៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា

២៤៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ ពាលបណ្ឌិតសុត្តំ. តត្ថ ពាលលក្ខណានីតិ ពាលោ អយន្តិ ឯតេហិ លក្ខិយតិ ញាយតីតិ ពាលលក្ខណានិ. តានេវ តស្ស សញ្ជាននការណានីតិ ពាលនិមិត្តានិ. ពាលស្ស អបទានានីតិ ពាលាបទានានិ. ទុច្ចិន្តិតចិន្តីតិ ចិន្តយន្តោ អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទស្សនវសេន ទុច្ចិន្តិតមេវ ចិន្តេតិ. ទុព្ភាសិតភាសីតិ ភាសមានោបិ មុសាវាទាទិភេទំ ទុព្ភាសិតមេវ ភាសតិ. ទុក្កដកម្មការីតិ ករោន្តោបិ បាណាតិបាតាទិវសេន ទុក្កដកម្មមេវ ករោតិ. តត្រ ចេតិ យត្ថ និសិន្នោ, តស្សំ បរិសតិ. តជ្ជំ តស្សារុប្បន្តិ តជ្ជាតិកំ តទនុច្ឆវិកំ, បញ្ចន្នំ វេរានំ ទិដ្ឋធម្មកសម្បរាយិកអាទីនវប្បដិសំយុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តត្រាតិ តាយ កថាយ កច្ឆមានាយ. ពាលន្តិអាទីនិ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ.

២៤៨. ឱលម្ពន្តីតិ ឧបដ្ឋហន្តិ. សេសបទទ្វយំ តស្សេវ វេវចនំ, ឱលម្ពនាទិអាការេន ហិ តានិ ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្មា ឯវំ វុត្តំ. បថវិយា ឱលម្ពន្តីតិ បថវិតលេ បត្ថរន្តិ. សេសបទទ្វយំ តស្សេវ វេវចនំ. បត្ថរណាការោយេវ ហេស. តត្រ, ភិក្ខវេ, ពាលស្សាតិ តស្មិំ ឧបដ្ឋានាការេ អាបាថគតេ ពាលស្ស ឯវំ ហោតិ.

២៤៩. ឯតទវោចាតិ អនុសន្ធិកុសលោ ភិក្ខុ ‘‘និរយស្ស ឧបមា កាតុំ ន សក្កា’’តិ ន ភគវា វទតិ, ‘‘ន សុករា’’តិ បន វទតិ, ន សុករំ បន សក្កា ហោតិ កាតុំ, ហន្ទាហំ ទសពលំ ឧបមំ ការាបេមីតិ ចិន្តេត្វា ឯតំ ‘‘សក្កា, ភន្តេ’’តិ វចនំ អវោច. ហនេយ្យុន្តិ វិនិវិជ្ឈិត្វា គមនវសេន យថា ឯកស្មិំ ឋានេ ទ្វេ បហារា និបតន្តិ, ឯវំ ហនេយ្យុំ. តេនស្ស ទ្វេ វណមុខសតានិ ហោន្តិ. ឥតោ ឧត្តរិបិ ឯសេវ នយោ.

២៥០. បាណិមត្តន្តិ អន្តោមុដ្ឋិយំ ឋបនមត្តំ. សង្ខម្បិ ន ឧបេតីតិ គណនមត្តម្បិ ន គច្ឆតិ. កលភាគម្បីតិ សតិមំ កលំ សហស្សិមំ កលំ សតសហស្សិមំ វា កលំ ឧបគច្ឆតីតិបិ វត្តព្ពតំ ន ឧបេតិ. ឧបនិធម្បីតិ ឧបនិក្ខេបនមត្តម្បិ ន ឧបេតិ, ឱលោកេន្តស្ស ឱលោកិតមត្តម្បិ នត្ថិ. តត្តំ អយោខិលន្តិ តិគាវុតំ អត្តភាវំ សម្បជ្ជលិតាយ លោហបថវិយា ឧត្តានកំ និបជ្ជាបេត្វា តស្ស ទក្ខិណហត្ថេ តាលប្បមាណំ អយសូលំ បវេសេន្តិ, តថា វាមហត្ថាទីសុ. យថា ច ឧត្តានកំ និបជ្ជាបេត្វា, ឯវំ ឧរេនបិ ទក្ខិណបស្សេនបិ វាមបស្សេនបិ និបជ្ជាបេត្វា តំ កម្មការណំ ករោន្តិយេវ. សំវេសេត្វាតិ សម្បជ្ជលិតាយ លោហបថវិយា តិគាវុតំ អត្តភាវំ និបជ្ជាបេត្វា. កុឋារីហីតិ មហតីហិ គេហស្ស ឯកបក្ខឆទនមត្តាហិ កុឋារីហិ តច្ឆន្តិ. លោហិតំ នទី ហុត្វា សន្ទតិ, លោហបថវិតោ ជាលា ឧដ្ឋហិត្វា តច្ឆិតដ្ឋានំ គណ្ហន្តិ. មហាទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តច្ឆន្តា បន សុត្តាហតំ ករិត្វា ទារូ វិយ អដ្ឋំសម្បិ ឆឡំសម្បិ ករោន្តិ. វាសីហីតិ មហាសុប្បបមាណាហិ វាសីហិ. តាហិ តច្ឆន្តា តចតោ យាវ អដ្ឋីនិ សណិកំ តច្ឆន្តិ, តច្ឆិតំ តច្ឆិតំ បដិបាកតិកំ ហោតិ. រថេ យោជេត្វាតិ សទ្ធិំ យុគយោត្តបញ្ចរចក្កកុព្ពរបាចនេហិ សព្ពតោ សម្បជ្ជលិតេ រថេ យោជេត្វា. មហន្តន្តិ មហាកូដាគារប្បមាណំ. អារោបេន្តីតិ សម្បជ្ជលិតេហិ អយមុគ្គរេហិ បោថេន្តា អារោបេន្តិ. សកិម្បិ ឧទ្ធន្តិ សុបក្កុថិតាយ ឧក្ខលិយា បក្ខិត្តតណ្ឌុលា វិយ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ច គច្ឆតិ.

ភាគសោ មិតោតិ ភាគេ ឋបេត្វា ឋបេត្វា វិភត្តោ. បរិយន្តោតិ បរិក្ខិត្តោ. អយសាតិ ឧបរិ អយបដ្ដេន ឆាទិតោ.

សមន្តា យោជនសតំ ផរិត្វា តិដ្ឋតីតិ ឯវំ ផរិត្វា តិដ្ឋតិ, យថា សមន្តា យោជនសតេ ឋានេ ឋត្វា ឱលោកេន្តស្ស អក្ខីនិ យមកគោឡកា វិយ និក្ខមន្តិ.

