តេត្វា ទស្សេតុំ អយំ ទេសនា អារទ្ធា. យំ វា បនេតំ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ បថវីធាតុអាទីសុ អាគមនិយវិបស្សនាវសេន កម្មការកវិញ្ញាណំ, តំ វិញ្ញាណធាតុវសេន ភាជេត្វា ទស្សេន្តោបិ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ អវសិស្សតីតិ កិមត្ថាយ អវសិស្សតិ? សត្ថុ កថនត្ថាយ កុលបុត្តស្ស ច បដិវិជ្ឈនត្ថាយ អវសិស្សតិ. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. បរិយោទាតន្តិ បភស្សរំ. សុខន្តិបិ វិជានាតីតិ សុខវេទនំ វេទយមានោ សុខវេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតិ. សេសបទទ្វយេសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បនាយំ វេទនាកថា ហេដ្ឋា ន កថិតា ភវេយ្យ, ឥធ ឋត្វា កថេតុំ វដ្ដេយ្យ. សតិបដ្ឋានេ បនេសា កថិតាវាតិ តត្ថ កថិតនយេនេវ វេទិតព្ពា. សុខវេទនិយន្តិ ឯវមាទិ បច្ចយវសេន ឧទយត្ថង្គមនទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ សុខវេទនិយន្តិ សុខវេទនាយ បច្ចយភូតំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៣៦០. ឧបេក្ខាយេវ អវសិស្សតីតិ ឯត្តាវតា ហិ យថា នាម ឆេកេន មណិការាចរិយេន វជិរសូចិយា វិជ្ឈិត្វា ចម្មខណ្ឌេ បាតេត្វា បាតេត្វា ទិន្នមុត្តំ អន្តេវាសិកោ គហេត្វា គហេត្វា សុត្តគតំ ករោន្តោ មុត្តោលម្ពកមុត្តជាលាទីនិ ករោតិ, ឯវមេវ ភគវតា កថេត្វា កថេត្វា ទិន្នំ កម្មដ្ឋានំ អយំ កុលបុត្តោ មនសិករោន្តោ មនសិករោន្តោ បគុណំ អកាសីតិ រូបកម្មដ្ឋានម្បិស្ស អរូបកម្មដ្ឋានម្បិ បគុណំ ជាតំ, អថ ភគវា ‘‘អថាបរំ ឧបេក្ខាយេវ អវសិស្សតី’’តិ អាហ.

កិមត្ថំ បន អវសិស្សតីតិ? សត្ថុ កថនត្ថំ. កុលបុត្តស្ស បដិវិជ្ឈនត្ថន្តិបិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. កុលបុត្តេន ហិ សហាយស្ស សាសនំ វាចេត្វា បាសាទតលេ ឋិតេនេវ អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តិតំ, យទស្ស ឯត្តកំ មគ្គំ អាគច្ឆន្តស្ស យានកិច្ចំ សាធេតិ. សត្ថុ កថនត្ថំយេវ អវសិស្សតិ. ឥមស្មិញ្ហិ ឋានេ សត្ថា កុលបុត្តស្ស រូបាវចរជ្ឈានេ វណ្ណំ កថេសិ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ភិក្ខុ បគុណំ តវ ឥទំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន’’ន្តិ. បរិសុទ្ធាតិអាទិ តស្សាយេវ ឧបេក្ខាយ វណ្ណភណនំ. ឧក្កំ ពន្ធេយ្យាតិ អង្គារកបល្លំ សជ្ជេយ្យ. អាលិម្បេយ្យាតិ តត្ថ អង្គារេ បក្ខិបិត្វា អគ្គិំ ទត្វា នាឡិកាយ ធមេន្តោ អគ្គិំ ជាលេយ្យ. ឧក្កាមុខេ បក្ខិបេយ្យាតិ អង្គារេ វិយូហិត្វា អង្គារមត្ថកេ វា ឋបេយ្យ, តត្តកេ វា បក្ខិបេយ្យ. នីហដន្តិ នីហដទោសំ. និន្នីតកសាវន្តិ អបនីតកសាវំ. ឯវមេវ ខោតិ យថា តំ សុវណ្ណំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតាយ បិឡន្ធនវិកតិយា សំវត្តតិ, ឯវមេវ អយំ តាវ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខា វិបស្សនា អភិញ្ញា និរោធោ ភវោក្កន្តីតិ ឥមេសុ យំ ឥច្ឆតិ, តស្សត្ថាយ ហោតីតិ វណ្ណំ កថេសិ.

