៣. សុញ្ញតវគ្គោ

១. ចូឡសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា

១៧៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡសុញ្ញតសុត្តំ. តត្ថ ឯកមិទន្តិ ថេរោ កិរ ភគវតោ វត្តំ កត្វា អត្តនោ ទិវាដ្ឋានំ គន្ត្វា កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា និព្ពានារម្មណំ សុញ្ញតាផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នោ យថាបរិច្ឆេទេន វុដ្ឋាសិ. អថស្ស សង្ខារា សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ សុញ្ញតាកថំ សោតុកាមោ ជាតោ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ បន សក្កា ធុរេន ធុរំ បហរន្តេន វិយ គន្ត្វា ‘សុញ្ញតាកថំ មេ, ភន្តេ, កថេថា’តិ ភគវន្តំ វត្តុំ, ហន្ទាហំ យំ មេ ភគវា នគរកំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ ឯកំ កថំ កថេសិ, តំ សារេមិ, ឯវំ មេ ភគវា សុញ្ញតាកថំ កថេស្សតី’’តិ ទសពលំ សារេន្តោ ឯកមិទន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តមេវ. កច្ចិមេតំ, ភន្តេតិ ថេរោ ឯកបទេ ឋត្វា សដ្ឋិបទសហស្សានិ ឧគ្គហេត្វា ធារេតុំ សមត្ថោ, កិំ សោ ‘‘សុញ្ញតាវិហារេនា’’តិ ឯកំ បទំ ធារេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, សោតុកាមេន បន ជានន្តេន វិយ បុច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, បាកដំ កត្វា វិត្ថារិយមានំ សុញ្ញតាកថំ សោតុកាមោ អជានន្តោ វិយ ឯវមាហ. ឯកោ អជានន្តោបិ ជានន្តោ វិយ ហោតិ, ថេរោ ឯវរូបំ កោហញ្ញំ កិំ ករិស្សតិ, អត្តនោ ជាននដ្ឋានេបិ ភគវតោ អបចិតិំ ទស្សេត្វា ‘‘កច្ចិមេត’’ន្តិអាទិមាហ.

បុព្ពេបីតិ បឋមពោធិយំ នគរកំ ឧបនិស្សាយ វិហរណកាលេបិ. ឯតរហិបីតិ ឥទានិបិ. ឯវំ បន វត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អានន្ទោ សុញ្ញតាកថំ សោតុកាមោ, ឯកោ បន សោតុំ សក្កោតិ, ន ឧគ្គហេតុំ, ឯកោ សោតុម្បិ ឧគ្គហេតុម្បិ សក្កោតិ, ន កថេតុំ, អានន្ទោ បន សោតុម្បិ សក្កោតិ ឧគ្គហេតុម្បិ កថេតុម្បិ, (កថេមិស្ស) សុញ្ញតាកថ’’ន្តិ. ឥតិ តំ កថេន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ សុញ្ញោ ហត្ថិគវាស្សវឡវេនាតិ តត្ថ កដ្ឋរូបបោត្ថករូបចិត្តរូបវសេន កតា ហត្ថិអាទយោ អត្ថិ, វេស្សវណមន្ធាតាទីនំ ឋិតដ្ឋានេ ចិត្តកម្មវសេន កតម្បិ, រតនបរិក្ខតានំ វាតបានទ្វារពន្ធមញ្ចបីឋាទីនំ វសេន សណ្ឋិតម្បិ, ជិណ្ណបដិសង្ខរណត្ថំ ឋបិតម្បិ ជាតរូបរជតំ អត្ថិ, កដ្ឋរូបាទិវសេន កតា ធម្មសវនបញ្ហបុច្ឆនាទិវសេន អាគច្ឆន្តា ច ឥត្ថិបុរិសាបិ អត្ថិ, តស្មា ន សោ តេហិ សុញ្ញោ. ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ សវិញ្ញាណកានំ ហត្ថិអាទីនំ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ បរិភុញ្ជិតព្ពស្ស ជាតរូបរជតស្ស, និពទ្ធវាសំ វសន្តានំ ឥត្ថិបុរិសានញ្ច អភាវំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

ភិក្ខុសង្ឃំ បដិច្ចាតិ ភិក្ខូសុ ហិ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេសុបិ វិហារភត្តំ សាទិយន្តេហិ ភិក្ខូហិ ចេវ គិលានគិលានុបដ្ឋាកឧទ្ទេសចីវរកម្មបសុតាទីហិ ច ភិក្ខូហិ សោ អសុញ្ញោវ ហោតិ, ឥតិ និច្ចម្បិ ភិក្ខូនំ អត្ថិតាយ ឯវមាហ. ឯកត្តន្តិ ឯកភាវំ, ឯកំ អសុញ្ញតំ អត្ថីតិ អត្ថោ. ឯកោ អសុញ្ញភាវោ អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. អមនសិករិត្វាតិ ចិត្តេ អកត្វា អនាវជ្ជិត្វា អបច្ចវេក្ខិត្វា. គាមសញ្ញន្តិ គាមោតិ បវត្តវសេន វា កិលេសវសេន វា ឧប្បន្នំ គាមសញ្ញំ. មនុស្សសញ្ញាយបិ ឯសេវ នយោ. អរញ្ញសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តន្តិ ឥទំ អរញ្ញំ, អយំ រុក្ខោ, អយំ បព្ពតោ, អយំ នីលោភាសោ វនសណ្ឌោតិ ឯវំ ឯកំ អរញ្ញំយេវ បដិច្ច អរញ្ញសញ្ញំ មនសិ ករោតិ. បក្ខន្ទតីតិ ឱតរតិ. អធិមុច្ចតីតិ ឯវន្តិ អធិមុច្ចតិ. យេ អស្សុ ទរថាតិ យេ ច បវត្តទរថា វា កិលេសទរថា វា គាមសញ្ញំ បដិច្ច ភវេយ្យុំ, តេ ឥធ អរញ្ញសញ្ញាយ ន សន្តិ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. អត្ថិ ចេវាយន្តិ អយំ បន ឯកំ អរញ្ញសញ្ញំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានា បវត្តទរថមត្តា អត្ថិ.

យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតីតិ យំ មិគារមាតុបាសាទេ ហត្ថិអាទយោ វិយ ឥមិស្សា អរញ្ញសញ្ញាយ គាមសញ្ញាមនុស្សសញ្ញាវសេន ឧប្បជ្ជមានំ បវត្តទរថកិលេសទរថជាតំ, តំ ន ហោតិ. យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋន្តិ យំ មិគារមាតុបាសាទេ ភិក្ខុសង្ឃោ វិយ តត្ថ អរញ្ញសញ្ញាយ បវត្តទរថមត្តំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ. តំ សន្តមិទំ អត្ថីតិ បជានាតីតិ តំ វិជ្ជមានមេវ ‘‘អត្ថិ ឥទ’’ន្តិ បជានាតិ, សុញ្ញតាវក្កន្តីតិ សុញ្ញតានិព្ពត្តិ.

១៧៧. អមនសិករិត្វា មនុស្សសញ្ញន្តិ ឥធ គាមសញ្ញំ ន គណ្ហាតិ. កស្មា? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មនុស្សសញ្ញាយ គាមសញ្ញំ និវត្តេត្វា, អរញ្ញសញ្ញាយ មនុស្សសញ្ញំ, បថវីសញ្ញាយ អរញ្ញសញ្ញំ, អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយ បថវីសញ្ញំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ, វិបស្សនាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញំ, មគ្គេន វិបស្សនំ និវត្តេត្វា អនុបុព្ពេន អច្ចន្តសុញ្ញតំ នាម ទស្សេស្សាមី’’តិ. តស្មា ឯវំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ បថវីសញ្ញន្តិ កស្មា អរញ្ញសញ្ញំ បហាយ បថវីសញ្ញំ មនសិ ករោតិ? អរញ្ញសញ្ញាយ វិសេសានធិគមនតោ. យថា ហិ បុរិសស្ស រមណីយំ ខេត្តដ្ឋានំ ទិស្វា – ‘‘ឥធ វុត្តា សាលិអាទយោ សុដ្ឋុ សម្បជ្ជិស្សន្តិ, មហាលាភំ លភិស្សាមី’’តិ សត្តក្ខត្តុម្បិ ខេត្តដ្ឋានំ ឱលោកេន្តស្ស សាលិអាទយោ ន សម្បជ្ជន្តេវ, សចេ បន តំ ឋានំ វិហតខាណុកកណ្ដកំ កត្វា កសិត្វា វបតិ, ឯវំ សន្តេ សម្បជ្ជន្តិ, ឯវមេវ – ‘‘ឥទំ អរញ្ញំ, អយំ រុក្ខោ, អយំ បព្ពតោ, អយំ នីលោភាសោ វនសណ្ឌោ’’តិ សចេបិ សត្តក្ខត្តុំ អរញ្ញសញ្ញំ មនសិ ករោតិ, នេវូបចារំ ន សមាធិំ បាបុណាតិ, បថវីសញ្ញាយ បនស្ស ធុវសេវនំ កម្មដ្ឋានំ បថវីកសិណំ បរិកម្មំ កត្វា ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបទដ្ឋានម្បិ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សក្កា អរហត្តំ បាបុណិតុំ. តស្មា អរញ្ញសញ្ញំ បហាយ បថវីសញ្ញំ មនសិ ករោតិ. បដិច្ចាតិ បដិច្ច សម្ភូតំ.

ឥទានិ យស្មិំ បថវីកសិណេ សោ បថវីសញ្ញី ហោតិ, តស្ស ឱបម្មទស្សនត្ថំ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧសភស្ស ឯតន្តិ អាសភំ. អញ្ញេសំ បន គុន្នំ គណ្ឌាបិ ហោន្តិ បហារាបិ. តេសញ្ហិ ចម្មំ បសារិយមានំ និព្ពលិកំ ន ហោតិ, ឧសភស្ស លក្ខណសម្បន្នតាយ តេ ទោសា នត្ថិ. តស្មា តស្ស ចម្មំ គហិតំ. សង្កុសតេនាតិ ខិលសតេន. សុវិហតន្តិ បសារេត្វា សុដ្ឋុ វិហតំ. ឩនកសតសង្កុវិហតញ្ហិ និព្ពលិកំ ន ហោតិ, សង្កុសតេន វិហតំ ភេរិតលំ វិយ និព្ពលិកំ ហោតិ. តស្មា ឯវមាហ. ឧក្កូលវិក្កូលន្តិ ឧច្ចនីចំ ថលដ្ឋានំ និន្នដ្ឋានំ. នទីវិទុគ្គន្តិ នទិយោ ចេវ ទុគ្គមដ្ឋានញ្ច. បថវីសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តន្តិ កសិណបថវិយំយេវ បដិច្ច សម្ភូតំ ឯកំ សញ្ញំ មនសិ ករោតិ. ទរថមត្តាតិ ឥតោ បដ្ឋាយ សព្ពវារេសុ បវត្តទរថវសេន ទរថមត្តា វេទិតព្ពា.

១៨២. អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិន្តិ វិបស្សនាចិត្តសមាធិំ. សោ ហិ និច្ចនិមិត្តាទិវិរហិតោ អនិមិត្តោតិ វុច្ចតិ. ឥមមេវ កាយន្តិ វិបស្សនាយ វត្ថុំ ទស្សេតិ. តត្ថ ឥមមេវាតិ ឥមំ ឯវ ចតុមហាភូតិកំ. សឡាយតនិកន្តិ សឡាយតនបដិសំយុត្តំ. ជីវិតបច្ចយាតិ យាវ ជីវិតិន្ទ្រិយានំ បវត្តិ, តាវ ជីវិតបច្ចយា បវត្តទរថមត្តា អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១៨៣. បុន អនិមិត្តន្តិ វិបស្សនាយ បដិវិបស្សនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. កាមាសវំ បដិច្ចាតិ កាមាសវំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនបវត្តទរថា ឥធ ន សន្តិ, អរិយមគ្គេ ចេវ អរិយផលេ ច នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមមេវ កាយន្តិ ឥមំ ឧបាទិសេសទរថទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឥតិ មនុស្សសញ្ញាយ គាមសញ្ញំ និវត្តេត្វា…បេ… មគ្គេន វិបស្សនំ និវត្តេត្វា អនុបុព្ពេន អច្ចន្តសុញ្ញតា នាម ទស្សិតា ហោតិ.

១៨៤. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. អនុត្តរន្តិ ឧត្តរវិរហិតំ សព្ពសេដ្ឋំ. សុញ្ញតន្តិ សុញ្ញតផលសមាបត្តិំ. តស្មាតិ យស្មា អតីតេបិ, ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកសង្ខាតា សមណព្រាហ្មណា. អនាគតេបិ, ឯតរហិបិ ពុទ្ធពុទ្ធសាវកសង្ខាតា សមណព្រាហ្មណា ឥមំយេវ បរិសុទ្ធំ បរមំ អនុត្តរំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិំសុ វិហរិស្សន្តិ វិហរន្តិ ច, តស្មា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មហាសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាសុញ្ញតសុត្តំ. តត្ថ កាឡខេមកស្សាតិ ឆវិវណ្ណេន សោ កាឡោ, ខេមកោតិ បនស្ស នាមំ. វិហារោតិ តស្មិំយេវ និគ្រោធារាមេ ឯកស្មិំ បទេសេ បាការេន បរិក្ខិបិត្វា ទ្វារកោដ្ឋកំ មាបេត្វា ហំសវដ្ដកាទិសេនាសនានិ ចេវ មណ្ឌលមាឡភោជនសាលាទីនិ ច បតិដ្ឋបេត្វា កតោ វិហារោ. សម្ពហុលានិ សេនាសនានីតិ មញ្ចោ បីឋំ ភិសិពិម្ពោហនំ តដ្ដិកា ចម្មខណ្ឌោ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោ បលាលសន្ថារោតិអាទីនិ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, មញ្ចេន មញ្ចំ…បេ… បលាលសន្ថារេនេវ បលាលសន្ថារំ អាហច្ច ឋបិតានិ, គណភិក្ខូនំ វសនដ្ឋានសទិសំ អហោសិ.

សម្ពហុលា នុ ខោតិ ភគវតោ ពោធិបល្លង្កេយេវ សព្ពកិលេសានំ សមុគ្ឃាដិតត្តា សំសយោ នាម នត្ថិ, វិតក្កបុព្ពភាគា បុច្ឆា, វិតក្កបុព្ពភាគេ ចាយំ នុការោ និបាតមត្តោ. បាដិមត្ថកំ គច្ឆន្តេ អវិនិច្ឆិតោ នាម ន ហោតិ. ឥតោ កិរ បុព្ពេ ភគវតា ទស ទ្វាទស ភិក្ខូ ឯកដ្ឋានេ វសន្តា ន ទិដ្ឋបុព្ពា.

អថស្ស ឯតទហោសិ – គណវាសោ នាមាយំ វដ្ដេ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ នទីឱតិណ្ណឧទកសទិសោ, និរយតិរច្ឆានយោនិបេត្តិវិសយាសុរកាយេសុបិ, មនុស្សលោក-ទេវលោកព្រហ្មលោកេសុបិ គណវាសោវ អាចិណ្ណោ. ទសយោជនសហស្សោ ហិ និរយោ តិបុចុណ្ណភរិតា នាឡិ វិយ សត្តេហិ និរន្តរោ, បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណករណដ្ឋានេ សត្តានំ បមាណំ វា បរិច្ឆេទោ វា នត្ថិ, តថា វាសីហិ តច្ឆនាទិឋានេសុ, ឥតិ គណភូតាវ បច្ចន្តិ. តិរច្ឆានយោនិយំ ឯកស្មិំ វម្មិកេ ឧបសិកានំ បមាណំ វា បរិច្ឆេទោ វា នត្ថិ, តថា ឯកេកពិលាទីសុបិ កិបិល្លិកាទីនំ. តិរច្ឆានយោនិយម្បិ គណវាសោវ. បេតនគរានិ ច គាវុតិកានិ អឌ្ឍយោជនិកានិបិ បេតភរិតានិ ហោន្តិ. ឯវំ បេត្តិវិសយេបិ គណវាសោវ. អសុរភវនំ ទសយោជនសហស្សំ កណ្ណេ បក្ខិត្តសូចិយា កណ្ណពិលំ វិយ ហោតិ. ឥតិ អសុរកាយេបិ គណវាសោវ. មនុស្សលោកេ សាវត្ថិយំ សត្តបណ្ណាស កុលសតសហស្សានិ, រាជគហេ អន្តោ ច ពហិ ច អដ្ឋារស មនុស្សកោដិយោ វសិំសុ. ឯវំ អញ្ញេសុបិ ឋានេសូតិ មនុស្សលោកេបិ គណវាសោវ. ភុម្មទេវតា អាទិំ កត្វា ទេវលោកព្រហ្មលោកេសុបិ គណវាសោវ. ឯកេកស្ស ហិ ទេវបុត្តស្ស អឌ្ឍតិយា នាដកកោដិយោ ហោន្តិ, នវបិ កោដិយោ ហោន្តិ, ឯកដ្ឋានេ ទសសហស្សាបិ ព្រហ្មានោ វសន្តិ.

តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា សតសហស្សកប្បាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ គណវាសវិទ្ធំសនត្ថំ ទស បារមិយោ បូរិតា, ឥមេ ច ភិក្ខូ ឥតោ បដ្ឋាយេវ គណំ ពន្ធិត្វា គណាភិរតា ជាតា អននុច្ឆវិកំ ករោន្តី’’តិ. សោ ធម្មសំវេគំ ឧប្បាទេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ ‘ឯកដ្ឋានេ ទ្វីហិ ភិក្ខូហិ ន វសិតព្ព’ន្តិ សក្កា ភវេយ្យ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតុំ, សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេយ្យំ, ន ខោ បនេតំ សក្កា. ហន្ទាហំ មហាសុញ្ញតាបដិបត្តិំ នាម សុត្តន្តំ ទេសេមិ, យំ សិក្ខាកាមានំ កុលបុត្តានំ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិ វិយ នគរទ្វារេ និក្ខិត្តសព្ពកាយិកអាទាសោ វិយ ច ភវិស្សតិ. តតោ យថា នាមេកស្មិំ អាទាសេ ខត្តិយាទយោ អត្តនោ វជ្ជំ ទិស្វា តំ បហាយ អនវជ្ជា ហោន្តិ, ឯវមេវំ មយិ បរិនិព្ពុតេបិ បញ្ចវស្សសហស្សានិ ឥមំ សុត្តំ អាវជ្ជិត្វា គណំ វិនោទេត្វា ឯកីភាវាភិរតា កុលបុត្តា វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ ករិស្សន្តី’’តិ. ភគវតោ ច មនោរថំ បូរេន្តា វិយ ឥមំ សុត្តំ អាវជ្ជិត្វា គណំ វិនោទេត្វា វដ្ដទុក្ខំ ខេបេត្វា បរិនិព្ពុតា កុលបុត្តា គណនបថំ វីតិវត្តា. វាលិកបិដ្ឋិវិហារេបិ ហិ អាភិធម្មិកអភយត្ថេរោ នាម វស្សូបនាយិកសមយេ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឥមំ សុត្តំ សញ្ឈាយិត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯវំ ការេតិ, មយំ កិំ ករោមា’’តិ អាហ. តេ សព្ពេបិ អន្តោវស្សេ គណំ វិនោទេត្វា ឯកីភាវាភិរតា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. គណភេទនំ នាម ឥទំ សុត្តន្តិ.

១៨៦. ឃដាយាតិ ឯវំនាមកស្ស សក្កស្ស. វិហារេតិ អយម្បិ វិហារោ និគ្រោធារាមស្សេវ ឯកទេសេ កាឡខេមកស្ស វិហារោ វិយ កតោតិ វេទិតព្ពោ. ចីវរកម្មន្តិ ជិណ្ណមលិនានំ អគ្គឡដ្ឋានុប្បាទនធោវនាទីហិ កតបរិភណ្ឌម្បិ, ចីវរត្ថាយ ឧប្បន្នវត្ថានំ វិចារណសិព្ពនាទីហិ អកតំ សំវិធានម្បិ វដ្ដតិ, ឥធ បន អកតំ សំវិធានំ អធិប្បេតំ. មនុស្សា ហិ អានន្ទត្ថេរស្ស ចីវរសាដកេ អទំសុ. តស្មា ថេរោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ គហេត្វា តត្ថ ចីវរកម្មំ អកាសិ. តេបិ ភិក្ខូ បាតោវ សូចិបាសកស្ស បញ្ញាយនកាលតោ បដ្ឋាយ និសិន្នា អបញ្ញាយនកាលេ ឧដ្ឋហន្តិ. សូចិកម្មេ និដ្ឋិតេយេវ សេនាសនានិ សំវិទហិស្សាមាតិ ន សំវិទហិំសុ. ចីវរការសមយោ នោតិ ថេរោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អទ្ធា ឯតេហិ ភិក្ខូហិ ន បដិសាមិតានិ សេនាសនានិ, ភគវតា ច ទិដ្ឋានិ ភវិស្សន្តិ. ឥតិ អនត្តមនោ សត្ថា សុដ្ឋុ និគ្គហេតុកាមោ, ឥមេសំ ភិក្ខូនំ ឧបត្ថម្ភោ ភវិស្សាមី’’តិ; តស្មា ឯវមាហ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – ‘‘ន, ភន្តេ, ឥមេ ភិក្ខូ កម្មារាមា ឯវ, ចីវរកិច្ចវសេន បន ឯវំ វសន្តី’’តិ.

ន ខោ, អានន្ទាតិ, អានន្ទ, កម្មសមយោ វា ហោតុ អកម្មសមយោ វា, ចីវរការសមយោ វា ហោតុ អចីវរការសមយោ វា, អថ ខោ សង្គណិការាមោ ភិក្ខុ ន សោភតិយេវ. មា ត្វំ អនុបត្ថម្ភដ្ឋានេ ឧបត្ថម្ភោ អហោសីតិ. តត្ថ សង្គណិកាតិ សកបរិសសមោធានំ. គណោតិ នានាជនសមោធានំ. ឥតិ សង្គណិការាមោ វា ហោតុ គណារាមោ វា, សព្ពថាបិ គណពាហុល្លាភិរតោ គណពន្ធនពទ្ធោ ភិក្ខុ ន សោភតិ. បច្ឆាភត្តេ បន ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា សុធោតហត្ថបាទោ មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឯការាមតមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ពុទ្ធសាសនេ សោភតិ. នេក្ខម្មសុខន្តិ កាមតោ និក្ខន្តស្ស សុខំ. បវិវេកសុខម្បិ កាមបវិវេកសុខមេវ. រាគាទីនំ បន វូបសមត្ថាយ សំវត្តតីតិ ឧបសមសុខំ. មគ្គសម្ពោធត្ថាយ សំវត្តតីតិ សម្ពោធិសុខំ. និកាមលាភីតិ កាមលាភី ឥច្ឆិតលាភី. អកិច្ឆលាភីតិ អទុក្ខលាភី. អកសិរលាភីតិ វិបុលលាភី.

សាមាយិកន្តិ អប្បិតប្បិតសមយេ កិលេសេហិ វិមុត្តំ. កន្តន្តិ មនាបំ. ចេតោវិមុត្តិន្តិ រូបារូបាវចរចិត្តវិមុត្តិំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ចត្តារិ ច ឈានានិ ចតស្សោ ច អរូបសមាបត្តិយោ, អយំ សាមាយិកោ វិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២១៣). អសាមាយិកន្តិ ន សមយវសេន កិលេសេហិ វិមុត្តំ, អថ ខោ អច្ចន្តវិមុត្តំ លោកុត្តរំ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ចត្តារោ ច អរិយមគ្គា ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ, អយំ អសាមាយិកោ វិមោក្ខោ’’តិ. អកុប្បន្តិ កិលេសេហិ អកោបេតព្ពំ.

ឯត្តាវតា កិំ កថិតំ ហោតិ? សង្គណិការាមោ ភិក្ខុ គណពន្ធនពទ្ធោ នេវ លោកិយគុណំ, ន ច លោកុត្តរគុណំ និព្ពត្តេតុំ សក្កោតិ, គណំ វិនោទេត្វា បន ឯកាភិរតោ សក្កោតិ. តថា ហិ វិបស្សី ពោធិសត្តោ ចតុរាសីតិយា បព្ពជិតសហស្សេហិ បរិវុតោ សត្ត វស្សានិ វិចរន្តោ សព្ពញ្ញុគុណំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ, គណំ វិនោទេត្វា សត្តទិវសេ ឯកីភាវាភិរតោ ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ សព្ពញ្ញុគុណំ និព្ពត្តេសិ. អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ បញ្ចវគ្គិយេហិ សទ្ធិំ ឆព្ពស្សានិ វិចរន្តោ សព្ពញ្ញុគុណំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ, តេសុ បក្កន្តេសុ ឯកីភាវាភិរតោ ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ សព្ពញ្ញុគុណំ និព្ពត្តេសិ.

ឯវំ សង្គណិការាមស្ស គុណាធិគមាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទោសុប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ នាហំ អានន្ទាតិអាទិមាហ. តត្ថ រូបន្តិ សរីរំ. យត្ថ រត្តស្សាតិ យស្មិំ រូបេ រាគវសេន រត្តស្ស. ន ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ យស្មិំ រូបេ រត្តស្ស ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តំ រូបំ ន សមនុបស្សាមិ, អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ ទសពលសាវកត្តុបគមនសង្ខាតេន អញ្ញថាភាវេន សញ្ចយស្ស វិយ, ឧបាលិគហបតិនោ អញ្ញថាភាវេន នាដបុត្តស្ស វិយ, បិយជាតិកសុត្តេ សេដ្ឋិអាទីនំ វិយ ច ឧប្បជ្ជន្តិយេវ.

១៨៧. អយំ ខោ បនានន្ទាតិ កោ អនុសន្ធិ? សចេ ហិ កោចិ ទុព្ពុទ្ធី នវបព្ពជិតោ វទេយ្យ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ខេត្តំ បវិដ្ឋា គាវិយោ វិយ អម្ហេយេវ គណតោ នីហរតិ, ឯកីភាវេ និយោជេតិ, សយំ បន រាជរាជមហាមត្តាទីហិ បរិវុតោ វិហរតី’’តិ, តស្ស វចនោកាសុបច្ឆេទនត្ថំ – ‘‘ចក្កវាឡបរិយន្តាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសិន្នោបិ តថាគតោ ឯកកោវា’’តិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបាទីនំ សង្ខនិមិត្តានំ. អជ្ឈត្តន្តិ វិសយជ្ឈត្តំ. សុញ្ញតន្តិ សុញ្ញតផលសមាបត្តិំ. តត្រ ចេតិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មំ, តំ ចេតិ វុត្តំ ហោតិ. បុន តត្រាតិ តស្មិំ បរិសមជ្ឈេ ឋិតោ. វិវេកនិន្នេនាតិ និព្ពាននិន្នេន. ព្យន្តីភូតេនាតិ អាសវដ្ឋានីយធម្មេហិ វិគតន្តេន និស្សដេន វិសំយុត្តេន. ឧយ្យោជនិកបដិសំយុត្តន្តិ គច្ឆថ តុម្ហេតិ ឯវំ ឧយ្យោជនិកេន វចនេន បដិសំយុត្តំ.

កាយ បន វេលាយ ភគវា ឯវំ កថេតិ? បច្ឆាភត្តកិច្ចវេលាយ, វា បុរិមយាមកិច្ចវេលាយ វា. ភគវា ហិ បច្ឆាភត្តេ គន្ធកុដិយំ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា វុដ្ឋាយ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទតិ. តស្មិំ សមយេ ធម្មស្សវនត្ថាយ បរិសា សន្និបតន្តិ. អថ ភគវា កាលំ វិទិត្វា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ពុទ្ធាសនវរគតោ ធម្មំ ទេសេត្វា ភេសជ្ជតេលបាកំ គណ្ហន្តោ វិយ កាលំ អនតិក្កមិត្វា វិវេកនិន្នេន ចិត្តេន បរិសំ ឧយ្យោជេតិ. បុរិមយាមេបិ ‘‘អភិក្កន្តា ខោ វាសេដ្ឋា រត្តិ, យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញថា’’តិ (ទី. និ. ៣.២៩៩) ឯវំ ឧយ្យោជេតិ. ពុទ្ធានញ្ហិ ពោធិបត្តិតោ បដ្ឋាយ ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិបិ និព្ពាននិន្នានេវ. តស្មាតិហានន្ទាតិ យស្មា សុញ្ញតាវិហារោ សន្តោ បណីតោ, តស្មា.

១៨៨. អជ្ឈត្តមេវាតិ គោចរជ្ឈត្តមេវ. អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតន្តិ ឥធ និយកជ្ឈត្តំ, អត្តនោ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ និស្សិតន្តិ អត្ថោ. សម្បជានោ ហោតីតិ កម្មដ្ឋានស្ស អសម្បជ្ជនភាវជាននេន សម្បជានោ. ពហិទ្ធាតិ បរស្ស បញ្ចសុ ខន្ធេសុ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធាតិ កាលេន អជ្ឈត្តំ កាលេន ពហិទ្ធា. អានេញ្ជន្តិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ភវិស្សាមាតិ អានេញ្ជំ អរូបសមាបត្តិំ មនសិ ករោតិ.

តស្មិំយេវ បុរិមស្មិន្តិ បាទកជ្ឈានំ សន្ធាយ វុត្តំ. អបគុណបាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតស្ស ហិ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ តត្ថ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ‘‘បរស្ស សន្តានេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ ពហិទ្ធា មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ – ‘‘កាលេន អត្តនោ សន្តានេ, កាលេន បរស្ស សន្តានេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតុកាមោ ‘‘អរូបសមាបត្តិយំ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. ឥទានិ – ‘‘ន មេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ វិស្សដ្ឋវីរិយេន ឧបដ្ឋាកាទីនំ បច្ឆតោ ន ចរិតព្ពំ, បាទកជ្ឈានមេវ បន សាធុកំ បុនប្បុនំ មនសិកាតព្ពំ. ឯវមស្ស រុក្ខេ ឆិន្ទតោ ផរសុម្ហិ អវហន្តេ បុន និសិតំ ការេត្វា ឆិន្ទន្តស្ស ឆិជ្ជេសុ ផរសុ វិយ កម្មដ្ឋានេ មនសិការោ វហតី’’តិ ទស្សេតុំ តស្មិំយេវាតិអាទិមាហ. ឥទានិស្ស ឯវំ បដិបន្នស្ស យំ យំ មនសិ ករោតិ, តត្ថ តត្ថ មនសិការោ សម្បជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ បក្ខន្ទតីតិ អាហ.

១៨៩. ឥមិនា វិហារេនាតិ ឥមិនា សមថវិបស្សនាវិហារេន. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោតិ ឥតិ ចង្កមន្តោបិ តស្មិំ កម្មដ្ឋានេ សម្បជ្ជមានេ ‘‘សម្បជ្ជតិ មេ កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ ជាននេន សម្បជានោ ហោតិ. សយតីតិ និបជ្ជតិ. ឯត្ថ កញ្ចិ កាលំ ចង្កមិត្វា – ‘‘ឥទានិ ឯត្តកំ កាលំ ចង្កមិតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ ញត្វា ឥរិយាបថំ អហាបេត្វា ឋាតព្ពំ. ឯស នយោ សព្ពវារេសុ. ន កថេស្សាមីតិ, ឥតិហ តត្ថាតិ ឯវំ ន កថេស្សាមីតិ ជាននេន តត្ថ សម្បជានការី ហោតិ.