ន សុករា អក្ខានេន បាបុណិតុន្តិ និរយោ នាម ឯវម្បិ ទុក្ខោ ឯវម្បិ ទុក្ខោតិ វស្សសតំ វស្សសហស្សំ កថេន្តេនាបិ មត្ថកំ បាបេត្វា កថេតុំ ន សុករាតិ អត្ថោ.

២៥១. ទន្តុល្លេហកន្តិ ទន្តេហិ ឧល្លេហិត្វា, លុញ្ចិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. រសាទោតិ រសគេធេន បរិភុត្តរសោ.

២៥២. អញ្ញមញ្ញខាទិកាតិ អញ្ញមញ្ញខាទនំ.

ទុព្ពណ្ណោតិ ទុរូបោ. ទុទ្ទសិកោតិ ទារកានំ ភយាបនត្ថំ កតយក្ខោ វិយ ទុទ្ទសោ. ឱកោដិមកោតិ លកុណ្ឌកោ បវិដ្ឋគីវោ មហោទរោ. កាណោតិ ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា. កុណីតិ ឯកហត្ថកុណី វា ឧភយហត្ថកុណី វា. បក្ខហតោតិ បីឋសប្បី. សោ កាយេនាតិ ឥទមស្ស ទុក្ខានុបពន្ធទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ.

កលិគ្គហេនាតិ បរាជយេន. អធិពន្ធំ និគច្ឆេយ្យាតិ យស្មា ពហុំ ជិតោ សព្ពសាបតេយ្យម្បិស្ស នប្បហោតិ, តស្មា អត្តនាបិ ពន្ធំ និគច្ឆេយ្យ. កេវលា បរិបូរា ពាលភូមីតិ ពាលោ តីណិ ទុច្ចរិតានិ បូរេត្វា និរយេ និព្ពត្តតិ, តត្ថ បក្កាវសេសេន មនុស្សត្តំ អាគតោ បញ្ចសុ នីចកុលេសុ និព្ពត្តិត្វា បុន តីណិ ទុច្ចរិតានិ បូរេត្វា និរយេ និព្ពត្តតីតិ អយំ សកលា បរិបុណ្ណា ពាលភូមិ.

២៥៣. បណ្ឌិតលក្ខណានីតិអាទិ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. សុចិន្តិតចិន្តីតិអាទីនិ ចេត្ថ មនោសុចរិតាទីនំ វសេន យោជេតព្ពានិ.

ចក្ករតនវណ្ណនា

២៥៦. សីសំ ន្ហាតស្សាតិ សីសេន សទ្ធិំ គន្ធោទកេន ន្ហាតស្ស. ឧបោសថិកស្សាតិ សមាទិន្នឧបោសថង្គស្ស. ឧបរិបាសាទវរគតស្សាតិ បាសាទវរស្ស ឧបរិ គតស្ស សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា បាសាទវរស្ស ឧបរិ មហាតលេ សិរីគព្ភំ បវិសិត្វា សីលានិ អាវជ្ជន្តស្ស. តទា កិរ រាជា បាតោវ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា មហាទានំ ទត្វា បុនបិ សោឡសហិ គន្ធោទកឃដេហិ សីសំ ន្ហាយិត្វា កតបាតរាសោ សុទ្ធំ ឧត្តរាសង្គំ ឯកំសំ កត្វា ឧបរិបាសាទស្ស សិរីសយនេ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នោ អត្តនោ ទានមយបុញ្ញសមុទយំ អាវជ្ជេត្វា និសីទតិ, អយំ សព្ពចក្កវត្តីនំ ធម្មតា.

តេសំ តំ អាវជ្ជន្តានំយេវ វុត្តប្បការបុញ្ញកម្មបច្ចយំ ឧតុសមុដ្ឋានំ នីលមណិសង្ឃាដសទិសំ បាចីនសមុទ្ទជលតលំ ឆិន្ទមានំ វិយ អាកាសំ អលង្កុរុមានំ វិយ ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុភវតិ. តយិទំ ទិព្ពានុភាវយុត្តត្តា ទិព្ពន្តិ វុត្តំ. សហស្សំ អស្ស អរានន្តិ សហស្សារំ. សហ នេមិយា សហ នាភិយា ចាតិ សនេមិកំ សនាភិកំ. សព្ពេហិ អាការេហិ បរិបូរន្តិ សព្ពាការបរិបូរំ.

តត្ថ ចក្កញ្ច តំ រតិជននដ្ឋេន រតនញ្ចាតិ ចក្ករតនំ. យាយ បន តំ នាភិយា ‘‘សនាភិក’’ន្តិ វុត្តំ, សា ឥន្ទនីលមណិមយា ហោតិ. មជ្ឈេ បនស្សា រជតមយា បនាឡិ, យាយ សុទ្ធសិនិទ្ធទន្តបន្តិយា ហសមានំ វិយ វិរោចតិ. មជ្ឈេ ឆិទ្ទេន វិយ ចន្ទមណ្ឌលេន ឧភោសុបិ ពាហិរន្តេសុ រជតបដ្ដេន កតបរិក្ខេបោ ហោតិ. តេសុ បនស្សា នាភិបនាឡិ បរិក្ខេបបដ្ដេសុ យុត្តដ្ឋានេ បរិច្ឆេទលេខា សុវិភត្តាវ ហុត្វា បញ្ញាយន្តិ. អយំ តាវស្ស នាភិយា សព្ពាការបរិបូរតា.

យេហិ បន តំ អរេហិ ‘‘សហស្សារ’’ន្តិ វុត្តំ, តេ សត្តរតនមយា សូរិយរស្មិយោ វិយ បភាសម្បន្នា ហោន្តិ. តេសម្បិ ឃដមណិកបរិច្ឆេទលេខាទីនិ សុវិភត្តានេវ បញ្ញាយន្តិ. អយមស្ស អរានំ សព្ពាការបរិបូរតា.

យាយ បន តំ នេមិយា សហ ‘‘សនេមិក’’ន្តិ វុត្តំ, សា ពាលសូរិយរស្មិកលាបសិរិំ អវហសមានា វិយ សុរត្តសុទ្ធសិនិទ្ធបវាឡមយា ហោតិ. សន្ធីសុ បនស្សា សញ្ឈារាគសស្សិរិករត្តជម្ពោនទបដ្ដា វដ្ដបរិច្ឆេទលេខា ច សុវិភត្តា បញ្ញាយន្តិ. អយមស្ស នេមិយា សព្ពាការបរិបូរតា.