កស្មា បន ភគវា ឥមស្មិំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានេ និកន្តិបរិយាទានត្ថំ អវណ្ណំ អកថេត្វា វណ្ណំ កថេសីតិ. កុលបុត្តស្ស ហិ ចតុត្ថជ្ឈានេ និកន្តិបរិយុដ្ឋានំ ពលវំ. សចេ អវណ្ណំ កថេយ្យ, – ‘‘មយ្ហំ បព្ពជិត្វា ទ្វានវុតិយោជនសតំ អាគច្ឆន្តស្ស ឥមំ ចតុត្ថជ្ឈានំ យានកិច្ចំ សាធេសិ, អហំ ឯត្តកំ មគ្គំ អាគច្ឆន្តោ ឈានសុខេន ឈានរតិយា អាគតោ, ឯវរូបស្ស នាម បណីតធម្មស្ស អវណ្ណំ កថេតិ, ជានំ នុ ខោ កថេតិ អជាន’’ន្តិ កុលបុត្តោ សំសយំ សម្មោហំ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា ភគវា វណ្ណំ កថេសិ.

៣៦១. តទនុធម្មន្តិ ឯត្ថ អរូបាវចរជ្ឈានំ ធម្មោ នាម, តំ អនុគតត្តា រូបាវចរជ្ឈានំ អនុធម្មោតិ វុត្តំ. វិបាកជ្ឈានំ វា ធម្មោ, កុសលជ្ឈានំ អនុធម្មោ. តទុបាទានាតិ តគ្គហណា. ចិរំ ទីឃមទ្ធានន្តិ វីសតិកប្បសហស្សានិ. វិបាកវសេន ហេតំ វុត្តំ. ឥតោ ឧត្តរិម្បិ ឯសេវ នយោ.

៣៦២. ឯវំ ចតូហិ វារេហិ អរូបាវចរជ្ឈានស្ស វណ្ណំ កថេត្វា ឥទានិ តស្សេវ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ សោ ឯវំ បជានាតីតិអាទិមាហ. តត្ថ សង្ខតមេតន្តិ កិញ្ចាបិ ឯត្ថ វីសតិកប្បសហស្សានិ អាយុ អត្ថិ, ឯតំ បន សង្ខតំ បកប្បិតំ អាយូហិតំ, ករោន្តេន ករីយតិ, អនិច្ចំ អធុវំ អសស្សតំ តាវកាលិកំ, ចវនបរិភេទនវិទ្ធំសនធម្មំ, ជាតិយា អនុគតំ, ជរាយ អនុសដំ, មរណេន អព្ភាហតំ, ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតំ, អតាណំ អលេណំ អសរណំ អសរណីភូតន្តិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥទានិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ គណ្ហន្តោ សោ នេវ តំ អភិសង្ខរោតីតិអាទិមាហ. យថា ហិ ឆេកោ ភិសក្កោ វិសវិការំ ទិស្វា វមនំ ការេត្វា វិសំ ឋានតោ ចាវេត្វា ឧបរិ អារោបេត្វា ខន្ធំ វា សីសំ វា គហេតុំ អទត្វា វិសំ ឱតារេត្វា បថវិយំ បាតេយ្យ, ឯវមេវ ភគវា កុលបុត្តស្ស អរូបាវចរជ្ឈានេ វណ្ណំ កថេសិ. តំ សុត្វា កុលបុត្តោ រូបាវចរជ្ឈានេ និកន្តិំ បរិយាទាយ អរូបាវចរជ្ឈានេ បត្ថនំ ឋបេសិ.