បុន ទុតិយវារេ ឯវរូបិំ កថំ កថេស្សាមីតិ ជាននេន សម្បជានការី ហោតិ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សមថវិបស្សនា តរុណាវ, តាសំ អនុរក្ខណត្ថំ –

‘‘អាវាសោ គោចរោ ភស្សំ, បុគ្គលោ អថ ភោជនំ;

ឧតុ ឥរិយាបថោ ចេវ, សប្បាយោ សេវិតព្ពកោ’’តិ.

សត្ត សប្បាយានិ ឥច្ឆិតព្ពានិ. តេសំ ទស្សនត្ថមិទំ វុត្តំ. វិតក្កវារេសុ អវិតក្កនស្ស ច វិតក្កនស្ស ច ជាននេន សម្បជានតា វេទិតព្ពា.

១៩០. ឥតិ វិតក្កបហានេន ទ្វេ មគ្គេ កថេត្វា ឥទានិ តតិយមគ្គស្ស វិបស្សនំ អាចិក្ខន្តោ បញ្ច ខោ ឥមេ, អានន្ទ, កាមគុណាតិអាទិមាហ. អាយតនេតិ តេសុយេវ កាមគុណេសុ កិស្មិញ្ចិទេវ កិលេសុប្បត្តិការណេ. សមុទាចារោតិ សមុទាចរណតោ អប្បហីនកិលេសោ. ឯវំ សន្តន្តិ ឯវំ វិជ្ជមានមេវ. សម្បជានោតិ កម្មដ្ឋានស្ស អសម្បត្តិជាននេន សម្បជានោ. ទុតិយវារេ ឯវំ សន្តមេតន្តិ ឯវំ សន្តេ ឯតំ. សម្បជានោតិ កម្មដ្ឋានសម្បត្តិជាននេន សម្បជានោ. អយញ្ហិ ‘‘បហីនោ នុ ខោ មេ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគោ នោ’’តិ បច្ចវេក្ខមានោ អបហីនភាវំ ញត្វា វីរិយំ បគ្គហេត្វា តំ អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាដេតិ, តតោ មគ្គានន្តរំ ផលំ, ផលតោ វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខមានោ បហីនភាវំ ជានាតិ, តស្ស ជាននេន ‘‘សម្បជានោ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

១៩១. ឥទានិ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនំ អាចិក្ខន្តោ បញ្ច ខោ ឥមេ, អានន្ទ, ឧបាទានក្ខន្ធាតិអាទិមាហ. តត្ថ សោ បហីយតីតិ រូបេ អស្មីតិ មានោ អស្មីតិ ឆន្ទោ អស្មីតិ អនុសយោ បហីយតិ. តថា វេទនាទីសុ សម្បជានតា វុត្តនាយេនេវ វេទិតព្ពា.

ឥមេ ខោ តេ, អានន្ទ, ធម្មាតិ ហេដ្ឋា កថិតេ សមថវិបស្សនាមគ្គផលធម្មេ សន្ធាយាហ. កុសលាយតិកាតិ កុសលតោ អាគតា. កុសលា ហិ កុសលាបិ ហោន្តិ កុសលាយតិកាបិ, សេយ្យថិទំ, បឋមជ្ឈានំ កុសលំ, ទុតិយជ្ឈានំ កុសលញ្ចេវ កុសលាយតិកញ្ច…បេ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ កុសលំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ កុសលញ្ចេវ កុសលាយតិកញ្ច, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ កុសលំ, សោតាបត្តិមគ្គោ កុសលោ ចេវ កុសលាយតិកោ ច…បេ… អនាគាមិមគ្គោ កុសលោ, អរហត្តមគ្គោ កុសលោ ចេវ កុសលាយតិកោ ច. តថា បឋមជ្ឈានំ កុសលំ, តំសម្បយុត្តកា ធម្មា កុសលា ចេវ កុសលាយតិកា ច…បេ… អរហត្តមគ្គោ កុសលោ, តំសម្បយុត្តកា ធម្មា កុសលា ចេវ កុសលាយតិកា ច.

អរិយាតិ និក្កិលេសា វិសុទ្ធា. លោកុត្តរាតិ លោកេ ឧត្តរា វិសិដ្ឋា. អនវក្កន្តា បាបិមតាតិ បាបិមន្តេន មារេន អនោក្កន្តា. វិបស្សនាបាទកា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស ហិ ភិក្ខុនោ ចិត្តំ មារោ ន បស្សតិ, ‘‘ឥទំ នាម អារម្មណំ និស្សាយ សំវត្តតី’’តិ ជាតិតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា ‘‘អនវក្កន្តា’’តិ វុត្តំ.

តំ កិំ មញ្ញសីតិ ឥទំ កស្មា អាហ? គណេបិ ឯកោ អានិសំសោ អត្ថិ, តំ ទស្សេតុំ ឥទមាហ. អនុពន្ធិតុន្តិ អនុគច្ឆិតុំ បរិចរិតុំ.

ន ខោ, អានន្ទាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ភគវតា – ‘‘សុតាវុធោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧) ពហុស្សុតោ បញ្ចាវុធសម្បន្នោ យោធោ វិយ កតោ. យស្មា បន សោ សុតបរិយត្តិំ ឧគ្គហេត្វាបិ តទនុច្ឆវិកំ អនុលោមបដិបទំ ន បដិបជ្ជតិ, ន តស្ស តំ អាវុធំ ហោតិ. យោ បដិបជ្ជតិ, តស្សេវ ហោតិ. តស្មា ឯតទត្ថំ អនុពន្ធិតុំ នារហតីតិ ទស្សេន្តោ ន ខោ, អានន្ទាតិ អាហ.

ឥទានិ យទត្ថំ អនុពន្ធិតព្ពោ, តំ ទស្សេតុំ យា ច ខោតិអាទិមាហ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តីសុ ឋានេសុ ទស កថាវត្ថូនិ អាគតានិ. ‘‘ឥតិ ឯវរូបំ កថំ កថេស្សាមី’’តិ សប្បាយាសប្បាយវសេន អាគតានិ, ‘‘យទិទំ សុត្តំ គេយ្យ’’ន្តិ ឯត្ថ សុតបរិយត្តិវសេន អាគតានិ, ឥមស្មិំ ឋានេ បរិបូរណវសេន អាគតានិ. តស្មា ឥមស្មិំ សុត្តេ ទស កថាវត្ថូនិ កថេន្តេន ឥមស្មិំ ឋានេ ឋត្វា កថេតព្ពានិ.

ឥទានិ យស្មា ឯកច្ចស្ស ឯកកស្ស វិហរតោបិ អត្ថោ ន សម្បជ្ជតិ, តស្មា តំ សន្ធាយ ឯកីភាវេ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ ឯវំ សន្តេ ខោ, អានន្ទាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ ឯកីភាវេ សន្តេ.

១៩៣. សត្ថាតិ ពាហិរកោ តិត្ថករសត្ថា. អន្វាវត្តន្តីតិ អនុអាវត្តន្តិ ឧបសង្កមន្តិ. មុច្ឆំ កាមយតីតិ មុច្ឆនតណ្ហំ បត្ថេតិ, បវត្តេតីតិ អត្ថោ. អាចរិយូបទ្ទវេនាតិ អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នេន កិលេសូបទ្ទវេន អាចរិយស្សុបទ្ទវោ. សេសុបទ្ទវេសុបិ ឯសេវ នយោ. អវធិំសុ នន្តិ មារយិំសុ នំ. ឯតេន ហិ គុណមរណំ កថិតំ.

វិនិបាតាយាតិ សុដ្ឋុ និបតនាយ. កស្មា បន ព្រហ្មចារុបទ្ទវោវ – ‘‘ទុក្ខវិបាកតរោ ច កដុកវិបាកតរោ ច វិនិបាតាយ ច សំវត្តតី’’តិ វុត្តោតិ. ពាហិរបព្ពជ្ជា ហិ អប្បលាភា, តត្ថ មហន្តោ និព្ពត្តេតព្ពគុណោ នត្ថិ, អដ្ឋសមាបត្តិបញ្ចាភិញ្ញាមត្តកមេវ ហោតិ. ឥតិ យថា គទ្រភបិដ្ឋិតោ បតិតស្ស មហន្តំ ទុក្ខំ ន ហោតិ, សរីរស្ស បំសុមក្ខនមត្តមេវ ហោតិ, ឯវំ ពាហិរសមយេ លោកិយគុណមត្តតោវ បរិហាយតិ, តេន បុរិមំ ឧបទ្ទវទ្វយំ ន ឯវំ វុត្តំ. សាសនេ បន បព្ពជ្ជា មហាលាភា, តត្ថ ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ផលានិ និព្ពានន្តិ មហន្តា អធិគន្តព្ពគុណា. ឥតិ យថា ឧភតោ សុជាតោ ខត្តិយកុមារោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ អនុសញ្ចរន្តោ ហត្ថិក្ខន្ធតោ បតិតោ មហាទុក្ខំ និគច្ឆតិ, ឯវំ សាសនតោ បរិហាយមានោ នវហិ លោកុត្តរគុណេហិ បរិហាយតិ. តេនាយំ ព្រហ្មចារុបទ្ទវោ ឯវំ វុត្តោ.

១៩៦. តស្មាតិ យស្មា សេសុបទ្ទវេហិ ព្រហ្មចារុបទ្ទវោ ទុក្ខវិបាកតរោ, យស្មា វា សបត្តបដិបត្តិំ វីតិក្កមន្តោ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតិ, មិត្តបដិបត្តិ ហិតាយ, តស្មា. ឯវំ ឧបរិមេនបិ ហេដ្ឋិមេនបិ អត្ថេន យោជេតព្ពំ. មិត្តវតាយាតិ មិត្តបដិបត្តិយា. សបត្តវតាយាតិ វេរបដិបត្តិយា.

វោក្កម្ម ច សត្ថុសាសនាតិ ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តម្បិ ហិ សញ្ចិច្ច វីតិក្កមន្តោ វោក្កម្ម វត្តតិ នាម. តទេវ អវីតិក្កមន្តោ ន វោក្កម្ម វត្តតិ នាម.

ន វោ អហំ, អានន្ទ, តថា បរក្កមិស្សាមីតិ អហំ តុម្ហេសុ តថា ន បដិបជ្ជិស្សាមិ. អាមកេតិ អបក្កេ. អាមកមត្តេតិ អាមកេ នាតិសុក្ខេ ភាជនេ. កុម្ភការោ ហិ អាមកំ នាតិសុក្ខំ អបក្កំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ សណ្ហិកំ គណ្ហាតិ ‘‘មា ភិជ្ជតូ’’តិ. ឥតិ យថា កុម្ភការោ តត្ថ បដិបជ្ជតិ, នាហំ តុម្ហេសុ តថា បដិបជ្ជិស្សាមិ. និគ្គយ្ហ និគ្គយ្ហាតិ សកិំ ឱវទិត្វា តុណ្ហី ន ភវិស្សាមិ, និគ្គណ្ហិត្វា និគ្គណ្ហិត្វា បុនប្បុនំ ឱវទិស្សាមិ អនុសាសិស្សាមិ. បវយ្ហ បវយ្ហាតិ ទោសេ បវាហេត្វា បវាហេត្វា. យថា បក្កភាជនេសុ កុម្ភការោ ភិន្នឆិន្នជជ្ជរានិ បវាហេត្វា ឯកតោ កត្វា សុបក្កានេវ អាកោដេត្វា អាកោដេត្វា គណ្ហាតិ, ឯវមេវ អហម្បិ បវាហេត្វា បវាហេត្វា បុនប្បុនំ ឱវទិស្សាមិ អនុសាសិស្សាមិ. យោ សារោ សោ ឋស្សតីតិ ឯវំ វោ មយា ឱវទិយមានានំ យោ មគ្គផលសារោ, សោ ឋស្សតិ. អបិច លោកិយគុណាបិ ឥធ សារោត្វេវ អធិប្បេតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អច្ឆរិយអព្ភុតសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ អច្ឆរិយអព្ភុតសុត្តំ. តត្ថ យត្រ ហិ នាមាតិ អច្ឆរិយត្ថេ និបាតោ. យោ នាម តថាគតោតិ អត្ថោ. ឆិន្នបបញ្ចេតិ ឯត្ថ បបញ្ចា នាម តណ្ហា មានោ ទិដ្ឋីតិ ឥមេ តយោ កិលេសា. ឆិន្នវដុមេតិ ឯត្ថ វដុមន្តិ កុសលាកុសលកម្មវដ្ដំ វុច្ចតិ. បរិយាទិន្នវដ្ដេតិ តស្សេវ វេវចនំ. សព្ពទុក្ខវីតិវត្តេតិ សព្ពំ វិបាកវដ្ដសង្ខាតំ ទុក្ខំ វីតិវត្តេ. អនុស្សរិស្សតីតិ ឥទំ យត្រាតិ និបាតវសេន អនាគតវចនំ, អត្ថោ បនេត្ថ អតីតវសេន វេទិតព្ពោ. ភគវា ហិ តេ ពុទ្ធេ អនុស្សរិ, ន ឥទានិ អនុស្សរិស្សតិ. ឯវំជច្ចាតិ វិបស្សីអាទយោ ខត្តិយជច្ចា, កកុសន្ធាទយោ ព្រាហ្មណជច្ចាតិ. ឯវំគោត្តាតិ វិបស្សីអាទយោ កោណ្ឌញ្ញគោត្តា, កកុសន្ធាទយោ កស្សបគោត្តាតិ. ឯវំសីលាតិ លោកិយលោកុត្តរសីលេន ឯវំសីលា. ឯវំធម្មាតិ ឯត្ថ សមាធិបក្ខា ធម្មា អធិប្បេតា. លោកិយលោកុត្តរេន សមាធិនា ឯវំសមាធិនោតិ អត្ថោ. ឯវំបញ្ញាតិ លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាយ ឯវំបញ្ញា. ឯវំវិហារីតិ ឯត្ថ បន ហេដ្ឋា សមាធិបក្ខានំ ធម្មានំ គហិតត្តា វិហារោ គហិតោវ, បុន កស្មា គហិតមេវ គណ្ហាតីតិ ចេ, ន ឥទំ គហិតមេវ. ឥទញ្ហិ និរោធសមាបត្តិទីបនត្ថំ, តស្មា ឯវំនិរោធសមាបត្តិវិហារីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

ឯវំវិមុត្តាតិ ឯត្ថ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ តទង្គវិមុត្តិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ និស្សរណវិមុត្តីតិ បញ្ចវិធា វិមុត្តិយោ. តត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សយំ វិក្ខម្ភិតេហិ នីវរណាទីហិ វិមុត្តត្តា វិក្ខម្ភនវិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. អនិច្ចានុបស្សនាទិកា សត្ត អនុបស្សនា សយំ តស្ស តស្ស បច្ចនីកង្គវសេន បរិចត្តាហិ និច្ចសញ្ញាទីហិ វិមុត្តត្តា តទង្គវិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. ចត្តារោ អរិយមគ្គា សយំ សមុច្ឆិន្នេហិ កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា សមុច្ឆេទវិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ មគ្គានុភាវេន កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធន្តេ ឧប្បន្នត្តា បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. និព្ពានំ សព្ពកិលេសេហិ និស្សដត្តា អបគតត្តា ទូរេ ឋិតត្តា និស្សរណវិមុត្តីតិ សង្ខំ គតំ. ឥតិ ឥមាសំ បញ្ចន្នំ វិមុត្តីនំ វសេន ឯវំវិមុត្តាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៩៩. តស្មាតិហាតិ យស្មា ត្វំ ‘‘តថាគតា អច្ឆរិយា’’តិ វទសិ, តស្មា តំ ភិយ្យោសោ មត្តាយ បដិភន្តុ តថាគតស្ស អច្ឆរិយា អព្ភុតធម្មាតិ. សតោ សម្បជានោតិ ឯត្ថ ទ្វេសម្បជញ្ញានិ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ ច. តត្ថ វេស្សន្តរជាតកេ ព្រាហ្មណស្ស ទ្វេ បុត្តេ ទត្វា បុនទិវសេ សក្កស្ស ទេវិំ ទត្វា សក្កេន បសីទិត្វា ទិន្នេ អដ្ឋ វរេ គណ្ហន្តោ –

‘‘ឥតោ វិមុច្ចមានាហំ, សគ្គគាមី វិសេសគូ;

អនិវត្តី តតោ អស្សំ, អដ្ឋមេតំ វរំ វរេ’’តិ. (ជា. ២.២២.២៣០០) –

ឯវំ តុសិតភវនេ មេ បដិសន្ធិ ហោតូតិ វរំ អគ្គហេសិ, តតោ បដ្ឋាយ តុសិតភវនេ ឧប្បជ្ជិស្សាមីតិ ជានាតិ, ឥទំ មនុស្សលោកេ សម្បជញ្ញំ. វេស្សន្តរត្តភាវតោ បន ចុតោ បុន តុសិតភវនេ និព្ពត្តិត្វា និព្ពត្តោស្មីតិ អញ្ញាសិ, ឥទំ ទេវលោកេ សម្បជញ្ញំ.

