៨. ឧបក្កិលេសសុត្តវណ្ណនា

២៣៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឧបក្កិលេសសុត្តំ. តត្ថ ឯតទវោចាតិ នេវ ភេទាធិប្បាយេន ន បិយកម្យតាយ, អថ ខ្វាស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ មម វចនំ គហេត្វា ន ឱរមិស្សន្តិ, ពុទ្ធា ច នាម ហិតានុកម្បកា, អទ្ធា នេសំ ភគវា ឯកំ ការណំ កថេស្សតិ, តំ សុត្វា ឯតេ ឱរមិស្សន្តិ, តតោ តេសំ ផាសុវិហារោ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា ឯតំ ‘‘ឥធ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនមវោច. មា ភណ្ឌនន្តិអាទីសុ ‘‘អកត្ថា’’តិ បាឋសេសំ គហេត្វា ‘‘មា ភណ្ឌនំ អកត្ថា’’តិ ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញតរោតិ សោ កិរ ភិក្ខុ ភគវតោ អត្ថកាមោ, អយំ កិរស្ស អធិប្បាយោ – ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ កោធាភិភូតា សត្ថុ វចនំ ន គណ្ហន្តិ, មា ភគវា ឯតេ ឱវទន្តោ កិលមី’’តិ, តស្មា ឯវមាហ.

បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ ន កេវលំ បាវិសិ, យេនបិ ជនេន ន ទិដ្ឋោ, សោ មំ បស្សតូតិបិ អធិដ្ឋាសិ. កិមត្ថំ អធិដ្ឋាសីតិ? តេសំ ភិក្ខូនំ ទមនត្ថំ. ភគវា ហិ តទា បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ ‘‘បុថុសទ្ទោ សមជនោ’’តិអាទិគាថា ភាសិត្វា កោសម្ពិតោ ពាលកលោណការគាមំ គតោ. តតោ បាចីនវំសទាយំ, តតោ បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌំ គន្ត្វា បាលិលេយ្យហត្ថិនាគេន ឧបដ្ឋហិយមានោ តេមាសំ វសិ. នគរវាសិនោបិ – ‘‘សត្ថា វិហារំ គតោ, គច្ឆាម ធម្មស្សវនាយា’’តិ គន្ធបុប្ផហត្ថា វិហារំ គន្ត្វា ‘‘កហំ, ភន្តេ, សត្ថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘កហំ តុម្ហេ សត្ថារំ ទក្ខថ, សត្ថា ‘ឥមេ ភិក្ខូ សមគ្គេ ករិស្សាមី’តិ អាគតោ, សមគ្គេ កាតុំ អសក្កោន្តោ និក្ខមិត្វា គតោ’’តិ. ‘‘មយំ សតម្បិ សហស្សម្បិ ទត្វា សត្ថារំ អានេតុំ ន សក្កោម, សោ នោ អយាចិតោ សយមេវ អាគតោ, មយំ ឥមេ ភិក្ខូ និស្សាយ សត្ថុ សម្មុខា ធម្មកថំ សោតុំ ន លភិម្ហា. ឥមេ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតា, តស្មិម្បិ សាមគ្គិំ ករោន្តេ សមគ្គា ន ជាតា, កស្សាញ្ញស្ស វចនំ ករិស្សន្តិ. អលំ ន ឥមេសំ ភិក្ខា ទាតព្ពា’’តិ សកលនគរេ ទណ្ឌំ ឋបយិំសុ. តេ បុនទិវសេ សកលនគរំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កដច្ឆុមត្តម្បិ ភិក្ខំ អលភិត្វា វិហារំ អាគមំសុ. ឧបាសកាបិ តេ បុន អាហំសុ – ‘‘យាវ សត្ថារំ ន ខមាបេថ, តាវ វោ តមេវ ទណ្ឌកម្ម’’ន្តិ. តេ ‘‘សត្ថារំ ខមាបេស្សាមា’’តិ ភគវតិ សាវត្ថិយំ អនុប្បត្តេ តត្ថ អគមំសុ. សត្ថា តេសំ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ ទេសេសីតិ អយមេត្ថ បាឡិមុត្តកកថា.