ភគវា តំ ញត្វា តំ អសម្បត្តស្ស អប្បដិលទ្ធស្សេវ ភិក្ខុនោ ‘‘អត្ថេសា អាកាសានញ្ចាយតនាទីសុ សម្បត្តិ នាម. តេសញ្ហិ បឋមព្រហ្មលោកេ វីសតិកប្បសហស្សានិ អាយុ, ទុតិយេ ចត្តាលីសំ, តតិយេ សដ្ឋិ, ចតុត្ថេ ចតុរាសីតិ កប្បសហស្សានិ អាយុ. តំ បន អនិច្ចំ អធុវំ អសស្សតំ តាវកាលិកំ, ចវនបរិភេទនវិទ្ធំសនធម្មំ, ជាតិយា អនុគតំ, ជរាយ អនុសដំ, មរណេន អព្ភាហតំ, ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតំ, អតាណំ អលេណំ អសរណំ អសរណីភូតំ, ឯត្តកំ កាលំ តត្ថ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វាបិ បុថុជ្ជនកាលកិរិយំ កត្វា បុន ចតូសុ អបាយេសុ បតិតព្ព’’ន្តិ សព្ពមេតំ អាទីនវំ ឯកបទេនេវ ‘‘សង្ខតមេត’’ន្តិ កថេសិ. កុលបុត្តោ តំ សុត្វា អរូបាវចរជ្ឈានេ និកន្តិំ បរិយាទិយិ, ភគវា តស្ស រូបាវចរារូបាវចរេសុ និកន្តិយា បរិយាទិន្នភាវំ ញត្វា អរហត្តនិកូដំ គណ្ហន្តោ ‘‘សោ នេវ តំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទិមាហ.

យថា វា បនេកោ មហាយោធោ ឯកំ រាជានំ អារាធេត្វា សតសហស្សុដ្ឋានកំ គាមវរំ លភេយ្យ, បុន រាជា តស្សានុភាវំ សរិត្វា – ‘‘មហានុភាវោ យោធោ, អប្បកំ តេន លទ្ធ’’ន្តិ – ‘‘នាយំ តាត គាមោ តុយ្ហំ អនុច្ឆវិកោ, អញ្ញំ ចតុសតសហស្សុដ្ឋានកំ គណ្ហាហី’’តិ ទទេយ្យ សោ សាធុ ទេវាតិ តំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥតរំ គាមំ គណ្ហេយ្យ. រាជា អសម្បត្តមេវ ច នំ បក្កោសាបេត្វា – ‘‘កិំ តេ តេន, អហិវាតរោគោ ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតិ? អសុកស្មិំ បន ឋានេ មហន្តំ នគរំ អត្ថិ, តត្ថ ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រជ្ជំ ការេហី’’តិ បហិណេយ្យ, សោ តថា ករេយ្យ.

តត្ថ រាជា វិយ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទដ្ឋព្ពោ, មហាយោធោ វិយ បុក្កុសាតិ កុលបុត្តោ, បឋមលទ្ធគាមោ វិយ អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ, តំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥតរំ គាមំ គណ្ហាហីតិ វុត្តកាលោ វិយ អានាបានចតុត្ថជ្ឈានេ និកន្តិបរិយាទានំ កត្វា អារុប្បកថនំ, តំ គាមំ អសម្បត្តមេវ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កិំ តេ តេន, អហិវាតរោគោ ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតិ? អសុកស្មិំ ឋានេ នគរំ អត្ថិ, តត្ថ ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រជ្ជំ ការេហី’’តិ វុត្តកាលោ វិយ អរូបេ សង្ខតមេតន្តិ អាទីនវកថនេន អប្បត្តាសុយេវ តាសុ សមាបត្តីសុ បត្ថនំ និវត្ថាបេត្វា ឧបរិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនាគហណំ.