កិំ បន សេសទេវតា ន ជានន្តីតិ? នោ ន ជានន្តិ. តា បន ឧយ្យានវិមានកប្បរុក្ខេ ឱលោកេត្វា ទេវនាដកេហិ តូរិយសទ្ទេន បពោធិតា ‘‘មារិស អយំ ទេវលោកោ តុម្ហេ ឥធ និព្ពត្តា’’តិ សារិតា ជានន្តិ. ពោធិសត្តោ បឋមជវនវារេ ន ជានាតិ, ទុតិយជវនតោ បដ្ឋាយ ជានាតិ. ឥច្ចស្ស អញ្ញេហិ អសាធារណជាននំ ហោតិ.

អដ្ឋាសីតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ អញ្ញេបិ ទេវា តត្ថ ឋិតា ឋិតម្ហាតិ ជានន្តិ, តេ បន ឆសុ ទ្វារេសុ ពលវតា ឥដ្ឋារម្មណេន អភិភុយ្យមានា សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា អត្តនោ ភុត្តបីតភាវម្បិ អជានន្តា អាហារូបច្ឆេទេន កាលំ ករោន្តិ. ពោធិសត្តស្ស កិំ តថារូបំ អារម្មណំ នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ. សោ ហិ សេសទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគ្គណ្ហាតិ, អារម្មណេន បន អត្តានំ មទ្ទិតុំ ន ទេតិ, តំ អារម្មណំ អភិភវិត្វា តិដ្ឋតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សតោ សម្បជានោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ តុសិតេ កាយេ អដ្ឋាសី’’តិ.

២០០. យាវតាយុកន្តិ សេសត្តភាវេសុ កិំ យាវតាយុកំ ន តិដ្ឋត្តីតិ? អាម ន តិដ្ឋតិ. អញ្ញទា ហិ ទីឃាយុកទេវលោកេ និព្ពត្តោ តត្ថ បារមិយោ ន សក្កា បូរេតុន្តិ អក្ខីនិ និមីលេត្វា អធិមុត្តិកាលំកិរិយំ នាម កត្វា មនុស្សលោកេ និព្ពត្តតិ. អយំ កាលង្កិរិយា អញ្ញេសំ ន ហោតិ. តទា បន អទិន្នទានំ នាម នត្ថិ, អរក្ខិតសីលំ នាម នត្ថិ, សព្ពបារមីនំ បូរិតត្តា យាវតាយុកំ អដ្ឋាសិ.

សតោ សម្បជានោ តុសិតា កាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតីតិ ឯវំ តាវ សព្ពបារមិយោ បូរេត្វា តទា ពោធិសត្តោ យាវតាយុកំ អដ្ឋាសិ. ទេវតានំ បន – ‘‘មនុស្សគណនាវសេន ឥទានិ សត្តហិ ទិវសេហិ ចុតិ ភវិស្សតី’’តិ បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ – មាលា មិលាយន្តិ, វត្ថានិ កិលិស្សន្តិ, កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ, កាយេ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមតិ, ទេវោ ទេវាសនេ ន សណ្ឋាតិ.

តត្ថ មាលាតិ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ បិឡន្ធនមាលា. តា កិរ សដ្ឋិសតសហស្សាធិកា សត្តបណ្ណាស-វស្សកោដិយោ អមិលាយិត្វា តទា មិលាយន្តិ. វត្ថេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្តកំ បន កាលំ ទេវានំ នេវ សីតំ ន ឧណ្ហំ ហោតិ, តស្មិំ កាលេ សរីរតោ ពិន្ទុពិន្ទុវសេន សេទា មុច្ចន្តិ. ឯត្តកញ្ច កាលំ តេសំ សរីរេ ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទិវសេន វិវណ្ណតា ន បញ្ញាយតិ, ទេវធីតា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ, ទេវបុត្តា វីសតិវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ខាយន្តិ. មរណកាលេ បន នេសំ កិលន្តរូបោ អត្តភាវោ ហោតិ. ឯត្តកញ្ច នេសំ កាលំ ទេវលោកេ ឧក្កណ្ឋិតា នាម នត្ថិ, មរណកាលេ បន និស្សសន្តិ វិជម្ភន្តិ, សកេ អាសនេ នាភិរមន្តិ.

ឥមានិ បន បុព្ពនិមិត្តានិ, យថា លោកេ មហាបុញ្ញានំ រាជរាជមហាមត្តាទីនំយេវ ឧក្កាបាតភូមិចាលចន្ទគ្គាហាទីនិ និមិត្តានិ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ, ឯវមេវ មហេសក្ខានំ ទេវតានំយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ. យថា ច មនុស្សេសុ បុព្ពនិមិត្តានិ នក្ខត្តបាឋកាទយោវ ជានន្តិ, ន សព្ពេ, ឯវមេវ តានិបិ សព្ពេ ទេវា ន ជានន្តិ, បណ្ឌិតា ឯវ បន ជានន្តិ. តត្ថ យេ ច មន្ទេន កុសលកម្មេន និព្ពត្តា ទេវបុត្តា, តេ តេសុ ឧប្បន្នេសុ – ‘‘ឥទានិ កោ ជានាតិ, កុហិំ និព្ពត្តិស្សាមា’’តិ ភាយន្តិ. យេ មហាបុញ្ញា, តេ – ‘‘អម្ហេហិ ទិន្នំ ទានំ រក្ខិតំ សីលំ ភាវិតំ ភាវនំ អាគម្ម ឧបរិទេវលោកេសុ សម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមា’’តិ ន ភាយន្តិ. ពោធិសត្តោបិ តានិ បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ អនន្តរេ អត្តភាវេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ ន ភាយិ. អថស្ស តេសុ និមិត្តេសុ បាតុភូតេសុ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា សន្និបតិត្វា – ‘‘មារិស តុម្ហេហិ ទស បារមិយោ បូរេន្តេហិ ន សក្កសម្បត្តិំ ន មារព្រហ្មចក្កវត្តិសម្បត្តិំ បត្ថេន្តេហិ បូរិតា, លោកនិត្ថរណត្ថាយ បន ពុទ្ធត្តំ បត្ថយមានេហិ បូរិតា. សោ វោ ឥទានិ កាលោ មារិស ពុទ្ធត្តាយ, សមយោ មារិស ពុទ្ធត្តាយា’’តិ យាចន្តិ.

អថ មហាសត្តោ ទេវតានំ បដិញ្ញំ អទត្វាវ កាលទីបទេសកុលជនេត្តិអាយុបរិច្ឆេទវសេន បញ្ចមហាវិលោកនំ នាម វិលោកេសិ. តត្ថ ‘‘កាលោ នុ ខោ, ន កាលោ’’តិ បឋមំ កាលំ វិលោកេសិ. តត្ថ វស្សសតសហស្សតោ ឧទ្ធំ វឌ្ឍិតអាយុកាលោ កាលោ នាម ន ហោតិ. កស្មា? តទា ហិ សត្តានំ ជាតិជរាមរណានិ ន បញ្ញាយន្តិ, ពុទ្ធានញ្ច ធម្មទេសនា នាម តិលក្ខណមុត្តា នត្ថិ, តេសំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ កថេន្តានំ ‘‘កិំ នាមេតំ កថេន្តី’’តិ នេវ សោតុំ ន សទ្ធាតុំ មញ្ញន្តិ, តតោ អភិសមយោ ន ហោតិ, តស្មិំ អសតិ អនិយ្យានិកំ សាសនំ ហោតិ. តស្មា សោ អកាលោ. វស្សសតតោ ឩនអាយុកាលោបិ កាលោ នាម ន ហោតិ. កស្មា? តទា ហិ សត្តា ឧស្សន្នកិលេសា ហោន្តិ, ឧស្សន្នកិលេសានញ្ច ទិន្នោវាទោ ឱវាទដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ. ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ វិយ ខិប្បំ វិគច្ឆតិ. តស្មា សោបិ អកាលោ. សតសហស្សតោ បន បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា វស្សសតតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ អាយុកាលោ កាលោ នាម. តទា ច វស្សសតកាលោ ហោតិ. អថ មហាសត្តោ ‘‘និព្ពត្តិតព្ពកាលោ’’តិ កាលំ បស្សិ.

តតោ ទីបំ វិលោកេន្តោ សបរិវារេ ចត្តារោ ទីបេ ឱលោកេត្វា – ‘‘តីសុ ទីបេសុ ពុទ្ធា ន និព្ពត្តន្តិ, ជម្ពុទីបេយេវ និព្ពត្តន្តី’’តិ ទីបំ បស្សិ.

តតោ – ‘‘ជម្ពុទីបោ នាម មហា, ទសយោជនសហស្សបរិមាណោ, កតរស្មិំ នុ ខោ បទេសេ ពុទ្ធា និព្ពត្តន្តី’’តិ ទេសំ វិលោកេន្តោ មជ្ឈិមទេសំ បស្សិ. មជ្ឈិមទេសោ នាម ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ គជង្គលំ នាម និគមោ’’តិអាទិនា នយេន វិនយេ (មហាវ. ២៥៩) វុត្តោវ. សោ បន អាយាមតោ តីណិ យោជនសតានិ. វិត្ថារតោ អឌ្ឍតិយានិ, បរិក្ខេបតោ នវយោជនសតានីតិ. ឯតស្មិញ្ហិ បទេសេ ចត្តារិ អដ្ឋ សោឡស វា អសង្ខ្យេយ្យានិ, កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ. ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ, កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា បច្ចេកពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ, កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ មហាសាវកា ឧប្បជ្ជន្តិ, ចតុន្នំ មហាទីបានំ ទ្វិសហស្សានំ បរិត្តទីបានញ្ច ឥស្សរិយាធិបច្ចការកចក្កវត្តិរាជានោ ឧប្បជ្ជន្តិ, អញ្ញេ ច មហេសក្ខា ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិមហាសាលា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥទញ្ចេត្ថ កបិលវត្ថុ នាម នគរំ, តត្ថ មយា និព្ពត្តិតព្ពន្តិ និដ្ឋមគមាសិ.

តតោ កុលំ វិលោកេន្តោ – ‘‘ពុទ្ធា នាម លោកសម្មតេ កុលេ និព្ពត្តន្តិ, ឥទានិ ច ខត្តិយកុលំ លោកសម្មតំ, តត្ថ និព្ពត្តិស្សាមិ, សុទ្ធោទនោ នាម រាជា មេ បិតា ភវិស្សតី’’តិ កុលំ បស្សិ.

តតោ មាតរំ វិលោកេន្តោ – ‘‘ពុទ្ធមាតា នាម លោលា សុរាធុត្តា ន ហោតិ, កប្បសតសហស្សំ បូរិតបារមី ជាតិតោ បដ្ឋាយ អខណ្ឌបញ្ចសីលា ហោតិ, អយញ្ច មហាមាយា នាម ទេវី ឯទិសា. អយំ មេ មាតា ភវិស្សតិ. កិត្តកំ បនស្សា អាយូ’’តិ អាវជ្ជន្តោ – ‘‘ទសន្នំ មាសានំ ឧបរិ សត្ត ទិវសានី’’តិ បស្សិ.

ឥតិ ឥមំ បញ្ចមហាវិលោកនំ វិលោកេត្វា – ‘‘កាលោ មេ មារិសា ពុទ្ធភាវាយា’’តិ ទេវតានំ សង្គហំ ករោន្តោ បដិញ្ញំ ទត្វា ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ តា ទេវតា ឧយ្យោជេត្វា តុសិតទេវតាហិ បរិវុតោ តុសិតបុរេ នន្ទនវនំ បាវិសិ. សព្ពទេវលោកេសុ ហិ នន្ទនវនំ អត្ថិយេវ. តត្ថ នំ ទេវតា – ‘‘ឥតោ ចុតោ សុគតិំ គច្ឆ, ឥតោ ចុតោ សុគតិំ គច្ឆា’’តិ បុព្ពេកតកុសលកម្មោកាសំ សារយមានា វិចរន្តិ. សោ ឯវំ ទេវតាហិ កុសលំ សារយមានាហិ បរិវុតោ តត្ថ វិចរន្តោវ ចវិ.

ឯវំ ចុតោ ចវាមីតិ បជានាតិ, ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ. បដិសន្ធិំ គហេត្វាបិ បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតិ, ឥមស្មិំ មេ ឋានេ បដិសន្ធិ គហិតាតិ ឯវំ បន ជានាតិ. កេចិ បន ថេរា ‘‘អាវជ្ជនបរិយាយោ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ទុតិយតតិយចិត្តវារេយេវ ជានិស្សតី’’តិ វទន្តិ. តិបិដកមហាសីវត្ថេរោ បនាហ – ‘‘មហាសត្តានំ បដិសន្ធិ ន អញ្ញេសំ បដិសន្ធិសទិសា, កោដិប្បត្តំ តេសំ សតិសម្បជញ្ញំ. យស្មា បន តេនេវ ចិត្តេន តំ ចិត្តំ ញាតុំ ន សក្កា, តស្មា ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ. ចុតិក្ខណេបិ ចវាមីតិ បជានាតិ, បដិសន្ធិំ គហេត្វាបិ បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតិ, អសុកស្មិំ ឋានេ បដិសន្ធិ គហិតាតិ បជានាតិ, តស្មិំ កាលេ ទសសហស្សី កម្បតី’’តិ. ឯវំ សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តោ បន ឯកូនវីសតិយា បដិសន្ធិចិត្តេសុ មេត្តាបុព្ពភាគស្ស សោមនស្ស-សហគត-ញាណសម្បយុត្ត-អសង្ខារិក-កុសលចិត្តស្ស សទិសមហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. មហាសីវត្ថេរោ បន ‘‘ឧបេក្ខាសហគតេនា’’តិ អាហ.

បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តោ បន អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយំ ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេន អគ្គហេសិ. តទា កិរ មហាមាយា បុរេ បុណ្ណមាយ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយ វិគតសុរាបានំ មាលាគន្ធវិភូសនសម្បន្នំ នក្ខត្តកីឡំ អនុភវមានា សត្តមេ ទិវសេ បាតោ វុដ្ឋាយ គន្ធោទកេន ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតា វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សិរីគព្ភំ បវិសិត្វា សិរីសយនេ និបន្នា និទ្ទំ ឱក្កមមានា ឥទំ សុបិនំ អទ្ទស – ‘‘ចត្តារោ កិរ នំ មហារាជានោ សយនេនេវ សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា អនោតត្តទហំ នេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. អថ នេសំ ទេវិយោ អាគន្ត្វា មនុស្សមលហរណត្ថំ ន្ហាបេត្វា ទិព្ពវត្ថំ និវាសេត្វា គន្ធេហិ វិលិម្បេត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ បិឡន្ធិត្វា តតោ អវិទូរេ រជតបព្ពតោ, តស្ស អន្តោ កនកវិមានំ អត្ថិ, តស្មិំ បាចីនតោ សីសំ កត្វា និបជ្ជាបេសុំ. អថ ពោធិសត្តោ សេតវរវារណោ ហុត្វា តតោ អវិទូរេ ឯកោ សុវណ្ណបព្ពតោ, តត្ថ ចរិត្វា តតោ ឱរុយ្ហ រជតបព្ពតំ អភិរុហិត្វា ឧត្តរទិសតោ អាគម្ម កនកវិមានំ បវិសិត្វា មាតរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណបស្សំ ផាលេត្វា កុច្ឆិំ បវិដ្ឋសទិសោ អហោសិ.