នេមិមណ្ឌលបិដ្ឋិយំ បនស្ស ទសន្នំ ទសន្នំ អរានមន្តរេ ធមនវំសោ វិយ អន្តោសុសិរោ ឆិទ្ទមណ្ឌលចិត្តោ វាតគាហី បវាឡទណ្ឌោ ហោតិ, យស្ស វាតេន បហរិតស្ស សុកុសលសមន្នាហតស្ស បញ្ចង្គិកតូរិយស្ស វិយ សទ្ទោ វគ្គុ ច រជនីយោ ច កមនីយោ ច ហោតិ. តស្ស ខោ បន បវាឡទណ្ឌស្ស ឧបរិ សេតច្ឆត្តំ, ឧភោសុ បស្សេសុ សមោសរិតកុសុមទាមបន្តិយោតិ ឯវំ សមោសរិតកុសុមទាមបន្តិសតទ្វយបរិវារេន សេតច្ឆត្តសតធារិនា បវាឡទណ្ឌសតេន សមុបសោភិតនេមិបរិក្ខេបស្ស ទ្វិន្នម្បិ នាភិបនាឡីនំ អន្តោ ទ្វេ សីហមុខានិ ហោន្តិ, យេហិ តាលក្ខន្ធប្បមាណា បុណ្ណចន្ទកិរណកលាបសស្សិរិកា តរុណរវិសមានរត្តកម្ពលគេណ្ឌុកបរិយន្តា អាកាសគង្គាគតិសោភំ អភិភវមានា វិយ ទ្វេ មុត្តកលាបា ឱលម្ពន្តិ, យេហិ ចក្ករតនេន សទ្ធិំ អាកាសេ សម្បរិវត្តមានេហិ តីណិ ចក្កានិ ឯកតោ បរិវត្តន្តានិ វិយ ខាយន្តិ. អយមស្ស សព្ពសោ សព្ពាការបរិបូរតា.

តំ បនេតំ ឯវំ សព្ពាការបរិបូរំ បកតិយា សាយមាសភត្តំ ភុញ្ជិត្វា អត្តនោ អត្តនោ ឃរទ្វារេ បញ្ញត្តាសនេសុ និសីទិត្វា បវត្តកថាសល្លាបេសុ មនុស្សេសុ វីថិចតុក្កាទីសុ កីឡមានេ ទារកជនេ នាតិឧច្ចេន នាតិនីចេន វនសណ្ឌមត្ថកាសន្នេន អាកាសប្បទេសេន ឧបសោភយមានំ វិយ រុក្ខសាខគ្គានិ, ទ្វាទសយោជនតោ បដ្ឋាយ សុយ្យមានេន មធុរស្សរេន សត្តានំ សោតានិ ឱធាបយមានំ យោជនតោ បដ្ឋាយ នានប្បភាសមុទយសមុជ្ជលេន វណ្ណេន នយនានិ សមាកឌ្ឍន្តំ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បុញ្ញានុភាវំ ឧគ្ឃោសយន្តំ វិយ រាជធានិអភិមុខំ អាគច្ឆតិ.

អថ តស្ស ចក្ករតនស្ស សទ្ទស្សវនេនេវ ‘‘កុតោ នុ ខោ, កស្ស នុ ខោ អយំ សទ្ទោ’’តិ អាវជ្ជិតហទយានំ បុរត្ថិមទិសំ ឱលោកយមានានំ តេសំ មនុស្សានំ អញ្ញតរោ អញ្ញតរំ ឯវមាហ – ‘‘បស្ស ភោ អច្ឆរិយំ, អយំ បុណ្ណចន្ទោ បុព្ពេ ឯកោ ឧគ្គច្ឆតិ, អជ្ជ បន អត្តទុតិយោ ឧគ្គតោ, ឯតញ្ហិ រាជហំសមិថុនំ វិយ បុណ្ណចន្ទមិថុនំ បុព្ពាបរិយេន គគនតលំ អភិលង្ឃតី’’តិ. តមញ្ញោ អាហ – ‘‘កិំ កថេសិ សម្ម កហំ នាម តយា ទ្វេ បុណ្ណចន្ទា ឯកតោ ឧគ្គច្ឆន្តា ទិដ្ឋបុព្ពា, ននុ ឯស តបនីយរំសិធារោ បិញ្ឆរកិរណោ ទិវាករោ ឧគ្គតោ’’តិ. តមញ្ញោ សិតំ កត្វា ឯវមាហ – ‘‘កិំ ឧម្មត្តោសិ, ននុ ខោ ឥទានិមេវ ទិវាករោ អត្ថង្គតោ, សោ កថំ ឥមំ បុណ្ណចន្ទំ អនុពន្ធមានោ ឧគ្គច្ឆិស្សតិ, អទ្ធា បនេតំ អនេករតនប្បភាសមុជ្ជលំ ឯកស្ស បុញ្ញវតោ វិមានំ ភវិស្សតី’’តិ. តេ សព្ពេបិ អបសាទយន្តា អញ្ញេ ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ ពហុំ វិប្បលបថ, នេវេស បុណ្ណចន្ទោ, ន សូរិយោ ន ទេវវិមានំ. ន ហេតេសំ ឯវរូបា សិរិសម្បត្តិ អត្ថិ, ចក្ករតនេន បនេតេន ភវិតព្ព’’ន្តិ.

ឯវំ បវត្តសល្លាបស្សេវ តស្ស ជនស្ស ចន្ទមណ្ឌលំ ឱហាយ តំ ចក្ករតនំ អភិមុខំ ហោតិ. តតោ តេហិ ‘‘កស្ស នុ ខោ ឥទំ និព្ពត្ត’’ន្តិ វុត្តេ ភវន្តិ វត្តារោ – ‘‘ន កស្សចិ អញ្ញស្ស, ននុ អម្ហាកំ រាជា បូរិតចក្កវត្តិវត្តោ, តស្សេតំ និព្ពត្ត’’ន្តិ. អថ សោ ច មហាជនោ, យោ ច អញ្ញោ បស្សតិ, សព្ពោ ចក្ករតនមេវ អនុគច្ឆតិ. តម្បិ ចក្ករតនំ រញ្ញោយេវ អត្ថាយ អត្តនោ អាគតភាវំ ញាបេតុកាមំ វិយ សត្តក្ខត្តុំ បាការមត្ថកេនេវ នគរំ អនុសំយាយិត្វា រញ្ញោ អន្តេបុរំ បទក្ខិណំ កត្វា អន្តេបុរស្ស ឧត្តរសីហបញ្ជរអាសន្នេ ឋានេ យថា គន្ធបុប្ផាទីហិ សុខេន សក្កា ហោតិ បូជេតុំ, ឯវំ អក្ខាហតំ វិយ តិដ្ឋតិ.