តត្ថ នេវ អភិសង្ខរោតីតិ នាយូហតិ ន រាសិំ ករោតិ. ន អភិសញ្ចេតយតីតិ ន កប្បេតិ. ភវាយ វា វិភវាយ វាតិ វុទ្ធិយា វា បរិហានិយា វា, សស្សតុច្ឆេទវសេនបិ យោជេតព្ពំ. ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតីតិ លោកេ រូបាទីសុ កិញ្ចិ ឯកធម្មម្បិ តណ្ហាយ ន គណ្ហាតិ, ន បរាមសតិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតីតិ ភគវា អត្តនោ ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ទេសនាយ អរហត្តនិកូដំ គណ្ហិ. កុលបុត្តោ បន អត្តនោ យថោបនិស្សយេន តីណិ សាមញ្ញផលានិ បដិវិជ្ឈិ. យថា នាម រាជា សុវណ្ណភាជនេន នានារសភោជនំ ភុញ្ជន្តោ អត្តនោ បមាណេន បិណ្ឌំ វដ្ដេត្វា អង្កេ និសិន្នេន រាជកុមារេន បិណ្ឌម្ហិ អាលយេ ទស្សិតេ តំ បិណ្ឌំ ឧបនាមេយ្យ, កុមារោ អត្តនោ មុខប្បមាណេនេវ កពឡំ ករេយ្យ, សេសំ រាជា សយំ វា ភុញ្ជេយ្យ, បាតិយំ វា បក្ខិបេយ្យ, ឯវំ ធម្មរាជា តថាគតោ អត្តនោ បមាណេន អរហត្តនិកូដំ គណ្ហន្តោ ទេសនំ ទេសេសិ, កុលបុត្តោ អត្តនោ យថោបនិស្សយេន តីណិ សាមញ្ញផលានិ បដិវិជ្ឈិ.

ឥតោ បុព្ពេ បនស្ស ខន្ធា ធាតុយោ អាយតនានីតិ ឯវរូបំ អច្ចន្តសុញ្ញតំ តិលក្ខណាហតំ កថំ កថេន្តស្ស នេវ កង្ខា, ន វិមតិ, នាបិ – ‘‘ឯវំ កិរ តំ, ឯវំ មេ អាចរិយេន វុត្ត’’ន្តិ ឥតិ កិរ ន ទន្ធាយិតត្តំ ន វិត្ថាយិតត្តំ អត្ថិ. ឯកច្ចេសុ ច កិរ ឋានេសុ ពុទ្ធា អញ្ញាតកវេសេន វិចរន្តិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ នុ ខោ ឯសោតិ អហុទេវ សំសយោ, អហុ វិមតិ. យតោ អនេន អនាគាមិផលំ បដិវិទ្ធំ, អថ អយំ មេ សត្ថាតិ និដ្ឋំ គតោ. យទិ ឯវំ កស្មា អច្ចយំ ន ទេសេសីតិ. ឱកាសាភាវតោ. ភគវា ហិ យថានិក្ខិត្តាយ មាតិកាយ អច្ឆិន្នធារំ កត្វា អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ ទេសនំ ទេសេសិយេវ.

៣៦៣. សោតិ អរហា. អនជ្ឈោសិតាតិ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា គហេតុំ ន យុត្ថាតិ បជានាតិ. អនភិនន្ទិតាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អភិនន្ទិតុំ ន យុត្តាតិ បជានាតិ.