២៣៧. ឥទានិ បុថុសទ្ទោតិអាទិគាថាសុ បុថុ មហាសទ្ទោ អស្សាតិ បុថុសទ្ទោ. សមជនោតិ សមានោ ឯកសទិសោ ជនោ, សព្ពោវាយំ ភណ្ឌនការកជនោ សមន្តតោ សទ្ទនិច្ឆរណេន បុថុសទ្ទោ ចេវ សទិសោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ពាលោ កោចិ មញ្ញថាតិ តត្រ កោចិ ឯកោបិ អហំ ពាលោតិ ន មញ្ញតិ, សព្ពេបិ បណ្ឌិតមានិនោយេវ. នាញ្ញំ ភិយ្យោ អមញ្ញរុន្តិ កោចិ ឯកោបិ អហំ ពាលោតិ ន ច មញ្ញិ, ភិយ្យោ ច សង្ឃស្មិំ ភិជ្ជមានេ អញ្ញម្បិ ឯកំ ‘‘មយ្ហំ ការណា សង្ឃោ ភិជ្ជតី’’តិ ឥទំ ការណំ ន មញ្ញីតិ អត្ថោ.

បរិមុដ្ឋាតិ មុដ្ឋស្សតិនោ. វាចាគោចរភាណិនោតិ រាការស្ស រស្សាទេសោ កតោ; វាចាគោចរាវ, ន សតិបដ្ឋានគោចរា, ភាណិនោ ច, កថំ ភាណិនោ? យាវិច្ឆន្តិ មុខាយាមំ, យាវ មុខំ បសារេតុំ ឥច្ឆន្តិ, តាវ បសារេត្វា ភាណិនោ, ឯកោបិ សង្ឃគារវេន មុខសង្កោចនំ ន ករោតីតិ អត្ថោ. យេន នីតាតិ យេន កលហេន ឥមំ និល្លជ្ជភាវំ នីតា. ន តំ វិទូ ន តំ ជានន្តិ ‘‘ឯវំ សាទីនវោ អយ’’ន្តិ.

យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តីតិ តំ អក្កោច្ឆិ មន្តិអាទិកំ អាការំ យេ ឧបនយ្ហន្តិ. សនន្តនោតិ បោរាណោ.

បរេតិ បណ្ឌិតេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញេ ភណ្ឌនការកា បរេ នាម. តេ ឯត្ថ សង្ឃមជ្ឈេ កលហំ ករោន្តា ‘‘មយំ យមាមសេ ឧបយមាម នស្សាម សតតំ សមិតំ មច្ចុសន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ ន ជានន្តិ. យេ ច តត្ថ វិជានន្តីតិ យេ ច តត្ថ បណ្ឌិតា ‘‘មយំ មច្ចុនោ សមីបំ គច្ឆាមា’’តិ វិជានន្តិ. តតោ សម្មន្តិ មេធគាតិ ឯវញ្ហិ តេ ជានន្តា យោនិសោមនសិការំ ឧប្បាទេត្វា មេធគានំ កលហានំ វូបសមាយ បដិបជ្ជន្តិ.

អដ្ឋិច្ឆិន្នាតិ អយំ គាថា ជាតកេ (ជា. ១.៩.១៦) អាគតា, ព្រហ្មទត្តញ្ច ទីឃាវុកុមារញ្ច សន្ធាយ វុត្តា. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – តេសម្បិ តថា បវត្តវេរានំ ហោតិ សង្គតិ, កស្មា តុម្ហាកំ ន ហោតិ, យេសំ វោ នេវ មាតាបិតូនំ អដ្ឋីនិ ឆិន្នានិ, ន បាណា ហដា ន គវាស្សធនានិ ហដានីតិ.

សចេ លភេថាតិអាទិគាថា បណ្ឌិតសហាយស្ស ច ពាលសហាយស្ស ច វណ្ណាវណ្ណទីបនត្ថំ វុត្តា. អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានីតិ បាកដបរិស្សយេ ច បដិច្ឆន្នបរិស្សយេ ច អភិភវិត្វា តេន សទ្ធិំ អត្តមនោ សតិមា ចរេយ្យាតិ.

រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតន្តិ យថា អត្តនោ វិជិតរដ្ឋំ មហាជនករាជា ច អរិន្ទមមហារាជា ច បហាយ ឯកកា វិចរិំសុ, ឯវំ វិចរេយ្យាតិ អត្ថោ. មាតង្គរញ្ញេវ នាគោតិ មាតង្គោ អរញ្ញេ នាគោវ. មាតង្គោតិ ហត្ថិ វុច្ចតិ. នាគោតិ មហន្តាធិវចនមេតំ. យថា ហិ មាតុបោសកោ មាតង្គនាគោ អរញ្ញេ ឯកោ ចរិ, ន ច បាបានិ អកាសិ, យថា ច បាលិលេយ្យកោ, ឯវំ ឯកោ ចរេ, ន ច បាបានិ កយិរាតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៣៨. ពាលកលោណការគាមោតិ ឧបាលិគហបតិស្ស ភោគគាមោ. តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? គណេ កិរស្ស អាទីនវំ ទិស្វា ឯកវិហារិំ ភិក្ខុំ បស្សិតុកាមតា ឧទបាទិ, តស្មា សីតាទីហិ បីឡិតោ ឧណ្ហាទីនិ បត្ថយមានោ វិយ ឧបសង្កមិ. ធម្មិយា កថាយាតិ ឯកីភាវេ អានិសំសប្បដិសំយុត្តាយ. យេន បាចីនវំសទាយោ, តត្ថ កស្មា ឧបសង្កមិ? កលហការកេ កិរស្ស ទិដ្ឋាទីនវត្តា សមគ្គវាសិនោ ភិក្ខូ បស្សិតុកាមតា ឧទបាទិ, តស្មា សីតាទីហិ បីឡិតោ ឧណ្ហាទីនិ បត្ថយមានោ វិយ តត្ថ ឧបសង្កមិ. អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោតិអាទិ វុត្តនយមេវ.

២៤១. អត្ថិ បន វោតិ បច្ឆិមបុច្ឆាយ លោកុត្តរធម្មំ បុច្ឆេយ្យ. សោ បន ថេរានំ នត្ថិ, តស្មា តំ បុច្ឆិតុំ ន យុត្តន្តិ បរិកម្មោភាសំ បុច្ឆតិ. ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមាតិ បរិកម្មោភាសំ សញ្ជានាម. ទស្សនញ្ច រូបានន្តិ ទិព្ពចក្ខុនា រូបទស្សនញ្ច សញ្ជានាម. តញ្ច និមិត្តំ នប្បដិវិជ្ឈាមាតិ តញ្ច ការណំ ន ជានាម, យេន នោ ឱភាសោ ច រូបទស្សនញ្ច អន្តរធាយតិ.

តំ ខោ បន វោ អនុរុទ្ធា និមិត្តំ បដិវិជ្ឈិតព្ពន្តិ តំ វោ ការណំ ជានិតព្ពំ. អហម្បិ សុទន្តិ អនុរុទ្ធា តុម្ហេ កិំ ន អាឡុលេស្សន្តិ, អហម្បិ ឥមេហិ ឯកាទសហិ ឧបក្កិលេសេហិ អាឡុលិតបុព្ពោតិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. វិចិកិច្ឆា ខោ មេតិអាទីសុ មហាសត្តស្ស អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុនា នានាវិធានិ រូបានិ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ខោ កិ’’ន្តិ វិចិកិច្ឆា ឧទបាទិ. សមាធិ ចវីតិ បរិកម្មសមាធិ ចវិ. ឱភាសោតិ បរិកម្មោភាសោបិ អន្តរធាយិ, ទិព្ពចក្ខុនាបិ រូបំ ន បស្សិ. អមនសិការោតិ រូបានិ បស្សតោ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឥទានិ កិញ្ចិ ន មនសិករិស្សាមីតិ អមនសិការោ ឧទបាទិ.

ថិនមិទ្ធន្តិ កិញ្ចិ អមនសិករោន្តស្ស ថិនមិទ្ធំ ឧទបាទិ.

ឆម្ភិតត្តន្តិ ហិមវន្តាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទានវរក្ខសអជគរាទយោ អទ្ទស, អថស្ស ឆម្ភិតត្តំ ឧទបាទិ.

ឧប្បិលន្តិ ‘‘មយា ទិដ្ឋភយំ បកតិយា ឱលោកិយមានំ នត្ថិ. អទិដ្ឋេ កិំ នាម ភយ’’ន្តិ ចិន្តយតោ ឧប្បិលាវិតត្តំ ឧទបាទិ. សកិទេវាតិ ឯកបយោគេនេវ បញ្ច និធិកុម្ភិយោបិ បស្សេយ្យ.