ឯវំ ឋិតស្ស បនស្ស វាតបានច្ឆិទ្ទាទីហិ បវិសិត្វា នានាវិរាគរតនប្បភាសមុជ្ជលំ អន្តោ បាសាទំ អលង្កុរុមានំ បភាសមូហំ ទិស្វា ទស្សនត្ថាយ សញ្ជាតាភិលាសោ រាជា ហោតិ. បរិជនោបិស្ស បិយវចនបាភតេន អាគន្ត្វា តមត្ថំ និវេទេតិ. អថ រាជា ពលវបីតិបាមោជ្ជផុដសរីរោ បល្លង្កំ មោចេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា សីហបញ្ជរសមីបំ គន្ត្វា តំ ចក្ករតនំ ទិស្វា ‘‘សុតំ ខោ បន មេត’’ន្តិអាទិកំ ចិន្តនំ ចិន្តេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទិស្វាន រញ្ញោ ខត្តិយស្ស…បេ… អស្សំ នុ ខោ អហំ រាជា ចក្កវត្តី’’តិ. តត្ថ សោ ហោតិ រាជា ចក្កវត្តីតិ កិត្តាវតា ចក្កវត្តី ហោតិ? ឯកង្គុលទ្វង្គុលមត្តម្បិ ចក្ករតនេ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បវត្តេ.

ឥទានិ តស្ស បវត្តាបនត្ថំ យំ កាតព្ពំ តំ ទស្សេន្តោ អថ ខោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧដ្ឋាយាសនាតិ និសិន្នាសនតោ ឧដ្ឋហិត្វា ចក្ករតនសមីបំ អាគន្ត្វា. ភិង្ការំ គហេត្វាតិ ហត្ថិសោណ្ឌសទិសបនាឡិំ សុវណ្ណភិង្ការំ ឧក្ខិបិត្វា វាមហត្ថេន ឧទកំ គហេត្វា. បវត្តតុ ភវំ ចក្ករតនំ, អភិវិជិនាតុ ភវំ ចក្ករតនន្តិ. អន្វទេវ រាជា ចក្កវត្តី សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយាតិ សព្ពចក្កវត្តីនញ្ហិ ឧទកេន អភិសិញ្ចិត្វា ‘‘អភិវិជានាតុ ភវំ ចក្ករតន’’ន្តិ វចនសមនន្តរមេវ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ចក្ករតនំ បវត្តតិ, យស្ស បវត្តិសមកាលមេវ សោ រាជា ចក្កវត្តី នាម ហោតិ.

បវត្តេ បន ចក្ករតនេ តំ អនុពន្ធមានោវ រាជា ចក្កវត្តី យានវរំ អារុយ្ហ វេហាសំ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, អថស្ស ឆត្តចាមរាទិហត្ថោ បរិជនោ ចេវ អន្តេបុរជនោ ច. តតោ នានប្បការកញ្ចុកកវចាទិសន្នាហវិភូសិតេន វិវិធាហរណប្បភាសមុជ្ជលិតេន សមុស្សិតទ្ធជបដាកបដិមណ្ឌិតេន អត្តនោ អត្តនោ ពលកាយេន សទ្ធិំ ឧបរាជសេនាបតិ បភូតយោបិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា រាជានមេវ បរិវារេន្តិ. រាជយុត្តា បន ជនសង្គហត្ថំ នគរវីថីសុ ភេរិយោ ចរាបេន្តិ ‘‘តាតា អម្ហាកំ រញ្ញោ ចក្ករតនំ និព្ពត្តំ, អត្តនោ អត្តនោ វិភវានុរូបេន មណ្ឌិតប្បសាធិតា សន្និបតថា’’តិ. មហាជនោ បន បកតិយា ចក្ករតនសទ្ទេនេវ សព្ពកិច្ចានិ បហាយ គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ សន្និបតិតោវ, សោបិ សព្ពោ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា រាជានមេវ បរិវារេតិ. យស្ស យស្ស ហិ រញ្ញា សទ្ធិំ គន្តុកាមតា ឧប្បជ្ជតិ, សោ សោ អាកាសគតោវ ហោតិ. ឯវំ ទ្វាទសយោជនាយាមវិត្ថារា បរិសា ហោតិ. តត្ថ ឯកបុរិសោបិ ឆិន្នភិន្នសរីរោ វា កិលិដ្ឋវត្ថោ វា នត្ថិ. សុចិបរិវារោ ហិ រាជា ចក្កវត្តី. ចក្កវត្តិបរិសា នាម វិជ្ជាធរបរិសា វិយ អាកាសេ គច្ឆមានា ឥន្ទនីលមណិតលេ វិប្បកិណ្ណរតនសទិសា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អន្វទេវ រាជា ចក្កវត្តី សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយា’’តិ.

តម្បិ ចក្ករតនំ រុក្ខគ្គានំ ឧបរូបរិ នាតិឧច្ចេន គគនបទេសេន បវត្តតិ, យថា រុក្ខានំ បុប្ផផលបល្លវេហិ អត្ថិកា តានិ សុខេន គហេតុំ សក្កោន្តិ, ភូមិយំ ឋិតា ‘‘ឯស រាជា, ឯស ឧបរាជា, ឯស សេនាបតី’’តិ សល្លក្ខេតុំ សក្កោន្តិ. ឋានាទីសុបិ ឥរិយាបថេសុ យោ យេន ឥច្ឆតិ, សោ តេនេវ គច្ឆតិ. ចិត្តកម្មាទិសិប្បបសុតា ចេត្ថ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចំ ករោន្តាយេវ គច្ឆន្តិ. យថេវ ហិ ភូមិយំ, តថា នេសំ សព្ពកិច្ចានិ អាកាសេ ឥជ្ឈន្តិ. ឯវំ ចក្កវត្តិបរិសំ គហេត្វា តំ ចក្ករតនំ វាមបស្សេន សិនេរុំ បហាយ សមុទ្ទស្ស ឧបរិភាគេន អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណំ បុព្ពវិទេហំ គច្ឆតិ.

តត្ថ យោ វិនិព្ពេធេន ទ្វាទសយោជនាយ បរិក្ខេបតោ ឆត្តិំសយោជនបរិសាយ សន្និវេសក្ខមោ សុលភាហារូបករណោ ឆាយូទកសម្បន្នោ សុចិសមតលោ រមណីយោ ភូមិភាគោ, តស្ស ឧបរិភាគេ តំ ចក្ករតនំ អាកាសេ អក្ខាហតំ វិយ តិដ្ឋតិ. អថ តេន សញ្ញាណេន សោ មហាជនោ ឱតរិត្វា យថារុចិ ន្ហានភោជនាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ ករោន្តោ វាសំ កប្បេតិ, តេន វុត្តំ ‘‘យស្មិំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បទេសេ តំ ចក្ករតនំ បតិដ្ឋាតិ, តត្ថ រាជា ចក្កវត្តី វាសំ ឧបេតិ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយា’’តិ.