៣៦៤. វិសំយុត្តោ នំ វេទេតីតិ សចេ ហិស្ស សុខវេទនំ អារព្ភ រាគានុសយោ, ទុក្ខវេទនំ អារព្ភ បដិឃានុសយោ, ឥតរំ អារព្ភ អវិជ្ជានុសយោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សំយុត្តោ វេទិយេយ្យ នាម. អនុប្បជ្ជនតោ បន វិសំយុត្តោ នំ វេទេតិ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ. កាយបរិយន្តិកន្តិ កាយកោដិកំ. យាវ កាយបវត្តា ឧប្បជ្ជិត្វា តតោ បរំ អនុប្បជ្ជនវេទនន្តិ អត្ថោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តីតិ ទ្វាទសសុ អាយតនេសុ កិលេសានំ វិសេវនស្ស នត្ថិតាយ អនភិនន្ទិតានិ ហុត្វា ឥធ ទ្វាទសសុយេវ អាយតនេសុ និរុជ្ឈិស្សន្តិ. កិលេសា ហិ និព្ពានំ អាគម្ម និរុទ្ធាបិ យត្ថ នត្ថិ, តត្ថ និរុទ្ធាតិ វុច្ចន្តិ. ស្វាយមត្ថោ – ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតី’’តិ សមុទយបញ្ហេន ទីបេតព្ពោ. តស្មា ភគវា និព្ពានំ អាគម្ម សីតិភូតានិបិ ឥធេវ សីតីភវិស្សន្តីតិ អាហ. ននុ ច ឥធ វេទយិតានិ វុត្តានិ, ន កិលេសាតិ. វេទយិតានិបិ កិលេសាភាវេនេវ សីតីភវន្តិ. ឥតរថា នេសំ សីតិភាវោ នាម នត្ថីតិ សុវុត្តមេតំ.

៣៦៥. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – យថា ហិ ឯកោ បុរិសោ តេលបទីបស្ស ឈាយតោ តេលេ ខីណេ តេលំ អាសិញ្ចតិ, វដ្ដិយា ខីណាយ វដ្ដិំ បក្ខិបតិ, ឯវំ ទីបសិខាយ អនុបច្ឆេទោវ ហោតិ, ឯវមេវ បុថុជ្ជនោ ឯកស្មិំ ភវេ ឋិតោ កុសលាកុសលំ ករោតិ, សោ តេន សុគតិយញ្ច អបាយេសុ ច និព្ពត្តតិយេវ, ឯវំ វេទនានំ អនុបច្ឆេទោវ ហោតិ. យថា បនេកោ ទីបសិខាយ ឧក្កណ្ឋិតោ – ‘‘ឥមំ បុរិសំ អាគម្ម ទីបសិខា ន ឧបច្ឆិជ្ជតី’’តិ និលីនោ តស្ស បុរិសស្ស សីសំ ឆិន្ទេយ្យ, ឯវំ វដ្ដិយា ច តេលស្ស ច អនុបហារា ទីបសិខា អនាហារា និព្ពាយតិ, ឯវមេវ វដ្ដេ ឧក្កណ្ឋិតោ យោគាវចរោ អរហត្តមគ្គេន កុសលាកុសលំ សមុច្ឆិន្ទតិ, តស្ស សមុច្ឆិន្នត្តា ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ កាយស្ស ភេទា បុន វេទយិតានិ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ.

តស្មាតិ យស្មា អាទិម្ហិ សមាធិវិបស្សនាបញ្ញាហិ អរហត្តផលបញ្ញា ឧត្តរិតរា, តស្មា. ឯវំ សមន្នាគតោតិ ឥមិនា ឧត្តមេន អរហត្តផលបញ្ញាធិដ្ឋានេន សមន្នាគតោ. សព្ពទុក្ខក្ខយេ ញាណំ នាម អរហត្តមគ្គេ ញាណំ, ឥមស្មិំ បន សុត្តេ អរហត្តផលេ ញាណំ អធិប្បេតំ. តេនេវាហ តស្ស សា វិមុត្តិ សច្ចេ ឋិតា អកុប្បា ហោតីតិ.

៣៦៦. ឯត្ថ ហិ វិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ, សច្ចន្តិ បរមត្ថសច្ចំ និព្ពានំ. ឥតិ អកុប្បារម្មណករណេន អកុប្បាតិ វុត្តា. មុសាតិ វិតថំ. មោសធម្មន្តិ នស្សនសភាវំ. តំ សច្ចន្តិ តំ អវិតថំ សភាវោ. អមោសធម្មន្តិ អនស្សនសភាវំ.