អថ បពុទ្ធា ទេវី តំ សុបិនំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា បភាតាយ រត្តិយា ចតុសដ្ឋិមត្តេ ព្រាហ្មណបាមោក្ខេ បក្កោសាបេត្វា ហរិតូបលិត្តាយ លាជាទីហិ កតមង្គលសក្ការាយ ភូមិយា មហារហានិ អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា តត្ថ និសិន្នានំ ព្រាហ្មណានំ សប្បិមធុសក្ករាភិសង្ខារស្ស វរបាយាសស្ស សុវណ្ណរជតបាតិយោ បូរេត្វា សុវណ្ណរជតបាតីតិហេវ បដិកុជ្ជិត្វា អទាសិ, អញ្ញេហិ ច អហតវត្ថកបិលគាវីទានាទីហិ តេ សន្តប្បេសិ. អថ នេសំ សព្ពកាមសន្តប្បិតានំ សុបិនំ អារោចាបេត្វា – ‘‘កិំ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា អាហំសុ – ‘‘មា ចិន្តយិ មហារាជ, ទេវិយា តេ កុច្ឆិម្ហិ គព្ភោ បតិដ្ឋិតោ, សោ ច ខោ បុរិសគព្ភោ, ន ឥត្ថិគព្ភោ, បុត្តោ តេ ភវិស្សតិ. សោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតិ, រាជា ភវិស្សតិ ចក្កវត្តី. សចេ អគារា និក្ខម្ម បព្ពជិស្សតិ, ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ’’តិ. ឯវំ សតោ សម្បជានោ ពោធិសត្តោ តុសិតកាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ.

តត្ថ សតោ សម្បជានោតិ ឥមិនា ចតុត្ថាយ គព្ភាវក្កន្តិយា ឱក្កមតីតិ ទស្សេតិ. ចតស្សោ ហិ គព្ភាវក្កន្តិយោ.

‘‘ចតស្សោ ឥមា, ភន្តេ, គព្ភាវក្កន្តិយោ. ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឋាតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អយំ បឋមា គព្ភាវក្កន្តិ.

បុន ចបរំ, ភន្តេ, ឥធេកច្ចោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឋាតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អយំ ទុតិយា គព្ភាវក្កន្តិ.

បុន ចបរំ, ភន្តេ, ឥធេកច្ចោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឋាតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អយំ តតិយា គព្ភាវក្កន្តិ.

បុន ចបរំ, ភន្តេ, ឥធេកច្ចោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឋាតិ, សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អយំ ចតុត្ថា គព្ភាវក្កន្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៤៧).

ឯតាសុ បឋមា លោកិយមនុស្សានំ ហោតិ, ទុតិយា អសីតិមហាសាវកានំ, តតិយា ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ បច្ចេកពោធិសត្តានញ្ច. តេ កិរ កម្មជវាតេហិ ឧទ្ធំបាទា អធោសិរា អនេកសតបោរិសេ បបាតេ វិយ យោនិមុខេ តាឡច្ឆិគ្គលេន ហត្ថី វិយ អតិវិយ សម្ពាធេន យោនិមុខេន និក្ខមមានា អនន្តំ ទុក្ខំ បាបុណន្តិ. តេន នេសំ ‘‘មយំ និក្ខមាមា’’តិ សម្បជានតា ន ហោតិ. ចតុត្ថា សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ. តេ ហិ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តាបិ ជានន្តិ, តត្ថ វសន្តាបិ ជានន្តិ. និក្ខមនកាលេបិ នេសំ កម្មជវាតា ឧទ្ធំបាទេ អធោសិរេ កត្វា ខិបិតុំ ន សក្កោន្តិ, ទ្វេ ហត្ថេ បសារេត្វា អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ឋិតកាវ និក្ខមន្តិ.

២០១. មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតីតិ ឯត្ថ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឱក្កន្តេ ហិ តស្មិំ ឯវំ ហោតិ, ន ឱក្កមមានេ. អប្បមាណោតិ ពុទ្ធប្បមាណោ, វិបុលោតិ អត្ថោ. ឧឡារោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ទេវានុភាវន្តិ ឯត្ថ ទេវានំ អយមានុភាវោ – និវត្ថវត្ថស្ស បភា ទ្វាទស យោជនានិ ផរតិ, តថា សរីរស្ស, តថា អលង្ការស្ស, តថា វិមានស្ស, តំ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ.

លោកន្តរិកាតិ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ចក្កវាឡានំ អន្តរា ឯកេកោ លោកន្តរិកា ហោតិ, តិណ្ណំ សកដចក្កានំ បត្តានំ វា អញ្ញមញ្ញំ អាហច្ច ឋបិតានំ មជ្ឈេ ឱកាសោ វិយ. សោ បន លោកន្តរិកនិរយោ បរិមាណតោ អដ្ឋយោជនសហស្សោ ហោតិ. អឃាតិ និច្ចវិវដា. អសំវុតាតិ ហេដ្ឋាបិ អប្បតិដ្ឋា. អន្ធការាតិ តមភូតា. អន្ធការតិមិសាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណតោ អន្ធភាវករណតិមិសេន សមន្នាគតា. តត្ថ កិរ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន ជាយតិ. ឯវំមហិទ្ធិកាតិ ចន្ទិមសូរិយា កិរ ឯកប្បហារេនេវ តីសុ ទីបេសុ បញ្ញាយន្តិ, ឯវំមហិទ្ធិកា. ឯកេកាយ ទិសាយ នវនវយោជនសតសហស្សានិ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកំ ទស្សេន្តិ, ឯវំ មហានុភាវា. អាភាយ នានុភោន្តីតិ អត្តនោ បភាយ នប្បហោន្តិ. តេ កិរ ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេន ចរន្តិ, ចក្កវាឡបព្ពតញ្ច អតិក្កម្ម លោកន្តរិកនិរយោ, តស្មា តេ តត្ថ អាភាយ នប្បហោន្តិ.

យេបិ តត្ថ សត្តាតិ យេបិ តស្មិំ លោកន្តរមហានិរយេ សត្តា ឧបបន្នា. កិំ បន កម្មំ កត្វា តេ តត្ថ ឧប្បជ្ជន្តីតិ? ភារិយំ ទារុណំ មាតាបិតូនំ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណានញ្ច ឧបរិ អបរាធំ អញ្ញញ្ច ទិវសេ ទិវសេ បាណវធាទិសាហសិកកម្មំ កត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ តម្ពបណ្ណិទីបេ អភយចោរនាគចោរាទយោ វិយ. តេសំ អត្តភាវោ តិគាវុតិកោ ហោតិ, វគ្គុលីនំ វិយ ទីឃនខា ហោន្តិ. តេ រុក្ខេ វគ្គុលិយោ វិយ នខេហិ ចក្កវាឡបាទេ លគ្គន្តិ. យទា បន សំសប្បន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសំ គតា ហោន្តិ, អថ ‘‘ភក្ខោ នោ លទ្ធោ’’តិ មញ្ញមានា តត្ថ វាវដា វិបរិវត្តិត្វា លោកសន្ធារកឧទកេ បតន្តិ. វាតេ បហរន្តេ មធុកផលានិ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឧទកេ បតន្តិ. បតិតមត្តា ច អច្ចន្តខារេ ឧទកេ បិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ វិលីយន្តិ.

អញ្ញេបិ កិរ ភោ សន្តិ សត្តាតិ – ‘‘យថា មយំ មហាទុក្ខំ អនុភវាម, ឯវំ អញ្ញេបិ កិរ សត្តា ឥទំ ទុក្ខំ អនុភវន្តា ឥធូបបន្នា’’តិ តំ ទិវសំ បស្សន្តិ. អយំ បន ឱភាសោ ឯកយាគុបានមត្តម្បិ ន តិដ្ឋតិ, យាវតា និទ្ទាយិត្វា បពុទ្ធោ អារម្មណំ វិភាវេតិ, តត្តកំ កាលំ ហោតិ. ទីឃភាណកា បន ‘‘អច្ឆរាសង្ឃាដមត្តមេវ វិជ្ជុភាសោ វិយ និច្ឆរិត្វា កិំ ឥទន្តិ ភណន្តានំយេវ អន្តរធាយតី’’តិ វទន្តិ. សង្កម្បតីតិ សមន្តតោ កម្បតិ. ឥតរទ្វយំ បុរិមបស្សេវ វេវចនំ. បុន អប្បមាណោ ចាតិអាទិ និគមនត្ថំ វុត្តំ.

២០២. ចត្តារោ ទេវបុត្តា ចតុទ្ទិសំ អារក្ខាយ ឧបគច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ ចត្តារោតិ ចតុន្នំ មហារាជូនំ វសេន វុត្តំ, ទសសហស្សចក្កវាឡេ បន ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា ចត្តាលីសទសសហស្សា ហោន្តិ. តត្ថ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ មហារាជានោ ខគ្គហត្ថា អាគន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស អារក្ខណត្ថាយ ឧបគន្ត្វា សិរីគព្ភំ បវិដ្ឋា, ឥតរេ គព្ភទ្វារតោ បដ្ឋាយ អវរុទ្ធបំសុបិសាចកាទិយក្ខគណេ បដិក្កមាបេត្វា យាវ ចក្កវាឡា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ.

កិមត្ថំ បនាយំ រក្ខា អាគតា? ននុ បដិសន្ធិក្ខណេ កលលកាលតោ បដ្ឋាយ សចេបិ កោដិសតសហស្សា មារា កោដិសតសហស្សំ សិនេរុំ ឧក្ខិបិត្វា ពោធិសត្តស្ស វា ពោធិសត្តមាតុយា វា អន្តរាយករណត្ថំ អាគច្ឆេយ្យុំ, សព្ពេ អន្តរាវ អន្តរធាយេយ្យុំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា រុហិរុប្បាទវត្ថុស្មិំ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តិ. គច្ឆថ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, យថាវិហារំ, អរក្ខិយា, ភិក្ខវេ, តថាគតា’’តិ (ចូឡវ. ៣៤១). ឯវមេតំ, ន បរូបក្កមេន តេសំ ជីវិតន្តរាយោ អត្ថិ. សន្តិ ខោ បន អមនុស្សា វិរូបា ទុទ្ទសិកា, ភេរវរុបា បក្ខិនោ, យេសំ រូបំ ទិស្វា សទ្ទំ វា សុត្វា ពោធិសត្តមាតុ ភយំ វា សន្តាសោ វា ឧប្បជ្ជេយ្យ, តេសំ និវារណត្ថាយ រក្ខំ អគ្គហេសុំ. អបិច ខោ ពោធិសត្តស្ស បុញ្ញតេជេន សញ្ជាតគារវា អត្តនោ គារវចោទិតាបិ តេ ឯវមកំសុ.

កិំ បន តេ អន្តោគព្ភំ បវិសិត្វា ឋិតា ចត្តារោ មហារាជានោ ពោធិសត្តមាតុយា អត្តានំ ទស្សេន្តិ ន ទស្សេន្តីតិ? នហានមណ្ឌនភោជនាទិសរីរកិច្ចកាលេ ន ទស្សេន្តិ, សិរីគព្ភំ បវិសិត្វា វរសយនេ និបន្នកាលេ បន ទស្សេន្តិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អមនុស្សទស្សនំ នាម មនុស្សានំ សប្បដិភយំ ហោតិ, ពោធិសត្តមាតា បន អត្តនោ ចេវ បុត្តស្ស ច បុញ្ញានុភាវេន តេ ទិស្វា ន ភាយតិ, បកតិអន្តេបុរបាលកេសុ វិយ អស្សា តេសុ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

២០៣. បកតិយា សីលវតីតិ សភាវេនេវ សីលសម្បន្នា. អនុប្បន្នេ កិរ ពុទ្ធេ មនុស្សា តាបសបរិព្ពាជកានំ សន្តិកេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា សីលំ គណ្ហន្តិ, ពោធិសត្តមាតាបិ កាលទេវិលស្ស ឥសិនោ សន្តិកេ គណ្ហាតិ. ពោធិសត្តេ បន កុច្ឆិគតេ អញ្ញស្ស បាទមូលេ និសីទិតុំ នាម ន សក្កា, សមាសនេ និសីទិត្វា គហិតសីលម្បិ អវញ្ញា ការណមត្តំ ហោតិ. តស្មា សយមេវ សីលំ អគ្គហេសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

បុរិសេសូតិ ពោធិសត្តស្ស បិតរំ អាទិំ កត្វា កេសុចិ មនុស្សេសុ បុរិសាធិប្បាយចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ. តញ្ច ខោ ពោធិសត្តេ គារវេន, ន បហីនកិលេសតាយ. ពោធិសត្តមាតុ រូបំ បន សុកុសលាបិ សិប្បិកា បោត្ថកម្មាទីសុបិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ, តំ ទិស្វា បុរិសស្ស រាគោ នុប្បជ្ជតីតិ ន សក្កា វត្តុំ. សចេ បន តំ រត្តចិត្តោ ឧបសង្កមិតុកាមោ ហោតិ, បាទា ន វហន្តិ, ទិព្ពសង្ខលិកា វិយ ពជ្ឈន្តិ. តស្មា ‘‘អនតិក្កមនីយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

បញ្ចន្នំ កាមគុណានន្តិ បុព្ពេ ‘‘កាមគុណូបសំហិត’’ន្តិ បុរិសាធិប្បាយវសេន វត្ថុបដិក្ខេបោ កថិតោ, ឥធ អារម្មណប្បដិលាភោ ទស្សិតោ. តទា កិរ ‘‘ទេវិយា ឯវរូបោ បុត្តោ កុច្ឆិស្មិំ ឧប្បន្នោ’’តិ, សុត្វា សមន្តតោ រាជានោ មហគ្ឃអាភរណតូរិយាទិវសេន បញ្ចទ្វារារម្មណវត្ថុភូតំ បណ្ណាការំ បេសេន្តិ, ពោធិសត្តស្ស ច ពោធិសត្តមាតុយា ច កតកម្មស្ស ឧស្សន្នត្តា លាភសក្ការស្ស បមាណបរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ.