ឯវំ វាសំ ឧបគតេ ចក្កវត្តិម្ហិ យេ តត្ថ រាជានោ, តេ ‘‘បរចក្កំ អាគត’’ន្តិ សុត្វាបិ ន ពលកាយំ សន្និបាតេត្វា យុទ្ធសជ្ជា ហោន្តិ. ចក្ករតនស្ស ឧប្បត្តិសមនន្តរមេវ នត្ថិ សោ សត្តោ នាម, យោ បច្ចត្ថិកសញ្ញាយ រាជានំ អារព្ភ អាវុធំ ឧក្ខិបិតុំ វិសហេយ្យ. អយមនុភាវោ ចក្ករតនស្ស.

ចក្កានុភាវេន ហិ តស្ស រញ្ញោ,

អរី អសេសា ទមថំ ឧបេន្តិ;

អរិន្ទមំ នាម នរាធិបស្ស,

តេនេវ តំ វុច្ចតិ តស្ស ចក្កំ.

តស្មា សព្ពេបិ តេ រាជានោ អត្តនោ អត្តនោ រជ្ជសិរិវិភវានុរូបំ បាភតំ គហេត្វា តំ រាជានំ ឧបគម្ម ឱនតសិរា អត្តនោ មោឡិយមណិប្បភាភិសេកេនស្ស បាទបូជំ ករោន្តោ ‘‘ឯហិ ខោ មហារាជា’’តិអាទីហិ វចនេហិ តស្ស កិង្ការប្បដិស្សាវិតំ អាបជ្ជន្តិ. តេន វុត្តំ យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បុរត្ថិមាយ…បេ… អនុសាស មហារាជាតិ.

តត្ថ ស្វាគតន្តិ សុអាគមនំ. ឯកស្មិញ្ហិ អាគតេ សោចន្តិ, គតេ នន្ទន្តិ. ឯកស្មិំ អាគតេ នន្ទន្តិ, គតេ សោចន្តិ. តាទិសោ ត្វំ អាគតនន្ទនោ គមនសោចនោ, តស្មា តវ អាគមនំ សុអាគមនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ វុត្តេ បន ចក្កវត្តី នាបិ ‘‘ឯត្តកំ នាម មេ អនុវស្សំ ពលិំ ឧបកប្បេថា’’តិ វទតិ, នាបិ អញ្ញស្ស ភោគំ អច្ឆិន្ទិត្វា អញ្ញស្ស ទេតិ. អត្តនោ បន ធម្មរាជភាវស្ស អនុរូបាយ បញ្ញាយ បាណាតិបាតាទីនិ ឧបបរិក្ខិត្វា បេមនីយេន មញ្ជុនា សរេន ‘‘បស្សថ តាតា, បាណាតិបាតោ នាមេស អាសេវិតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ និរយសំវត្តនិកោ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិអាទិកំ ឱវាទំ ទេតិ. តេន វុត្តំ រាជា ចក្កវត្តី ឯវមាហ បាណោ ន ហន្តព្ពោ…បេ… យថាភុត្តញ្ច ភុញ្ជថាតិ.

កិំ បន សព្ពេបិ រញ្ញោ ឥមំ ឱវាទំ គណ្ហន្តីតិ. ពុទ្ធស្សបិ តាវ សព្ពេ ន គណ្ហន្តិ, រញ្ញោ កិំ គណ្ហិស្សន្តិ. តស្មា យេ បណ្ឌិតា វិភាវិនោ, តេ គណ្ហន្តិ. សព្ពេ បន អនុយន្តា ភវន្តិ. តស្មា ‘‘យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ.

អថ តំ ចក្ករតនំ ឯវំ បុព្ពវិទេហវាសីនំ ឱវាទេ ទិន្នេ កតបាតរាសេ ចក្កវត្តីពលេន វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បុរត្ថិមំ សមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហតិ. យថា យថា ច តំ អជ្ឈោគាហតិ, តថា តថា អគទគន្ធំ ឃាយិត្វា សំខិត្តផណោ នាគរាជា វិយ សំខិត្តឩមិវិប្ផារំ ហុត្វា ឱគច្ឆមានំ មហាសមុទ្ទសលិលំ យោជនមត្តំ ឱគន្ត្វា អន្តោសមុទ្ទេ វេឡុរិយភិត្តិ វិយ តិដ្ឋតិ. តង្ខណញ្ញេវ ច តស្ស រញ្ញោ បុញ្ញសិរិំ ទដ្ឋុកាមានិ វិយ មហាសមុទ្ទតលេ វិប្បកិណ្ណានិ នានារតនានិ តតោ តតោ អាគន្ត្វា តំ បទេសំ បូរយន្តិ. អថ សា រាជបរិសា តំ នានារតនបរិបូរំ មហាសមុទ្ទតលំ ទិស្វា យថារុចិ ឧច្ឆង្គាទីហិ អាទិយតិ, យថារុចិ អាទិន្នរតនាយ បន បរិសាយ តំ ចក្ករតនំ បដិនិវត្តតិ. បដិនិវត្តមានេ ច តស្មិំ បរិសា អគ្គតោ ហោតិ, មជ្ឈេ រាជា, អន្តេ ចក្ករតនំ. តម្បិ ជលនិធិជលំ បលោភិយមានមិវ ចក្ករតនសិរិយា, អសហមានមិវ ច តេន វិយោគំ, នេមិមណ្ឌលបរិយន្តំ អភិហនន្តំ និរន្តរមេវ ឧបគច្ឆតិ.