តស្មាតិ យស្មា អាទិតោ សមថវិបស្សនាវសេន វចីសច្ចតោ ទុក្ខសច្ចសមុទយសច្ចេហិ ច បរមត្ថសច្ចំ និព្ពានមេវ ឧត្តរិតរំ, តស្មា. ឯវំ សមន្នាគតោតិ ឥមិនា ឧត្តមេន បរមត្ថសច្ចាធិដ្ឋានេន សមន្នាគតោ.

៣៦៧. បុព្ពេតិ បុថុជ្ជនកាលេ. ឧបធី ហោន្តីតិ ខន្ធូបធិ កិលេសូបធិ អភិសង្ខារូបធិ បញ្ចកាមគុណូបធីតិ ឥមេ ឧបធយោ ហោន្តិ. សមត្តា សមាទិន្នាតិ បរិបូរា គហិតា បរមដ្ឋា. តស្មាតិ យស្មា អាទិតោ សមថវិបស្សនាវសេន កិលេសបរិច្ចាគតោ, សោតាបត្តិមគ្គាទីហិ ច កិលេសបរិច្ចាគតោ អរហត្តមគ្គេនេវ កិលេសបរិច្ចាគោ ឧត្តរិតរោ, តស្មា. ឯវំ សមន្នាគតោតិ ឥមិនា ឧត្តមេន ចាគាធិដ្ឋានេន សមន្នាគតោ.

៣៦៨. អាឃាតោតិអាទីសុ អាឃាតករណវសេន អាឃាតោ, ព្យាបជ្ជនវសេន ព្យាបាទោ, សម្បទុស្សនវសេន សម្បទោសោតិ តីហិ បទេហិ ទោសាកុសលមូលមេវ វុត្តំ. តស្មាតិ យស្មា អាទិតោ សមថវិបស្សនាវសេន កិលេសវូបសមតោ, សោតាបត្តិមគ្គាទីហិ កិលេសវូបសមតោ ច អរហត្តមគ្គេនេវ កិលេសវូបសមោ ឧត្តរិតរោ, តស្មា. ឯវំ សមន្នាគតោតិ ឥមិនា ឧត្តមេន ឧបសមាធិដ្ឋានេន សមន្នាគតោ.

៣៦៩. មញ្ញិតមេតន្តិ តណ្ហាមញ្ញិតំ មានមញ្ញិតំ ទិដ្ឋិមញ្ញិតន្តិ តិវិធម្បិ វដ្ដតិ. អយមហមស្មីតិ ឯត្ថ បន អយមហន្តិ ឯកំ តណ្ហាមញ្ញិតមេវ វដ្ដតិ. រោគោតិអាទីសុ អាពាធដ្ឋេន រោគោ, អន្តោទោសដ្ឋេន គណ្ឌោ, អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន សល្លំ. មុនិ សន្តោតិ វុច្ចតីតិ ខីណាសវមុនិ សន្តោ និព្ពុតោតិ វុច្ចតិ. យត្ថ ឋិតន្តិ យស្មិំ ឋានេ ឋិតំ. សំខិត្តេនាតិ ពុទ្ធានំ កិរ សព្ពាបិ ធម្មទេសនា សំខិត្តាវ, វិត្ថារទេសនា នាម នត្ថិ, សមន្តបដ្ឋានកថាបិ សំខិត្តាយេវ. ឥតិ ភគវា ទេសនំ យថានុសន្ធិំ បាបេសិ. ឧគ្ឃាដិតញ្ញូតិអាទីសុ បន ចតូសុ បុគ្គលេសុ បុក្កុសាតិ កុលបុត្តោ វិបញ្ចិតញ្ញូ, ឥតិ វិបញ្ចិតញ្ញុវសេន ភគវា ឥមំ ធាតុវិភង្គសុត្តំ កថេសិ.