២០៤. អកិលន្តកាយាតិ យថា អញ្ញា ឥត្ថិយោ គព្ភភារេន កិលមន្តិ, ហត្ថបាទា ឧទ្ធុមាតកាទីនិ បាបុណន្តិ, ន ឯវំ តស្សា កោចិ កិលមថោ អហោសិ. តិរោកុច្ឆិគតន្តិ អន្តោកុច្ឆិគតំ. កលលាទិកាលំ អតិក្កមិត្វា សញ្ជាតអង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយភាវំ ឧបគតំយេវ បស្សតិ. កិមត្ថំ បស្សតិ? សុខវាសត្ថំ. យថេវ ហិ មាតា បុត្តេន សទ្ធិំ និសិន្នា វា និបន្នា វា ‘‘ហត្ថំ វា បាទំ វា ឱលម្ពន្តំ ឧក្ខិបិត្វា សណ្ឋបេស្សាមី’’តិ សុខវាសត្ថំ បុត្តំ ឱលោកេតិ, ឯវំ ពោធិសត្តមាតាបិ យំ តំ មាតុ ឧដ្ឋានគមនបរិវត្តននិសជ្ជាទីសុ ឧណ្ហសីតលោណិកតិត្តកកដុកាហារអជ្ឈោហរណកាលេសុ ច គព្ភស្ស ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, អត្ថិ នុ ខោ មេ តំ បុត្តស្សាតិ សុខវាសត្ថំ ពោធិសត្តំ ឱលោកយមានា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នំ ពោធិសត្តំ បស្សតិ. យថា ហិ អញ្ញេ អន្តោកុច្ឆិគតា បក្កាសយំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អាមាសយំ ឧក្ខិបិត្វា ឧទរបដលំ បិដ្ឋិតោ កត្វា បិដ្ឋិកណ្ដកំ និស្សាយ ឧក្កុដិកា ទ្វីសុ មុដ្ឋីសុ ហនុកំ ឋបេត្វា ទេវេ វស្សន្តេ រុក្ខសុសិរេ មក្កដា វិយ និសីទន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តោ. ពោធិសត្តោ បន បិដ្ឋិកណ្ដកំ បិដ្ឋិតោ កត្វា ធម្មាសនេ ធម្មកថិកោ វិយ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា បុរត្ថាភិមុខោ និសីទតិ. បុព្ពេ កតកម្មំ បនស្សា វត្ថុំ សោធេតិ, សុទ្ធេ វត្ថុម្ហិ សុខុមច្ឆវិលក្ខណំ និព្ពត្តតិ. អថ នំ កុច្ឆិគតំ តចោ បដិច្ឆាទេតុំ ន សក្កោតិ, ឱលោកេន្តិយា ពហិ ឋិតោ វិយ បញ្ញាយតិ. តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. ពោធិសត្តោ បន អន្តោកុច្ឆិគតោ មាតរំ ន បស្សតិ. ន ហិ អន្តោកុច្ឆិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

២០៥. កាលំ ករោតីតិ ន វិជាតភាវបច្ចយា, អាយុបរិក្ខយេនេវ. ពោធិសត្តេន វសិតដ្ឋានញ្ហិ ចេតិយកុដិសទិសំ ហោតិ អញ្ញេសំ អបរិភោគំ, ន ច សក្កា ពោធិសត្តមាតរំ អបនេត្វា អញ្ញំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេតុន្តិ តត្តកំយេវ ពោធិសត្តមាតុ អាយុប្បមាណំ ហោតិ, តស្មា តទា កាលំ ករោតិ. កតរស្មិំ បន វយេ កាលំ ករោតីតិ? មជ្ឈិមវយេ. បឋមវយស្មិញ្ហិ សត្តានំ អត្តភាវេ ឆន្ទរាគោ ពលវា ហោតិ, តេន តទា សញ្ជាតគព្ភា ឥត្ថី តំ គព្ភំ អនុរក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ, គព្ភោ ពហ្វាពាធោ ហោតិ. មជ្ឈិមវយស្ស បន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អតិក្កម្ម តតិយកោដ្ឋាសេ វត្ថុំ វិសទំ ហោតិ, វិសទេ វត្ថុម្ហិ និព្ពត្តា ទារកា អរោគា ហោន្តិ. តស្មា ពោធិសត្តមាតាបិ បឋមវយេ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា មជ្ឈិមវយស្ស តតិយកោដ្ឋាសេ វិជាយិត្វា កាលំ ករោតិ.

នវ វា ទស វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទេន វិកប្បនវសេន សត្ត វា អដ្ឋ វា ឯកាទស វា ទ្វាទស វាតិ ឯវមាទីនម្បិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សត្តមាសជាតោ ជីវតិ, សីតុណ្ហក្ខមោ បន ន ហោតិ. អដ្ឋមាសជាតោ ន ជីវតិ, សេសា ជីវន្តិ.

ឋិតាវាតិ ឋិតាវ ហុត្វា. មហាមាយាបិ ទេវី ឧបវិជញ្ញា ញាតិកុលឃរំ គមិស្សាមីតិ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា កបិលវត្ថុតោ ទេវទហនគរគាមិមគ្គំ អលង្ការាបេត្វា ទេវិំ សុវណ្ណសិវិកាយ និសីទាបេសិ. សកលនគរវាសិនោ សក្យា បរិវារេត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានា ទេវិំ គហេត្វា បាយិំសុ. សា ទេវទហនគរស្ស អវិទូរេ លុម្ពិនិសាលវនុយ្យានំ ទិស្វា ឧយ្យានវិចរណត្ថាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា រញ្ញោ សញ្ញំ អទាសិ. រាជា ឧយ្យានំ បដិជគ្គាបេត្វា អារក្ខំ សំវិទហាបេសិ. ទេវិយា ឧយ្យានំ បវិដ្ឋមត្តាយ កាយទុព្ពល្យំ អហោសិ, អថស្សា មង្គលសាលមូលេ សិរីសយនំ បញ្ញាបេត្វា សាណិយា បរិក្ខិបិំសុ. សា អន្តោសាណិំ បវិសិត្វា សាលសាខំ ហត្ថេន គហេត្វា អដ្ឋាសិ. អថស្សា តាវទេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ.

ទេវា នំ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តីតិ ខីណាសវា សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោ បដិគ្គណ្ហន្តិ. កថំ? សូតិវេសំ គណ្ហិត្វាតិ ឯកេ. តំ បន បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វុត្តំ – តទា ពោធិសត្តមាតា សុវណ្ណខចិតំ វត្ថំ និវាសេត្វា មច្ឆក្ខិសទិសំ ទុកូលបដំ យាវ បាទន្តាវ បារុបិត្វា អដ្ឋាសិ. អថស្សា សល្លហុកំ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ ធម្មករណតោ ឧទកនិក្ខមនសទិសំ. អថ តេ បកតិព្រហ្មវេសេនេវ ឧបសង្កមិត្វា បឋមំ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គហេសុំ. តេសំ ហត្ថតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន បដិគ្គហេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទេវា នំ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តិ បច្ឆា មនុស្សា’’តិ.

២០៦. ចត្តារោ នំ ទេវបុត្តាតិ ចត្តារោ មហារាជានោ. បដិគ្គហេត្វាតិ អជិនប្បវេណិយា បដិគ្គហេត្វា. មហេសក្ខោតិ មហាតេជោ មហាយសោ លក្ខណសម្បន្នោតិ អត្ថោ.

វិសទោវ និក្ខមតីតិ យថា អញ្ញេ សត្តា យោនិមគ្គេ លគ្គន្តា ភគ្គវិភគ្គា និក្ខមន្តិ, ន ឯវំ និក្ខមតិ, អលគ្គោ ហុត្វា និក្ខមតីតិ អត្ថោ. ឧទេនាតិ ឧទកេន. កេនចិ អសុចិនាតិ យថា អញ្ញេ សត្តា កម្មជវាតេហិ ឧទ្ធំបាទា អធោសិរា យោនិមគ្គេ បក្ខិត្តា សតបោរិសនរកបបាតំ បតន្តា វិយ តាឡច្ឆិទ្ទេន និក្កឌ្ឍិយមានា ហត្ថី វិយ មហាទុក្ខំ អនុភវន្តា នានាអសុចិមក្ខិតាវ និក្ខមន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តោ. ពោធិសត្តញ្ហិ កម្មជវាតា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. សោ ធម្មាសនតោ ឱតរន្តោ ធម្មកថិកោ វិយ និស្សេណិតោ ឱតរន្តោ បុរិសោ វិយ ច ទ្វេ ហត្ថេ ច បាទេ ច បសារេត្វា ឋិតកោវ មាតុកុច្ឆិសម្ភវេន កេនចិ អសុចិនា អមក្ខិតោវ និក្ខមតិ.

ឧទកស្ស ធារាតិ ឧទកវដ្ដិយោ. តាសុ សីតា សុវណ្ណកដាហេ បតតិ, ឧណ្ហា រជតកដាហេ. ឥទញ្ច បថវីតលេ កេនចិ អសុចិនា អសម្មិស្សំ តេសំ បានីយបរិភោជនីយឧទកញ្ចេវ អញ្ញេហិ អសាធារណំ កីឡនឧទកញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ. អញ្ញស្ស បន សុវណ្ណរជតឃដេហិ អាហរិយមានឧទកស្ស ចេវ ហំសវដ្ដកាទិបោក្ខរណិគតស្ស ច ឧទកស្ស បរិច្ឆេទោ នត្ថិ.

២០៧. សម្បតិជាតោតិ មុហុត្តជាតោ. បាឡិយំ បន មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តមត្តោ វិយ ទស្សិតោ, ន បន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. និក្ខន្តមត្តញ្ហិ តំ បឋមំ ព្រហ្មានោ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គណ្ហិំសុ, តេសំ ហត្ថតោ ចត្តារោ មហារាជានោ មង្គលសម្មតាយ សុខសម្ផស្សាយ អជិនប្បវេណិយា, តេសំ ហត្ថតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន, មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតោ.

សេតម្ហិ ឆត្តេ អនុធារិយមានេតិ ទិព្ពសេតច្ឆត្តេ អនុធារិយមានេ. ឯត្ថ ច ឆត្តស្ស បរិវារានិ ខគ្គាទីនិ បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិបិ អាគតានេវ. បាឡិយំ បន រាជគមនេ រាជា វិយ ឆត្តមេវ វុត្តំ. តេសុ ឆត្តមេវ បញ្ញាយតិ, ន ឆត្តគ្គាហកា. តថា ខគ្គ-តាលវណ្ដ-មោរហត្ថក-វាឡពីជនិ-ឧណ្ហីសមត្តាយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន តេសំ គាហកា. សព្ពានិ កិរ តានិ អទិស្សមានរូបា ទេវតា គណ្ហិំសុ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អនេកសាខញ្ច សហស្សមណ្ឌលំ,

ឆត្តំ មរូ ធារយុមន្តលិក្ខេ;

សុវណ្ណទណ្ឌា វិបតន្តិ ចាមរា,

ន ទិស្សរេ ចាមរឆត្តគាហកា’’តិ. (សុ. និ. ៦៩៣);

សព្ពា ច ទិសាតិ ឥទំ សត្តបទវីតិហារូបរិ ឋិតស្ស វិយ សព្ពទិសានុវិលោកនំ វុត្តំ, ន ខោ បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ. មហាសត្តោ ហិ មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បុរត្ថិមទិសំ ឱលោកេសិ, អនេកចក្កវាឡសហស្សានិ ឯកង្គណានិ អហេសុំ. តត្ថ ទេវមនុស្សា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានា – ‘‘មហាបុរិស ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោបិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោ’’តិ អាហំសុ. ឯវំ ចតស្សោ ទិសា, ចតស្សោ អនុទិសា, ហេដ្ឋា, ឧបរីតិ ទសបិ ទិសា អនុវិលោកេត្វា អត្តនា សទិសំ អទិស្វា អយំ ឧត្តរា ទិសាតិ សត្តបទវីតិហារេន អគមាសីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាសភិន្តិ ឧត្តមំ. អគ្គោតិ គុណេហិ សព្ពបឋមោ. ឥតរានិ ទ្វេ បទានិ ឯតស្សេវ វេវចនានិ. អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ បទទ្វយេន ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បត្តព្ពំ អរហត្តំ ព្យាកាសិ.

ឯត្ថ ច សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋានំ ចតុឥទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ឧត្តរាភិមុខភាវោ មហាជនំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អភិភវិត្វា គមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សត្តបទគមនំ សត្តពោជ្ឈង្គរតនបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទិព្ពសេតច្ឆត្តធារណំ វិមុត្តិច្ឆត្តបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បញ្ចរាជកកុធភណ្ឌានិ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ វិមុច្ចនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទិសានុវិលោកនំ អនាវរណញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, អាសភីវាចាភាសនំ អប្បដិវត្តិយធម្មចក្កប្បវត្តនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ‘‘អយមន្តិមា ជាតី’’តិ សីហនាទោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានស្ស បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមេ វារា បាឡិយំ អាគតា, សម្ពហុលវារោ បន អាគតោ, អាហរិត្វា ទីបេតព្ពោ.

មហាបុរិសស្ស ហិ ជាតទិវសេ ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិ. ទសសហស្សិលោកធាតុម្ហិ ទេវតា ឯកចក្កវាឡេ សន្និបតិំសុ. បឋមំ ទេវា បដិគ្គហិំសុ, បច្ឆា មនុស្សា. តន្តិពទ្ធា វីណា ចម្មពទ្ធា ភេរិយោ ច កេនចិ អវាទិតា សយមេវ វជ្ជិំសុ, មនុស្សានំ អន្ទុពន្ធនាទីនិ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ភិជ្ជិំសុ. សព្ពរោគា អម្ពិលេន ធោតតម្ពមលំ វិយ វិគច្ឆិំសុ, ជច្ចន្ធា រូបានិ បស្សិំសុ. ជច្ចពធិរា សទ្ទំ សុណិំសុ, បីឋសប្បី ជវនសម្បន្នា អហេសុំ, ជាតិជឡានម្បិ ឯឡមូគានំ សតិ បតិដ្ឋាសិ, វិទេសេ បក្ខន្ទនាវា សុបដ្ដនំ បាបុណិំសុ, អាកាសដ្ឋកភូមដ្ឋករតនានិ សកតេជោភាសិតានិ អហេសុំ, វេរិនោ មេត្តចិត្តំ បដិលភិំសុ, អវីចិម្ហិ អគ្គិ និព្ពាយិ. លោកន្តរេ អាលោកោ ឧទបាទិ, នទីសុ ជលំ ន បវត្តិ, មហាសមុទ្ទេសុ មធុរសទិសំ ឧទកំ អហោសិ, វាតោ ន វាយិ, អាកាសបព្ពតរុក្ខគតា សកុណា ភស្សិត្វា បថវីគតា អហេសុំ, ចន្ទោ អតិរោចិ, សូរិយោ ន ឧណ្ហោ ន សីតលោ និម្មលោ ឧតុសម្បន្នោ អហោសិ, ទេវតា អត្តនោ អត្តនោ វិមានទ្វារេ ឋត្វា អប្ផោដនសេឡនចេលុក្ខេបាទីហិ មហាកីឡំ កីឡិំសុ, ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃោ វស្សិ, មហាជនំ នេវ ខុទា ន បិបាសា បីឡេសិ, ទ្វារកវាដានិ សយមេវ វិវរិំសុ, បុប្ផូបគផលូបគា រុក្ខា បុប្ផផលានិ គណ្ហិំសុ, ទសសហស្សិលោកធាតុ ឯកទ្ធជមាលា អហោសីតិ.

តត្រាបិស្ស ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បោ សព្ពញ្ញុតញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទេវតានំ ឯកចក្កវាឡេ សន្និបាតោ ធម្មចក្កប្បវត្តនកាលេ ឯកប្បហារេន សន្និបតិត្វា ធម្មបដិគ្គណ្ហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បឋមំ ទេវតានំ បដិគ្គហណំ ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ បដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បច្ឆា មនុស្សានំ បដិគ្គហណំ ចតុន្នំ អរូបជ្ឈានានំ បដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, តន្តិពទ្ធវីណានំ សយំ វជ្ជនំ អនុបុព្ពវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ចម្មពទ្ធភេរីនំ វជ្ជនំ មហតិយា ធម្មភេរិយា អនុស្សាវនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, អន្ទុពន្ធនាទីនំ ឆេទោ អស្មិមានសមុច្ឆេទស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សព្ពរោគវិគមោ សព្ពកិលេសវិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ជច្ចន្ធានំ រូបទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ជច្ចពធិរានំ សទ្ទស្សវនំ ទិព្ពសោតធាតុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បីឋសប្បីនំ ជវនសម្បទា ចតុឥទ្ធិបាទាធិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ជឡានំ សតិបតិដ្ឋានំ ចតុសតិបដ្ឋានបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, វិទេសបក្ខន្ទនាវានំ សុបដ្ដនសម្បាបុណនំ ចតុបដិសម្ភិទាធិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, រតនានំ សកតេជោភាសិតត្តំ យំ លោកស្ស ធម្មោភាសំ ទស្សេស្សតិ តស្ស បុព្ពនិមិត្តំ.