ទុដ្ឋុល្លន្តិ មយា វីរិយំ គាឡ្ហំ បគ្គហិតំ, តេន មេ ឧប្បិលំ ឧប្បន្នន្តិ វីរិយំ សិថិលមកាសិ, តតោ កាយទរថោ កាយទុដ្ឋុល្លំ កាយាលសិយំ ឧទបាទិ.

អច្ចារទ្ធវីរិយន្តិ មម វីរិយំ សិថិលំ ករោតោ ទុដ្ឋុល្លំ ឧប្បន្នន្តិ បុន វីរិយំ បគ្គណ្ហតោ អច្ចារទ្ធវីរិយំ ឧទបាទិ. បតមេយ្យាតិ មរេយ្យ.

អតិលីនវីរិយន្តិ មម វីរិយំ បគ្គណ្ហតោ ឯវំ ជាតន្តិ បុន វីរិយំ សិថិលំ ករោតោ អតិលីនវីរិយំ ឧទបាទិ.

អភិជប្បាតិ ទេវលោកាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទេវសង្ឃំ បស្សតោ តណ្ហា ឧទបាទិ.

នានត្តសញ្ញាតិ មយ្ហំ ឯកជាតិកំ រូបំ មនសិករោន្តស្ស អភិជប្បា ឧប្បន្នា, នានាវិធរូបំ មនសិ ករិស្សាមីតិ កាលេន ទេវលោកាភិមុខំ កាលេន មនុស្សលោកាភិមុខំ វឌ្ឍេត្វា នានាវិធានិ រូបានិ មនសិករោតោ នានត្តសញ្ញា ឧទបាទិ.

អតិនិជ្ឈាយិតត្តន្តិ មយ្ហំ នានាវិធានិ រូបានិ មនសិករោន្តស្ស នានត្តសញ្ញា ឧទបាទិ, ឥដ្ឋំ វា អនិដ្ឋំ វា ឯកជាតិកមេវ មនសិ ករិស្សាមីតិ តថា មនសិករោតោ អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ឧទបាទិ.

២៤៣. ឱភាសនិមិត្តំ មនសិ ករោមីតិ បរិកម្មោភាសមេវ មនសិ ករោមិ. ន ច រូបានិ បស្សាមីតិ ទិព្ពចក្ខុនា រូបានិ ន បស្សាមិ. រូបនិមិត្តំ មនសិ ករោមីតិ ទិព្ពចក្ខុនា វិសយរូបមេវ មនសិ ករោមិ.

បរិត្តញ្ចេវ ឱភាសន្តិ បរិត្តកដ្ឋានេ ឱភាសំ. បរិត្តានិ ច រូបានីតិ បរិត្តកដ្ឋានេ រូបានិ. វិបរិយាយេន ទុតិយវារោ វេទិតព្ពោ. បរិត្តោ សមាធីតិ បរិត្តកោ បរិកម្មោភាសោ, ឱភាសបរិត្តតញ្ហិ សន្ធាយ ឥធ បរិកម្មសមាធិ ‘‘បរិត្តោ’’តិ វុត្តោ. បរិត្តំ មេ តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ សមយេ ទិព្ពចក្ខុបិ បរិត្តកំ ហោតិ. អប្បមាណវារេបិ ឯសេវ នយោ.

២៤៥. អវិតក្កម្បិ វិចារមត្តន្តិ បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានសមាធិំ. អវិតក្កម្បិ អវិចារន្តិ ចតុក្កនយេបិ បញ្ចកនយេបិ ឈានត្តយសមាធិំ. សប្បីតិកន្តិ ទុកតិកជ្ឈានសមាធិំ. និប្បីតិកន្តិ ទុកជ្ឈានសមាធិំ. សាតសហគតន្តិ តិកចតុក្កជ្ឈានសមាធិំ. ឧបេក្ខាសហគតន្តិ ចតុក្កនយេ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិំ បញ្ចកនយេ បញ្ចមជ្ឈានសមាធិំ.

កទា បន ភគវា ឥមំ តិវិធំ សមាធិំ ភាវេតិ? មហាពោធិមូលេ និសិន្នោ បច្ឆិមយាមេ. ភគវតោ ហិ បឋមមគ្គោ បឋមជ្ឈានិកោ អហោសិ, ទុតិយាទយោ ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានិកា. បញ្ចកនយេ បញ្ចមជ្ឈានស្ស មគ្គោ នត្ថីតិ សោ លោកិយោ អហោសីតិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ឧបក្កិលេសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.