៣៧០. ន ខោ មេ, ភន្តេ, បរិបុណ្ណំ បត្តចីវរន្តិ កស្មា កុលបុត្តស្ស ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ ន និព្ពត្តន្តិ. បុព្ពេ អដ្ឋន្នំ បរិក្ខារានំ អទិន្នត្តា. កុលបុត្តោ ហិ ទិន្នទានោ កតាភិនីហារោ, ន ទិន្នត្តាតិ ន វត្តព្ពំ. ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ បន បច្ឆិមភវិកានំយេវ និព្ពត្តតិ, អយញ្ច បុនបដិសន្ធិកោ, តស្មា ន និព្ពត្តន្តិ. អថ ភគវា សយំ បរិយេសិត្វា កស្មា ន ឧបសម្បាទេសីតិ. ឱកាសាភាវតោ. កុលបុត្តស្ស អាយុ បរិក្ខីណំ, សុទ្ធាវាសិកោ អនាគាមី មហាព្រហ្មា កុម្ភការសាលំ អាគន្ត្វា និសិន្នោ វិយ អហោសិ. តស្មា សយំ ន បរិយេសិ.

បត្តចីវរបរិយេសនំ បក្កាមីតិ កាយ វេលាយ បក្កាមិ? ឧដ្ឋិតេ អរុណេ. ភគវតោ កិរ ធម្មទេសនាបរិនិដ្ឋានញ្ច អរុណុដ្ឋានញ្ច រស្មិវិស្សជ្ជនញ្ច ឯកក្ខណេ អហោសិ. ភគវា កិរ ទេសនំ និដ្ឋបេត្វាវ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជិ, សកលកុម្ភការនិវេសនំ ឯកបជ្ជោតំ អហោសិ, ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ ជាលជាលា បុញ្ជបុញ្ជា ហុត្វា វិធាវន្តិយោ សព្ពទិសាភាគេ សុវណ្ណបដបរិយោនទ្ធេ វិយ ច នានាវណ្ណកុសុមរតនវិសរសមុជ្ជលេ វិយ ច អកំសុ. ភគវា ‘‘នគរវាសិនោ មំ បស្សន្តូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. នគរវាសិនោ ភគវន្តំ ទិស្វាវ ‘‘សត្ថា កិរ អាគតោ, កុម្ភការសាលាយ កិរ និសិន្នោ’’តិ អញ្ញមញ្ញស្ស អារោចេត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ.

រាជា អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កាយ វេលាយ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ហិយ្យោ សូរិយត្ថង្គមនវេលាយ មហារាជាតិ. កេន កម្មេន ភគវាតិ? តុម្ហាកំ សហាយោ បុក្កុសាតិ រាជា តុម្ហេហិ បហិតំ សាសនំ សុត្វា និក្ខមិត្វា បព្ពជិត្វា មំ ឧទ្ទិស្ស អាគច្ឆន្តោ សាវត្ថិំ អតិក្កម្ម បញ្ចចត្តាលីស យោជនានិ អាគន្ត្វា ឥមំ កុម្ភការសាលំ បវិសិត្វា និសីទិ, អហំ តស្ស សង្គហត្ថំ អាគន្ត្វា ធម្មកថំ កថេសិំ, កុលបុត្តោ តីណិ ផលានិ បដិវិជ្ឈិ មហារាជាតិ. ឥទានិ កហំ, ភន្តេតិ? ឧបសម្បទំ យាចិត្វា អបរិបុណ្ណបត្តចីវរតាយ បត្តចីវរបរិយេសនត្ថំ គតោ មហារាជាតិ. រាជា កុលបុត្តស្ស គតទិសាភាគេន អគមាសិ. ភគវាបិ អាកាសេនាគន្ត្វា ជេតវនគន្ធកុដិម្ហិយេវ បាតុរហោសិ.