២៥៧. ឯវំ រាជា ចក្កវត្តី បុរត្ថិមសមុទ្ទបរិយន្តំ បុព្ពវិទេហំ អភិវិជិនិត្វា ទក្ខិណសមុទ្ទបរិយន្តំ ជម្ពុទីបំ វិជេតុកាមោ ចក្ករតនទេសិតេន មគ្គេន ទក្ខិណសមុទ្ទាភិមុខោ គច្ឆតិ. តេន វុត្តំ អថ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, ចក្ករតនំ បុរត្ថិមសមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហេត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ទក្ខិណំ ទិសំ បវត្តតីតិ. ឯវំ បវត្តមានស្ស បន តស្ស បវត្តនវិធានំ សេនាសន្និវេសោ បដិរាជគមនំ តេសំ អនុសាសនិប្បទានំ ទក្ខិណសមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហនំ សមុទ្ទសលិលស្ស ឱគច្ឆនំ រតនាទានន្តិ សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

វិជិនិត្វា បន តំ ទសសហស្សយោជនប្បមាណំ ជម្ពុទីបំ ទក្ខិណសមុទ្ទតោបិ បច្ចុត្តរិត្វា សត្តយោជនសហស្សប្បមាណំ អបរគោយានំ វិជេតុំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា តម្បិ សមុទ្ទបរិយន្តំ តថេវ អភិវិជិនិត្វា បច្ឆិមសមុទ្ទតោបិ បច្ចុត្តរិត្វា អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណំ ឧត្តរកុរុំ វិជេតុំ តថេវ គន្ត្វា តម្បិ សមុទ្ទបរិយន្តំ តថេវ អភិវិជិយ ឧត្តរសមុទ្ទតោបិ បច្ចុត្តរតិ.

ឯត្តាវតា រញ្ញា ចក្កវត្តិនា ចាតុរន្តាយ បថវិយា អាធិបច្ចំ អធិគតំ ហោតិ. សោ ឯវំ វិជិតវិជយោ អត្តនោ រជ្ជសិរិសម្បត្តិទស្សនត្ថំ សបរិសោ ឧទ្ធំ គគនតលំ អភិលង្ឃិត្វា សុវិកសិតបទុមុប្បលបុណ្ឌរីកវនវិចិត្តេ ចត្តារោ ជាតស្សរេ វិយ បញ្ចសតបញ្ចសតបរិត្តទីបបរិវារេ ចត្តារោ មហាទីបេ ឱលោកេត្វា ចក្ករតនទេសិតេនេវ មគ្គេន យថានុក្កមំ អត្តនោ រាជធានិមេវ បច្ចាគច្ឆតិ. អថ តំ ចក្ករតនំ អន្តេបុរទ្វារំ សោភយមានំ វិយ ហុត្វា តិដ្ឋតិ.

ឯវំ បតិដ្ឋិតេ បន តស្មិំ ចក្ករតនេ រាជន្តេបុរេ ឧក្កាហិ វា ទីបិកាហិ វា កិញ្ចិ ករណីយំ ន ហោតិ, ចក្ករតនោភាសោយេវ រត្តិំ អន្ធការំ វិធមតិ. យេ ច បន រត្តិំ អន្ធការត្ថិកា ហោន្តិ, តេសំ អន្ធការមេវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ទក្ខិណសមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហេត្វា…បេ… ឯវរូបំ ចក្ករតនំ បាតុភវតីតិ.

ហត្ថិរតនវណ្ណនា

២៥៨. ឯវំ បាតុភូតចក្ករតនស្ស បនស្ស ចក្កវត្តិនោ អមច្ចា បកតិមង្គលហត្ថិដ្ឋានំ សុចិភូមិភាគំ ការេត្វា ហរិចន្ទនាទីហិ សុរភិគន្ធេហិ ឧបលិម្បាបេត្វា ហេដ្ឋា វិចិត្តវណ្ណសុរភិកុសុមសមាកិណ្ណំ ឧបរិ សុវណ្ណតារកានំ អន្តរន្តរា សមោសរិតមនុញ្ញ-កុសុមទាមប្បដិមណ្ឌិតវិតានំ ទេវវិមានំ វិយ អភិសង្ខរិត្វា ‘‘ឯវរូបស្ស នាម ទេវ ហត្ថិរតនស្ស អាគមនំ ចិន្តេថា’’តិ វទន្តិ. សោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ មហាទានំ ទត្វា សីលានិ សមាទាយ តំ បុញ្ញសម្បត្តិំ អាវជ្ជន្តោ និសីទតិ, អថស្ស បុញ្ញានុភាវចោទិតោ ឆទ្ទន្តកុលា វា ឧបោសថកុលា វា តំ សក្ការវិសេសំ អនុភវិតុកាមោ តរុណរវិមណ្ឌលាភិរត្តចរណ-គីវមុខប្បដិមណ្ឌិតវិសុទ្ធសេតសរីរោ សត្តប្បតិដ្ឋោ សុសណ្ឋិតង្គបច្ចង្គសន្និវេសោ វិកសិតរត្ត-បទុមចារុបោក្ខរោ ឥទ្ធិមា យោគី វិយ វេហាសំ គមនសមត្ថោ មនោសិលាចុណ្ណរញ្ជិតបរិយន្តោ វិយ រជតបព្ពតោ ហត្ថិសេដ្ឋោ តស្មិំ បទេសេ បតិដ្ឋាតិ. សោ ឆទ្ទន្តកុលា អាគច្ឆន្តោ សព្ពកនិដ្ឋោ អាគច្ឆតិ, ឧបោសថកុលា សព្ពជេដ្ឋោ. បាឡិយំ បន ‘‘ឧបោសថោ នាគរាជា’’ ឥច្ចេវ អាគច្ឆតិ. ស្វាយំ បូរិតចក្កវត្តិវត្តានំ ចក្កវត្តីនំ សុត្តេ វុត្តនយេនេវ ចិន្តយន្តានំ អាគច្ឆតិ, ន ឥតរេសំ. សយមេវ បកតិមង្គលហត្ថិដ្ឋានំ អាគន្ត្វា មង្គលហត្ថិំ អបនេត្វា តត្ថ តិដ្ឋតិ. តេន វុត្តំ បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ…បេ… នាគរាជាតិ.

ឯវំ បាតុភូតំ បន តំ ហត្ថិរតនំ ទិស្វា ហត្ថិគោបកាទយោ ហដ្ឋតុដ្ឋា វេគេន គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេន្តិ. រាជា តុរិតតុរិតំ អាគន្ត្វា តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ‘‘ភទ្ទកំ វត ភោ ហត្ថិយានំ, សចេ ទមថំ ឧបេយ្យា’’តិ ចិន្តយន្តោ ហត្ថំ បសារេតិ. អថ សោ ឃរធេនុវច្ឆកោ វិយ កណ្ណេ ឱលម្ពេត្វា សូរតភាវំ ទស្សេន្តោ រាជានំ ឧបសង្កមតិ, រាជា តំ អភិរុហិតុកាមោ ហោតិ. អថស្ស បរិជនា អធិប្បាយំ ញត្វា តំ ហត្ថិរតនំ សោវណ្ណទ្ធជំ សោវណ្ណាលង្ការំ ហេមជាលបដិច្ឆន្នំ កត្វា ឧបនេន្តិ. រាជា តំ អនិសីទាបេត្វាវ សត្តរតនមយាយ និស្សេណិយា អភិរុយ្ហ អាកាសំ គមននិន្នចិត្តោ ហោតិ. តស្ស សហ ចិត្តុប្បាទេនេវ សោ ហត្ថិរាជា រាជហំសោ វិយ ឥន្ទនីលមណិប្បភាជាលនីលគគនតលំ អភិលង្ឃតិ, តតោ ចក្កចារិកាយ វុត្តនយេនេវ សកលរាជបរិសា. ឥតិ សបរិសោ រាជា អន្តោបាតរាសេយេវ សកលបថវិំ អនុសំយាយិត្វា រាជធានិំ បច្ចាគច្ឆតិ, ឯវំ មហិទ្ធិកំ ចក្កវត្តិនោ ហត្ថិរតនំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ទិស្វាន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស…បេ… ឯវរូបំ ហត្ថិរតនំ បាតុភវតីតិ.