វេរីនំ មេត្តចិត្តបដិលាភោ ចតុព្រហ្មវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, អវីចិម្ហិ អគ្គិនិព្ពានំ ឯកាទសអគ្គិនិព្ពានស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, លោកន្តរាលោកោ អវិជ្ជន្ធការំ វិធមិត្វា ញាណាលោកទស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, មហាសមុទ្ទស្ស មធុរតា និព្ពានរសេន ឯករសភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, វាតស្ស អវាយនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតភិន្ទនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សកុណានំ បថវីគមនំ មហាជនស្ស ឱវាទំ សុត្វា បាណេហិ សរណគមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ចន្ទស្ស អតិវិរោចនំ ពហុជនកន្តតាយ បុព្ពនិមិត្តំ, សូរិយស្ស ឧណ្ហសីតវិវជ្ជនឧតុសុខតា កាយិកចេតសិកសុខុប្បត្តិយា បុព្ពនិមិត្តំ, ទេវតានំ វិមានទ្វារេសុ អប្ផោដនាទីហិ កីឡនំ ពុទ្ធភាវំ បត្វា ឧទានំ ឧទានស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃវស្សនំ មហតោ ធម្មមេឃវស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ខុទាបីឡនស្ស អភាវោ កាយគតាសតិអមតបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បិបាសាបីឡនស្ស អភាវោ វិមុត្តិសុខេន សុខិតភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទ្វារកវាដានំ សយមេវ វិវរណំ អដ្ឋង្គិកមគ្គទ្វារវិវរណស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, រុក្ខានំ បុប្ផផលគហណំ វិមុត្តិបុប្ផេហិ បុប្ផិតស្ស ច សាមញ្ញផលភារភរិតភាវស្ស ច បុព្ពនិមិត្តំ, ទសសហស្សិលោកធាតុយា ឯកទ្ធជមាលតា អរិយទ្ធជមាលាមាលិតាយ បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ សម្ពហុលវារោ នាម.

ឯត្ថ បញ្ហេ បុច្ឆន្តិ – ‘‘យទា មហាបុរិសោ បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ឧត្តរាភិមុខោ គន្ត្វា អាសភិំ វាចំ ភាសតិ, តទា កិំ បថវិយា គតោ, ឧទាហុ អាកាសេន? ទិស្សមានោ គតោ, ឧទាហុ អទិស្សមានោ? អចេលកោ គតោ, ឧទាហុ អលង្កតប្បដិយត្តោ? ទហរោ ហុត្វា គតោ, ឧទាហុ មហល្លកោ? បច្ឆាបិ កិំ តាទិសោវ អហោសិ, ឧទាហុ បុន ពាលទារកោ’’តិ? អយំ បន បញ្ហោ ហេដ្ឋា លោហបាសាទេ សង្ឃសន្និបាតេ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរេន វិស្សជ្ជិតោវ. ថេរោ កិរេត្ថ និយតិ បុព្ពេកតកម្ម-ឥស្សរនិម្មានវាទវសេន តំ តំ ពហុំ វត្វា អវសានេ ឯវំ ព្យាកាសិ – ‘‘មហាបុរិសោ បថវិយំ គតោ, មហាជនស្ស បន អាកាសេ គច្ឆន្តោ វិយ អហោសិ. ទិស្សមានោ គតោ, មហាជនស្ស បន អទិស្សមានោ វិយ អហោសិ. អចេលកោ គតោ, មហាជនស្ស បន អលង្កតប្បដិយត្តោវ ឧបដ្ឋាសិ. ទហរោវ គតោ, មហាជនស្ស បន សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ វិយ អហោសិ. បច្ឆា បន ពាលទារកោវ អហោសិ, ន តាទិសោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ បរិសា ចស្ស ‘‘ពុទ្ធេន វិយ ហុត្វា ភោ ថេរេន បញ្ហោ កថិតោ’’តិ អត្តមនា អហោសិ. លោកន្តរិកវារោ វុត្តនយោ ឯវ.

វិទិតាតិ បាកដា ហុត្វា. យថា ហិ សាវកា នហានមុខធោវនខាទនបិវនាទិកាលេ អនោកាសគតេ អតីតសង្ខារេ និប្បទេសេ សម្មសិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឱកាសបត្តយេវ សម្មសន្តិ, ន ឯវំ ពុទ្ធា. ពុទ្ធា ហិ សត្តទិវសព្ភន្តរេ វវត្ថិតសង្ខារេ អាទិតោ បដ្ឋាយ សម្មសិត្វា តិលក្ខណំ អារោបេត្វាវ វិស្សជ្ជេន្តិ, តេសំ អវិបស្សិតធម្មោ នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘វិទិតា’’តិ អាហ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អច្ឆរិយអព្ភុតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ពាកុលសុត្តវណ្ណនា

២០៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ ពាកុលសុត្តំ. តត្ថ ពាកុលោតិ យថា ទ្វាវីសតិ ទ្វត្តិំសាតិអាទិម្ហិ វត្តព្ពេ ពាវីសតិ ពាត្តិំសាតិអាទីនិ វុច្ចន្តិ, ឯវមេវ ទ្វិកុលោតិ វត្តព្ពេ ពាកុលោតិ វុត្តំ. តស្ស ហិ ថេរស្ស ទ្វេ កុលានិ អហេសុំ. សោ កិរ ទេវលោកោ ចវិត្វា កោសម្ពិនគរេ នាម មហាសេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តោ, តមេនំ បញ្ចមេ ទិវសេ សីសំ ន្ហាបេត្វា គង្គាកីឡំ អកំសុ. ធាតិយា ទារកំ ឧទកេ និមុជ្ជនុម្មុជ្ជនវសេន កីឡាបេន្តិយា ឯកោ មច្ឆោ ទារកំ ទិស្វា ‘‘ភក្ខោ មេ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានោ មុខំ វិវរិត្វា ឧបគតោ. ធាតី ទារកំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាតា. មច្ឆោ តំ គិលិ. បុញ្ញវា សត្តោ ទុក្ខំ ន បាបុណិ, សយនគព្ភំ បវិសិត្វា និបន្នោ វិយ អហោសិ. មច្ឆោ ទារកស្ស តេជេន តត្តកបល្លំ គិលិត្វា ទយ្ហមានោ វិយ វេគេន តិំសយោជនមគ្គំ គន្ត្វា ពារាណសិនគរវាសិនោ មច្ឆពន្ធស្ស ជាលំ បាវិសិ, មហាមច្ឆា នាម ជាលពទ្ធា បហរិយមានា មរន្តិ. អយំ បន ទារកស្ស តេជេន ជាលតោ នីហដមត្តោវ មតោ. មច្ឆពន្ធា ច មហន្តំ មច្ឆំ លភិត្វា ផាលេត្វា វិក្កិណន្តិ. តំ បន ទារកស្ស អានុភាវេន អផាលេត្វា សកលមេវ កាជេន ហរិត្វា សហស្សេន ទេមាតិ វទន្តា នគរេ វិចរិំសុ. កោចិ ន គណ្ហាតិ.

តស្មិំ បន នគរេ អបុត្តកំ អសីតិកោដិវិភវំ សេដ្ឋិកុលំ អត្ថិ, តស្ស ទ្វារមូលំ បត្វា ‘‘កិំ គហេត្វា ទេថា’’តិ វុត្តា កហាបណន្តិ អាហំសុ. តេហិ កហាបណំ ទត្វា គហិតោ. សេដ្ឋិភរិយាបិ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ មច្ឆេ ន កេលាយតិ, តំ ទិវសំ បន មច្ឆំ ផលកេ ឋបេត្វា សយមេវ ផាលេសិ. មច្ឆញ្ច នាម កុច្ឆិតោ ផាលេន្តិ, សា បន បិដ្ឋិតោ ផាលេន្តី មច្ឆកុច្ឆិយំ សុវណ្ណវណ្ណំ ទារកំ ទិស្វា – ‘‘មច្ឆកុច្ឆិយំ មេ បុត្តោ លទ្ធោ’’តិ នាទំ នទិត្វា ទារកំ អាទាយ សាមិកស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សេដ្ឋិ តាវទេវ ភេរិំ ចរាបេត្វា ទារកំ អាទាយ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា – ‘‘មច្ឆកុច្ឆិយំ មេ ទេវ ទារកោ លទ្ធោ, កិំ ករោមី’’តិ អាហ. បុញ្ញវា ឯស, យោ មច្ឆកុច្ឆិយំ អរោគោ វសិ, បោសេហិ នន្តិ.

អស្សោសិ ខោ ឥតរំ កុលំ – ‘‘ពារាណសិយំ កិរ ឯកំ សេដ្ឋិកុលំ មច្ឆកុច្ឆិយំ ទារកំ លភតី’’តិ, តេ តត្ថ អគមំសុ. អថស្ស មាតា ទារកំ អលង្ករិត្វា កីឡាបិយមានំ ទិស្វាវ ‘‘មនាបោ វតាយំ ទារកោ’’តិ គន្ត្វា បវតិំ អាចិក្ខិ. ឥតរា មយ្ហំ បុត្តោតិអាទិមាហ. កហំ តេ លទ្ធោតិ? មច្ឆកុច្ឆិយន្តិ. នោ តុយ្ហំ បុត្តោ, មយ្ហំ បុត្តោតិ. កហំ តេ លទ្ធោតិ? មយា ទសមាសេ កុច្ឆិយា ធារិតោ, អថ នំ នទិយា កីឡាបិយមានំ មច្ឆោ គិលីតិ. តុយ្ហំ បុត្តោ អញ្ញេន មច្ឆេន គិលិតោ ភវិស្សតិ, អយំ បន មយា មច្ឆកុច្ឆិយំ លទ្ធោតិ, ឧភោបិ រាជកុលំ អគមំសុ. រាជា អាហ – ‘‘អយំ ទស មាសេ កុច្ឆិយា ធារិតត្តា អមាតា កាតុំ ន សក្កា, មច្ឆំ គណ្ហន្តាបិ វក្កយកនាទីនិ ពហិ កត្វា គណ្ហន្តា នាម នត្ថីតិ មច្ឆកុច្ឆិយំ លទ្ធត្តា អយម្បិ អមាតា កាតុំ ន សក្កា, ទារកោ ឧភិន្នម្បិ កុលានំ ទាយាទោ ហោតុ, ឧភោបិ នំ ជគ្គថា’’តិ ឧភោបិ ជគ្គិំសុ.

វិញ្ញុតំ បត្តស្ស ទ្វីសុបិ នគរេសុ បាសាទំ ការេត្វា នាដកានិ បច្ចុបដ្ឋាបេសុំ. ឯកេកស្មិំ នគរេ ចត្តារោ ចត្តារោ មាសេ វសតិ, ឯកស្មិំ នគរេ ចត្តារោ មាសេ វុដ្ឋស្ស សង្ឃាដនាវាយ មណ្ឌបំ ការេត្វា តត្ថ នំ សទ្ធិំ នាដកាហិ អារោបេន្តិ. សោ សម្បត្តិំ អនុភវមានោ ឥតរំ នគរំ គច្ឆតិ. តំនគរវាសិនោ នាដកានិ ឧបឌ្ឍមគ្គំ អគមំសុ. តេ បច្ចុគ្គន្ត្វា តំ បរិវារេត្វា អត្តនោ បាសាទំ នយន្តិ. ឥតរានិ នាដកានិ និវត្តិត្វា អត្តនោ នគរមេវ គច្ឆន្តិ. តត្ថ ចត្តារោ មាសេ វសិត្វា តេនេវ និយាមេន បុន ឥតរំ នគរំ គច្ឆតិ. ឯវមស្ស សម្បត្តិំ អនុភវន្តស្ស អសីតិ វស្សានិ បរិបុណ្ណានិ.

អថ ភគវា ចារិកំ ចរមានោ ពារាណសិំ បត្តោ. សោ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិតោ. បព្ពជិត្វា សត្តាហមេវ បុថុជ្ជនោ អហោសិ, អដ្ឋមេ បន សោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណីតិ ឯវមស្ស ទ្វេ កុលានិ អហេសុំ. តស្មា ពាកុលោតិ សង្ខំ អគមាសីតិ.

បុរាណគិហិសហាយោតិ បុព្ពេ គិហិកាលេ សហាយោ. អយម្បិ ទីឃាយុកោវ ថេរំ បព្ពជិតំ បស្សិតុំ គច្ឆន្តោ អសីតិមេ វស្សេ គតោ. មេថុនោ ធម្មោតិ ពាលោ នគ្គសមណកោ ពាលបុច្ឆំ បុច្ឆតិ, ន សាសនវចនំ, ឥទានិ ថេរេន ទិន្ននយេ ឋិតោ ឥមេហិ បន តេតិ បុច្ឆិ.

២១០. យំបាយស្មាតិអាទីនិ បទានិ សព្ពវារេសុ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ និយមេត្វា ឋបិតានិ. តត្ថ សញ្ញា ឧប្បន្នមត្តាវ, វិតក្កោ កម្មបថភេទកោតិ. ថេរោ បនាហ – ‘‘កស្មា វិសុំ ករោថ, ឧភយម្បេតំ កម្មបថភេទកមេវា’’តិ.

២១១. គហបតិចីវរន្តិ វស្សាវាសិកំ ចីវរំ. សត្ថេនាតិ បិប្ផលកេន. សូចិយាតិ សូចិំ គហេត្វា សិព្ពិតភាវំ ន សរាមីតិ អត្ថោ. កថិនេ ចីវរន្តិ កថិនចីវរំ, កថិនចីវរម្បិ ហិ វស្សាវាសិកគតិកមេវ. តស្មា តត្ថ ‘‘សិព្ពិតា នាភិជានាមី’’តិ អាហ.

ឯត្តកំ បនស្ស កាលំ គហបតិចីវរំ អសាទិយន្តស្ស ឆិន្ទនសិព្ពនាទីនិ អករោន្តស្ស កុតោ ចីវរំ ឧប្បជ្ជតីតិ. ទ្វីហិ នគរេហិ. ថេរោ ហិ មហាយសស្សី, តស្ស បុត្តធីតរោ នត្តបនត្តកា សុខុមសាដកេហិ ចីវរានិ ការេត្វា រជាបេត្វា សមុគ្គេ បក្ខិបិត្វា បហិណន្តិ. ថេរស្ស ន្ហានកាលេ ន្ហានកោដ្ឋកេ ឋបេន្តិ. ថេរោ តានិ និវាសេតិ ចេវ បារុបតិ ច, បុរាណចីវរានិ សម្បត្តបព្ពជិតានំ ទេតិ. ថេរោ តានិ និវាសេត្វា ច បារុបិត្វា ច នវកម្មំ ន ករោតិ, កិញ្ចិ អាយូហនកម្មំ នត្ថិ. ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា អប្បេត្វា និសីទតិ. ចតូសុ មាសេសុ បត្តេសុ លោមកិលិដ្ឋានិ ហោន្តិ, អថស្ស បុន តេនេវ និយាមេន បហិណិត្វា ទេន្តិ. អឌ្ឍមាសេ អឌ្ឍមាសេ បរិវត្តតីតិបិ វទន្តិយេវ.

អនច្ឆរិយញ្ចេតំ ថេរស្ស មហាបុញ្ញស្ស មហាភិញ្ញស្ស សតសហស្សកប្បេ បូរិតបារមិស្ស, អសោកធម្មរញ្ញោ កុលូបកោ និគ្រោធត្ថេរោ ទិវសស្ស និក្ខត្តុំ ចីវរំ បរិវត្តេសិ. តស្ស ហិ តិចីវរំ ហត្ថិក្ខន្ធេ ឋបេត្វា បញ្ចហិ ច គន្ធសមុគ្គសតេហិ បញ្ចហិ ច មាលាសមុគ្គសតេហិ សទ្ធិំ បាតោវ អាហរិយិត្ថ, តថា ទិវា ចេវ សាយញ្ច. រាជា កិរ ទិវសស្ស និក្ខត្តុំ សាដកេ បរិវត្តេន្តោ ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ នីត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម នីត’’ន្តិ សុត្វាវ បរិវត្តេសិ. ថេរោបិ ន ភណ្ឌិកំ ពន្ធិត្វា ឋបេសិ, សម្បត្តសព្រហ្មចារីនំ អទាសិ. តទា កិរ ជម្ពុទីបេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស យេភុយ្យេន និគ្រោធស្សេវ សន្តកំ ចីវរំ អហោសិ.