កុលបុត្តោបិ បត្តចីវរំ បរិយេសមានោ នេវ ពិម្ពិសាររញ្ញោ ន តក្កសីលកានំ ជង្ឃវាណិជានំ សន្តិកំ អគមាសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ន ខោ មេ កុក្កុដស្ស វិយ តត្ថ តត្ថ មនាបាមនាបមេវ វិចិនិត្វា បត្តចីវរំ បរិយេសិតុំ យុត្តំ, មហន្តំ នគរំ វជ្ជិត្វា ឧទកតិត្ថសុសានសង្ការដ្ឋានអន្តរវីថីសុ បរិយេសិស្សាមី’’តិ អន្តរវីថិយំ សង្ការកូដេសុ តាវ បិលោតិកំ បរិយេសិតុំ អារទ្ធោ.

ជីវិតា វោរោបេសីតិ ឯតស្មិំ សង្ការកូដេ បិលោតិកំ ឱលោកេន្តំ វិព្ភន្តា តរុណវច្ឆា គាវី ឧបធាវិត្វា សិង្គេន វិជ្ឈិត្វា ឃាតេសិ. ឆាតកជ្ឈត្តោ កុលបុត្តោ អាកាសេយេវ អាយុក្ខយំ បត្វា បតិតោ. សង្ការដ្ឋានេ អធោមុខដ្ឋបិតា សុវណ្ណបដិមា វិយ អហោសិ, កាលង្កតោ ច បន អវិហាព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ, និព្ពត្តមត្តោវ អរហត្តំ បាបុណិ. អវិហាព្រហ្មលោកេ កិរ និព្ពត្តមត្តាវ សត្ត ជនា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អវិហំ ឧបបន្នាសេ, វិមុត្តា សត្ត ភិក្ខវោ;

រាគទោសបរិក្ខីណា, តិណ្ណា លោកេ វិសត្តិកំ.

កេ ច តេ អតរុំ បង្កំ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរំ;

កេ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, ទិព្ពយោគំ ឧបច្ចគុំ.

ឧបកោ បលគណ្ឌោ ច, បុក្កុសាតិ ច តេ តយោ;

ភទ្ទិយោ ខណ្ឌទេវោ ច, ពាហុរគ្គិ ច សិង្គិយោ;

តេ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, ទិព្ពយោគំ ឧបច្ចគុ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.៥០, ១០៥);

ពិម្ពិសារោបិ ‘‘មយ្ហំ សហាយោ មយា បេសិតសាសនមត្តំ វាចេត្វា ហត្ថគតំ រជ្ជំ បហាយ ឯត្តកំ អទ្ធានំ អាគតោ, ទុក្ករំ កតំ កុលបុត្តេន, បព្ពជិតសក្ការេន តំ សក្ករិស្សាមី’’តិ ‘‘បរិយេសថ មេ សហាយក’’ន្តិ តត្ថ តត្ថ បេសេសិ. បេសិតា តំ អទ្ទសំសុ សង្ការដ្ឋានេ បតិតំ, ទិស្វា អាគម្ម រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា គន្ត្វា កុលបុត្តំ ទិស្វា – ‘‘ន វត, ភោ, លភិម្ហា សហាយកស្ស សក្ការំ កាតុំ, អនាថោ មេ ជាតោ សហាយកោ’’តិ. បរិទេវិត្វា កុលបុត្តំ មញ្ចកេន គណ្ហាបេត្វា យុត្តោកាសេ ឋបេត្វា អនុបសម្បន្នស្ស សក្ការំ កាតុំ ជាននាភាវេន ន្ហាបកកប្បកាទយោ បក្កោសាបេត្វា កុលបុត្តំ សីសំ ន្ហាបេត្វា សុទ្ធវត្ថានិ និវាសាបេត្វា រាជវេសេន អលង្ការាបេត្វា សោវណ្ណសិវិកំ អារោបេត្វា សព្ពតាឡាវចរគន្ធមាលាទីហិ បូជំ ករោន្តោ នគរា នីហរិត្វា ពហូហិ គន្ធកដ្ឋេហិ មហាចិតកំ ការេត្វា កុលបុត្តស្ស សរីរកិច្ចំ កត្វា ធាតុយោ អាទាយ ចេតិយំ បតិដ្ឋបេសិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ធាតុវិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.