អស្សរតនវណ្ណនា

ឯវំ បាតុភូតហត្ថិរតនស្ស បន ចក្កវត្តិនោ បរិសា បកតិមង្គលអស្សដ្ឋានំ សុចិសមតលំ ការេត្វា អលង្ករិត្វា ច បុរិមនយេនេវ រញ្ញោ តស្ស អាគមនចិន្តនត្ថំ ឧស្សាហំ ជនេន្តិ. សោ បុរិមនយេនេវ កតទានសក្ការោ សមាទិន្នសីលោវ បាសាទតលេ និសិន្នោ បុញ្ញសម្បត្តិំ សមនុស្សរតិ, អថស្ស បុញ្ញានុភាវចោទិតោ សិន្ធវកុលតោ វិជ្ជុល្លតាវិនទ្ធសរទកាលសេតវលាហករាសិសស្សិរិកោ រត្តបាទោ រត្តតុណ្ឌោ ចន្ទប្បភាបុញ្ជសទិសសុទ្ធសិនិទ្ធឃនសង្ឃាតសរីរោ កាកគីវា វិយ ឥន្ទនីលមណិ វិយ ច កាឡវណ្ណេន សីសេន សមន្នាគតត្តា កាឡសីសោ សុដ្ឋុ កប្បេត្វា ឋបិតេហិ វិយ មុញ្ជសទិសេហិ សណ្ហវដ្ដឧជុគតិគតេហិ កេសេហិ សមន្នាគតត្តា មុញ្ជកេសោ វេហាសង្គមោ វលាហកោ នាម អស្សរាជា អាគន្ត្វា តស្មិំ ឋានេ បតិដ្ឋាតិ. សេសំ សព្ពំ ហត្ថិរតនេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯវរូបំ អស្សរតនំ សន្ធាយ ភគវា បុន ចបរន្តិអាទិមាហ.

មណិរតនវណ្ណនា

ឯវំ បាតុភូតអស្សរតនស្ស បន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ចតុហត្ថាយាមំ សកដនាភិសមប្បមាណំ ឧភោសុ អន្តេសុ កណ្ណិកបរិយន្តតោ វិនិគ្គតសុបរិសុទ្ធមុត្តាកលាបេហិ ទ្វីហិ កញ្ចនបទុមេហិ អលង្កតំ ចតុរាសីតិមណិសហស្សបរិវារំ តារាគណបរិវុតស្ស បុណ្ណចន្ទស្ស សិរិំ បដិប្ផរមានំ វិយ វេបុល្លបព្ពតតោ មណិរតនំ អាគច្ឆតិ. តស្សេវំ អាគតស្ស មុត្តាជាលកេ ឋបេត្វា វេឡុបរម្បរាយ សដ្ឋិហត្ថប្បមាណំ អាកាសំ អារោបិតស្ស រត្តិភាគេ សមន្តា យោជនប្បមាណំ ឱកាសំ អាភា ផរតិ, យាយ សព្ពោ សោ ឱកាសោ អរុណុគ្គមនវេលា វិយ សញ្ជាតាលោកោ ហោតិ. តតោ កស្សកា កសិកម្មំ, វាណិជា អាបណុគ្ឃាដនំ, តេ តេ ច សិប្បិនោ តំ តំ កម្មន្តំ បយោជេន្តិ ទិវាតិ មញ្ញមានា. តេន វុត្តំ បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ…បេ… មណិរតនំ បាតុភវតីតិ.

ឥត្ថិរតនវណ្ណនា

ឯវំ បាតុភូតមណិរតនស្ស បន ចក្កវត្តិស្ស វិសយសុខវិសេសការណំ ឥត្ថិរតនំ បាតុភវតិ. មទ្ទរាជកុលតោ វា ហិស្ស អគ្គមហេសិំ អានេន្តិ, ឧត្តរកុរុតោ វា បុញ្ញានុភាវេន សយំ អាគច្ឆតិ. អវសេសា បនស្សា សម្បត្តិ ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ឥត្ថិរតនំ បាតុភវតិ អភិរូបា ទស្សនីយា’’តិអាទិនា នយេន បាឡិយំយេវ អាគតា.

តត្ថ សណ្ឋានបារិបូរិយា អធិកំ រូបំ អស្សាតិ អភិរូបា. ទិស្សមានា ច ចក្ខូនិ បីណយតិ, តស្មា អញ្ញំ កិច្ចវិក្ខេបំ ហិត្វាបិ ទដ្ឋព្ពាតិ ទស្សនីយា. ទិស្សមានា ច សោមនស្សវសេន ចិត្តំ បសាទេតីតិ បាសាទិកា. បរមាយាតិ ឯវំ បសាទាវហត្តា ឧត្តមាយ. វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ វណ្ណសុន្ទរតាយ. សមន្នាគតាតិ ឧបេតា. អភិរូបា វា យស្មា នាតិទីឃា នាតិរស្សា ទស្សនីយា យស្មា នាតិកិសា នាតិថូលា, បាសាទិកា យស្មា នាតិកាឡិកា នច្ចោទាតា. បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា យស្មា អតិក្កន្តា មានុសំ វណ្ណំ អប្បត្តា ទិព្ពវណ្ណំ. មនុស្សានញ្ហិ វណ្ណាភា ពហិ ន និច្ឆរតិ, ទេវានំ អតិទូរំ និច្ឆរតិ, តស្សា បន ទ្វាទសហត្ថប្បមាណំ បទេសំ សរីរាភា ឱភាសេតិ.

នាតិទីឃាទីសុ ចស្សា បឋមយុគឡេន អារោហសម្បត្តិ, ទុតិយយុគឡេន បរិណាហសម្បត្តិ, តតិយយុគឡេន វណ្ណសម្បត្តិ វុត្តា. ឆហិ វាបិ ឯតេហិ កាយវិបត្តិយា អភាវោ, អតិក្កន្តា មានុសំ វណ្ណន្តិ ឥមិនា កាយសម្បត្តិ វុត្តា.