អហោ វត មំ កោចិ និមន្តេយ្យាតិ កិំ បន ចិត្តស្ស អនុប្បាទនំ ភារិយំ, ឧប្បន្នស្ស បហានន្តិ. ចិត្តំ នាម លហុកបរិវត្តំ, តស្មា អនុប្បាទនំ ភារិយំ, ឧប្បន្នស្ស បហានម្បិ ភារិយមេវ. អន្តរឃរេតិ មហាសកុលុទាយិសុត្តេ (ម. និ. ២.២៣៧) ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អន្តរឃរំ នាម ឥធ និម្ពោទកបតនដ្ឋានំ អធិប្បេតំ. កុតោ បនស្ស ភិក្ខា ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ. ថេរោ ទ្វីសុ នគរេសុ អភិញ្ញាតោ, គេហទ្វារំ អាគតស្សេវស្ស បត្តំ គហេត្វា នានារសភោជនស្ស បូរេត្វា ទេន្តិ. សោ លទ្ធដ្ឋានតោ និវត្តតិ, ភត្តកិច្ចករណដ្ឋានំ បនស្ស និពទ្ធមេវ អហោសិ. អនុព្យញ្ជនសោតិ ថេរេន កិរ រូបេ និមិត្តំ គហេត្វា មាតុគាមោ ន ឱលោកិតបុព្ពោ. មាតុគាមស្ស ធម្មន្តិ មាតុគាមស្ស ឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេតុំ វដ្ដតិ, បញ្ហំ បុដ្ឋេន គាថាសហស្សម្បិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. ថេរោ បន កប្បិយមេវ ន អកាសិ. យេភុយ្យេន ហិ កុលូបកថេរានមេតំ កម្មំ ហោតិ. ភិក្ខុនុបស្សយន្តិ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ. តំ បន គិលានបុច្ឆកេន គន្តុំ វដ្ដតិ, ថេរោ បន កប្បិយមេវ ន អកាសិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ចុណ្ណេនាតិ កោសម្ពចុណ្ណាទិនា. គត្តបរិកម្មេតិ សរីរសម្ពាហនកម្មេ. វិចារិតាតិ បយោជយិតា. គទ្ទូហនមត្តន្តិ គាវិំ ថនេ គហេត្វា ឯកំ ខីរពិន្ទុំ ទូហនកាលមត្តម្បិ.

កេន បន ការណេន ថេរោ និរាពាធោ អហោសិ. បទុមុត្តរេ កិរ ភគវតិ សតសហស្សភិក្ខុបរិវារេ ចារិកំ ចរមានេ ហិមវតិ វិសរុក្ខា បុប្ផិំសុ. ភិក្ខុសតសហស្សានម្បិ តិណបុប្ផករោគោ ឧប្បជ្ជតិ. ថេរោ តស្មិំ សមយេ ឥទ្ធិមា តាបសោ ហោតិ, សោ អាកាសេន គច្ឆន្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ ទិស្វា ឱតរិត្វា រោគំ បុច្ឆិត្វា ហិមវន្តតោ ឱសធំ អាហរិត្វា អទាសិ. ឧបសិង្ឃនមត្តេនេវ រោគោ វូបសមិ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេបិ បឋមវប្បទិវសេ វប្បំ ឋបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស បរិភោគំ អគ្គិសាលញ្ចេវ វច្ចកុដិញ្ច ការេត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភេសជ្ជវត្តំ និពន្ធិ, ឥមិនា កម្មេន និរាពាធោ អហោសិ. ឧក្កដ្ឋនេសជ្ជិកោ បនេស ឧក្កដ្ឋារញ្ញកោ ច តស្មា ‘‘នាភិជានាមិ អបស្សេនកំ អបស្សយិតា’’តិអាទិមាហ.

សរណោតិ សកិលេសោ. អញ្ញា ឧទបាទីតិ អនុបសម្បន្នស្ស អញ្ញំ ព្យាកាតុំ ន វដ្ដតិ. ថេរោ កស្មា ព្យាកាសិ? ន ថេរោ អហំ អរហាតិ អាហ, អញ្ញា ឧទបាទីតិ បនាហ. អបិច ថេរោ អរហាតិ បាកដោ, តស្មា ឯវមាហ.

២១២. បព្ពជ្ជន្តិ ថេរោ សយំ នេវ បព្ពាជេសិ, ន ឧបសម្បាទេសិ អញ្ញេហិ បន ភិក្ខូហិ ឯវំ ការាបេសិ. អវាបុរណំ អាទាយាតិ កុញ្ចិកំ គហេត្វា.

និសិន្នកោវ បរិនិព្ពាយីតិ អហំ ធរមានោបិ ន អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្ស ភារោ អហោសិំ, បរិនិព្ពុតស្សាបិ មេ សរីរំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បលិពោធោ មា អហោសីតិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិ. សរីរតោ ជាលា ឧដ្ឋហិ, ឆវិមំសលោហិតំ សប្បិ វិយ ឈាយមានំ បរិក្ខយំ គតំ, សុមនមកុលសទិសា ធាតុយោវ អវសេសិំសុ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ. ឥទំ បន សុត្តំ ទុតិយសង្គហេ សង្គីតន្តិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ពាកុលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទន្តភូមិសុត្តវណ្ណនា

២១៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ ទន្តភូមិសុត្តំ. តត្ថ អរញ្ញកុដិកាយន្តិ តស្សេវ វេឡុវនស្ស ឯកស្មិំ វិវិត្តដ្ឋានេ បធានកម្មិកានំ ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតសេនាសនេ. រាជកុមារោតិ ពិម្ពិសារស្ស បុត្តោ ឱរសកោ.

ផុសេយ្យាតិ លភេយ្យ. ឯកគ្គតន្តិ ឯវំ បដិបន្នោ សមាបត្តិំ នាម លភតិ, ឈានំ នាម លភតីតិ ឥទំ មយា សុតន្តិ វទតិ. កិលមថោតិ កាយកិលមថោ. វិហេសាតិ ស្វេវ កិលមថោ វុត្តោ. យថាសកេ តិដ្ឋេយ្យាសីតិ អត្តនោ អជាននកោដ្ឋាសេយេវ តិដ្ឋេយ្យាសីតិ.

២១៤. ទេសេសីតិ ចិត្តេកគ្គតំ នាម ឯវំ លភតិ, សមាបត្តិំ ឯវំ និព្ពត្តេតីតិ អប្បនាឧបចារំ បាបេត្វា ឯកកសិណបរិកម្មំ កថេសិ. បវេទេត្វាតិ បកាសេត្វា.

នេក្ខម្មេន ញាតព្ពន្តិ កាមតោ និស្សដគុណេន ញាតព្ពំ. កាមតោ និស្សដគុណេ ឋិតេន បុគ្គលេន ឯកគ្គំ នាម ជានិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេនេតំ វុត្តំ. សេសានិ តស្សេវ វេវចនានិ. កាមេ បរិភុញ្ជន្តោតិ ទុវិធេបិ កាមេ ភុញ្ជមានោ.

២១៥. ហត្ថិទម្មា វា អស្សទម្មា វា គោទម្មា វាតិ ឯត្ថ អទន្តហត្ថិទម្មាទយោ វិយ ចិត្តេកគ្គរហិតា បុគ្គលា ទដ្ឋព្ពា. ទន្តហត្ថិអាទយោ វិយ ចិត្តេកគ្គសម្បន្នា. យថា អទន្តហត្ថិទម្មាទយោ កូដាការំ អកត្វា ធុរំ អឆឌ្ឌេត្វា ទន្តគមនំ វា គន្តុំ, ទន្តេហិ វា បត្តព្ពំ ភូមិំ បាបុណិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឯវមេវ ចិត្តេកគ្គរហិតា សម្បន្នចិត្តេកគ្គេហិ និព្ពត្តិតគុណំ វា និព្ពត្តេតុំ បត្តភូមិំ វា បាបុណិតុំ ន សក្កោន្តិ.

២១៦. ហត្ថវិលង្ឃកេនាតិ ហត្ថេន ហត្ថំ គហេត្វា.

ទដ្ឋេយ្យន្តិ បស្សិតព្ពយុត្តកំ. អាវុតោតិ អាវរិតោ. និវុតោតិ និវារិតោ. ឱផុដោតិ ឱនទ្ធោ.

២១៧. នាគវនិកន្តិ ហត្ថិបទោបមេ (ម. និ. ១.២៨៨ អាទយោ) នាគវនចរកោ បុរិសោ ‘‘នាគវនិកោ’’តិ វុត្តោ, ឥធ ហត្ថិសិក្ខាយ កុសលោ ហត្ថិំ គហេតុំ សមត្ថោ. អតិបស្សិត្វាតិ ទិស្វា. ឯត្ថគេធាតិ ឯតស្មិំ បវត្តគេធា. សរសង្កប្បានន្តិ ធាវនសង្កប្បានំ. មនុស្សកន្តេសុ សីលេសុ សមាទបនាយាតិ ឯត្ថ យទា នាគោ ឥត្ថិបុរិសេហិ កុមារកុមារិកាហិ សោណ្ឌាទីសុ គហេត្វា ឧបកេឡយមានោ វិការំ ន ករោតិ សុខាយតិ, តទានេន មនុស្សកន្តានិ សីលានិ សមាទិន្នានិ នាម ហោន្តិ.

បេមនីយាតិ តាត រាជា តេ បសន្នោ មង្គលហត្ថិដ្ឋានេវ ឋបេស្សតិ, រាជារហានិ ភោជនាទីនិ លភិស្សសីតិ ឯវរូបី នាគេហិ បិយាបិតព្ពា កថា. សុស្សូសតីតិ តំ បេមនីយកថំ សោតុកាមោ ហោតិ. តិណឃាសោទកន្តិ តិណឃាសញ្ចេវ ឧទកញ្ច, តិណឃាសន្តិ ឃាសិតព្ពំ តិណំ, ខាទិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

បណវោតិ ឌិណ្ឌិមោ. សព្ពវង្កទោសនិហិតនិន្នីតកសាវោតិ និហិតសព្ពវង្កទោសោ ចេវ អបនីតកសាវោ ច. អង្គន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ អង្គសមោ ហោតិ.

២១៩. គេហសិតសីលានន្តិ បញ្ចកាមគុណនិស្សិតសីលានំ. ញាយស្សាតិ អដ្ឋង្គិកមគ្គស្ស.

២២២. អទន្តមរណំ មហល្លកោ រញ្ញោ នាគោ កាលង្កតោតិ រញ្ញោ មហល្លកោ នាគោ អទន្តមរណំ មតោ កាលំ កតោ ហោតិ, អទន្តមរណំ កាលំកិរិយំ នាម ករិយតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ទន្តភូមិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ភូមិជសុត្តវណ្ណនា

២២៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ ភូមិជសុត្តំ. តត្ថ ភូមិជោតិ អយំ ថេរោ ជយសេនរាជកុមារស្ស មាតុលោ. អាសញ្ច អនាសញ្ចាតិ កាលេន អាសំ កាលេន អនាសំ. សកេន ថាលិបាកេនាតិ បកតិបវត្តាយ ភិក្ខាយ អត្តនោ និដ្ឋិតភត្តតោបិ ភត្តេន បរិវិសិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ភូមិជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អនុរុទ្ធសុត្តវណ្ណនា

២៣០. ឯវំ មេ សុតន្តិ អនុរុទ្ធសុត្តំ. តត្ថ ឯវមាហំសូតិ តស្ស ឧបាសកស្ស អផាសុកកាលោ អហោសិ, តទា ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ. អបណ្ណកន្តិ អវិរាធិតំ. ឯកត្ថាតិ អប្បមាណាតិ វា មហគ្គតាតិ វា ឈានមេវ ចិត្តេកគ្គតាយេវ ឯវំ វុច្ចតីតិ ឥមំ សន្ធាយ ឯវមាហ.

២៣១. យាវតា ឯកំ រុក្ខមូលំ មហគ្គតន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតីតិ ឯករុក្ខមូលបមាណដ្ឋានំ កសិណនិមិត្តេន ឱត្ថរិត្វា តស្មិំ កសិណនិមិត្តេ មហគ្គតជ្ឈានំ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ. មហគ្គតន្តិ បនស្ស អាភោគោ នត្ថិ, កេវលំ មហគ្គតជ្ឈានបវត្តិវសេន បនេតំ វុត្តំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឥមិនា ខោ ឯតំ គហបតិ បរិយាយេនាតិ ឥមិនា ការណេន. ឯត្ថ ហិ អប្បមាណាតិ វុត្តានំ ព្រហ្មវិហារានំ និមិត្តំ ន វឌ្ឍតិ, ឧគ្ឃាដនំ ន ជាយតិ, តានិ ឈានានិ អភិញ្ញានំ វា និរោធស្ស វា បាទកានិ ន ហោន្តិ, វិបស្សនាបាទកានិ បន វដ្ដបាទកានិ ភវោក្កមនានិ ច ហោន្តិ. ‘‘មហគ្គតា’’តិ វុត្តានំ បន កសិណជ្ឈានានំ និមិត្តំ វឌ្ឍតិ, ឧគ្ឃាដនំ ជាយតិ, សមតិក្កមា ហោន្តិ, អភិញ្ញាបាទកានិ និរោធបាទកានិ វដ្ដបាទកានិ ភវោក្កមនានិ ច ហោន្តិ. ឯវមិមេ ធម្មា នានត្ថា, អប្បមាណា មហគ្គតាតិ ឯវំ នានាព្យញ្ជនា ច.

២៣២. ឥទានិ មហគ្គតសមាបត្តិតោ នីហរិត្វា ភវូបបត្តិការណំ ទស្សេន្តោ ចតស្សោ ខោ ឥមាតិអាទិមាហ. បរិត្តាភាតិ ផរិត្វា ជានន្តស្ស អយមាភោគោ អត្ថិ, បរិត្តាភេសុ បន ទេវេសុ និព្ពត្តិការណំ ឈានំ ភាវេន្តោ ឯវំ វុត្តោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. បរិត្តាភា សិយា សំកិលិដ្ឋាភា ហោន្តិ សិយា បរិសុទ្ធាភា, អប្បមាណាភា សិយា សំកិលិដ្ឋាភា ហោន្តិ សិយា បរិសុទ្ធាភា. កថំ? សុប្បមត្តេ វា សរាវមត្តេ វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា សមាបត្តិំ និព្ពត្តេត្វា បញ្ចហាការេហិ អាចិណ្ណវសិភាវោ បច្ចនីកធម្មានំ សុដ្ឋុ អបរិសោធិតត្តា ទុព្ពលមេវ សមាបត្តិំ វឡញ្ជិត្វា អប្បគុណជ្ឈានេ ឋិតោ កាលំ កត្វា បរិត្តាភេសុ និព្ពត្តតិ, វណ្ណោ បនស្ស បរិត្តោ ចេវ ហោតិ សំកិលិដ្ឋោ ច. បញ្ចហិ បនាការេហិ អាចិណ្ណវសិភាវោ បច្ចនីកធម្មានំ សុដ្ឋុ បរិសោធិតត្តា សុវិសុទ្ធំ សមាបត្តិំ វឡញ្ជិត្វា បគុណជ្ឈានេ ឋិតោ កាលំ កត្វា បរិត្តាភេសុ និព្ពត្តតិ, វណ្ណោ បនស្ស បរិត្តោ ចេវ ហោតិ បរិសុទ្ធោ ច. ឯវំ បរិត្តាភា សិយា សំកិលិដ្ឋាភា ហោន្តិ សិយា បរិសុទ្ធាភា. កសិណេ បន វិបុលបរិកម្មំ កត្វា សមាបត្តិំ និព្ពត្តេត្វា បញ្ចហាការេហិ អាចិណ្ណវសិភាវោតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ វេទិតព្ពំ. ឯវំ អប្បមាណាភា សិយា សំកិលិដ្ឋាភា ហោន្តិ សិយា បរិសុទ្ធាភាតិ.