តូលបិចុនោ វា កប្បាសបិចុនោ វាតិ សប្បិមណ្ឌេ បក្ខិបិត្វា ឋបិតស្ស សតវិហតស្ស តូលបិចុនោ វា សតវិហតស្ស កប្បាសបិចុនោ វា កាយសម្ផស្សោ ហោតិ. សីតេតិ រញ្ញោ សីតកាលេ. ឧណ្ហេតិ រញ្ញោ ឧណ្ហកាលេ. ចន្ទនគន្ធោតិ និច្ចកាលមេវ សុបិសិតស្ស អភិនវស្ស ចតុជ្ជាតិសមាយោជិតស្ស ហរិចន្ទនស្ស គន្ធោ កាយតោ វាយតិ. ឧប្បលគន្ធោតិ ហសិតកថិតកាលេសុ មុខតោ និក្ខន្តោ តង្ខណំ វិកសិតស្សេវ នីលុប្បលស្ស អតិសុរភិគន្ធោ វាយតិ.

ឯវំ រូបសម្ផស្សគន្ធសម្បត្តិយុត្តាយ បនស្សា សរីរសម្បត្តិយា អនុរូបំ អាចារំ ទស្សេតុំ តំ ខោ បនាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ រាជានំ ទិស្វា និសិន្នាសនតោ អគ្គិទឌ្ឍា វិយ បឋមមេវ ឧដ្ឋាតីតិ បុព្ពុដ្ឋាយិនី. តស្មិំ និសិន្នេ តស្ស រញ្ញោ តាលវណ្ដេន ពីជនាទិកិច្ចំ កត្វា បច្ឆា និបតតិ និសីទតីតិ បច្ឆានិបាតិនី. កិំ ករោមិ ទេវាតិ តស្ស កិំការំ បដិស្សាវេតីតិ កិំការបដិស្សាវិនី. រញ្ញោ មនាបមេវ ចរតិ ករោតីតិ មនាបចារិនី. យំ រញ្ញោ បិយំ, តទេវ វទតីតិ បិយវាទិនី.

ឥទានិ ស្វាស្សា អាចារោ ភាវសុទ្ធិយា ឯវ, ន សាឋេយ្យេនាតិ ទស្សេតុំ តំ ខោ បនាតិអាទិមាហ. តត្ថ នោ អតិចរតីតិ ន អតិក្កមិត្វា ចរតិ, អញ្ញំ បុរិសំ ចិត្តេនបិ ន បត្ថេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ យេ តស្សា អាទិម្ហិ ‘‘អភិរូបា’’តិអាទយោ អន្តេ ‘‘បុព្ពុដ្ឋាយិនី’’តិអាទយោ គុណា វុត្តា, តេ បកតិគុណា ឯវ ‘‘អតិក្កន្តា មានុសំ វណ្ណ’’ន្តិអាទយោ បន ចក្កវត្តិនោ បុញ្ញំ ឧបនិស្សាយ ចក្ករតនបាតុភាវតោ បដ្ឋាយ បុរិមកម្មានុភាវេន និព្ពត្តន្តីតិ វេទិតព្ពា. អភិរូបតាទិកាបិ វា ចក្ករតនបាតុភាវតោ បដ្ឋាយ សព្ពាការបារិបូរា ជាតា. តេនាហ ឯវរូបំ ឥត្ថិរតនំ បាតុភវតីតិ.

គហបតិរតនវណ្ណនា

ឯវំ បាតុភូតឥត្ថិរតនស្ស បន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ធនករណីយានំ កិច្ចានំ យថាសុខប្បវត្តនត្ថំ គហបតិរតនំ បាតុភវតិ. សោ បកតិយាវ មហាភោគោ មហាភោគកុលេ ជាតោ រញ្ញោ ធនរាសិវឌ្ឍកោ សេដ្ឋិ គហបតិ ហោតិ, ចក្ករតនានុភាវសហិតំ បនស្ស កម្មវិបាកជំ ទិព្ពចក្ខុ បាតុភវតិ, យេន អន្តោបថវិយំ យោជនព្ភន្តរេ និធិំ បស្សតិ. សោ តំ សម្បត្តិំ ទិស្វា តុដ្ឋហទយោ គន្ត្វា រាជានំ ធនេន បវារេត្វា សព្ពានិ ធនករណីយានិ សម្បាទេតិ. តេន វុត្តំ បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ…បេ… ឯវរូបំ គហបតិរតនំ បាតុភវតីតិ.

បរិណាយករតនវណ្ណនា

ឯវំ បាតុភូតគហបតិរតនស្ស បន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស សព្ពកិច្ចសំវិធានសមត្ថំ បរិណាយករតនំ បាតុភវតិ. សោ រញ្ញោ ជេដ្ឋបុត្តោវ ហោតិ. បកតិយា ឯវ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី, រញ្ញោ បុញ្ញានុភាវំ និស្សាយ បនស្ស អត្តនោ កម្មានុភាវេន បរចិត្តញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. យេន ទ្វាទសយោជនាយ រាជបរិសាយ ចិត្តាចារំ ញត្វា រញ្ញោ អហិតេ ហិតេ ច វវត្ថបេតុំ សមត្ថោ ហោតិ. សោបិ តំ អត្តនោ អានុភាវំ ទិស្វា តុដ្ឋហទយោ រាជានំ សព្ពកិច្ចានុសាសនេន បវារេតិ. តេន វុត្តំ បុន ចបរំ…បេ… បរិណាយករតនំ បាតុភវតីតិ. តត្ថ ឋបេតព្ពំ ឋបេតុន្តិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានន្តរេ ឋបេតព្ពំ ឋបេតុំ.

២៥៩. សមវេបាកិនិយាតិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

២៦០. កដគ្គហេនាតិ ជយគ្គាហេន. មហន្តំ ភោគក្ខន្ធន្តិ ឯកប្បហារេនេវ ទ្វេ វា តីណិ វា សតសហស្សានិ. កេវលា បរិបូរា បណ្ឌិតភូមីតិ បណ្ឌិតោ តីណិ សុចរិតានិ បូរេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តតិ, តតោ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆន្តោ កុលរូបភោគសម្បត្តិយំ និព្ពត្តតិ, តត្ថ ឋិតោ តីណិ ច សុចរិតានិ បូរេត្វា បុន សគ្គេ និព្ពត្តតីតិ អយំ សកលា បរិបុណ្ណា បណ្ឌិតភូមិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.