២. មហាសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាសុញ្ញតសុត្តំ. តត្ថ កាឡខេមកស្សាតិ ឆវិវណ្ណេន សោ កាឡោ, ខេមកោតិ បនស្ស នាមំ. វិហារោតិ តស្មិំយេវ និគ្រោធារាមេ ឯកស្មិំ បទេសេ បាការេន បរិក្ខិបិត្វា ទ្វារកោដ្ឋកំ មាបេត្វា ហំសវដ្ដកាទិសេនាសនានិ ចេវ មណ្ឌលមាឡភោជនសាលាទីនិ ច បតិដ្ឋបេត្វា កតោ វិហារោ. សម្ពហុលានិ សេនាសនានីតិ មញ្ចោ បីឋំ ភិសិពិម្ពោហនំ តដ្ដិកា ចម្មខណ្ឌោ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោ បលាលសន្ថារោតិអាទីនិ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, មញ្ចេន មញ្ចំ…បេ… បលាលសន្ថារេនេវ បលាលសន្ថារំ អាហច្ច ឋបិតានិ, គណភិក្ខូនំ វសនដ្ឋានសទិសំ អហោសិ.

សម្ពហុលា នុ ខោតិ ភគវតោ ពោធិបល្លង្កេយេវ សព្ពកិលេសានំ សមុគ្ឃាដិតត្តា សំសយោ នាម នត្ថិ, វិតក្កបុព្ពភាគា បុច្ឆា, វិតក្កបុព្ពភាគេ ចាយំ នុការោ និបាតមត្តោ. បាដិមត្ថកំ គច្ឆន្តេ អវិនិច្ឆិតោ នាម ន ហោតិ. ឥតោ កិរ បុព្ពេ ភគវតា ទស ទ្វាទស ភិក្ខូ ឯកដ្ឋានេ វសន្តា ន ទិដ្ឋបុព្ពា.

អថស្ស ឯតទហោសិ – គណវាសោ នាមាយំ វដ្ដេ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ នទីឱតិណ្ណឧទកសទិសោ, និរយតិរច្ឆានយោនិបេត្តិវិសយាសុរកាយេសុបិ, មនុស្សលោក-ទេវលោកព្រហ្មលោកេសុបិ គណវាសោវ អាចិណ្ណោ. ទសយោជនសហស្សោ ហិ និរយោ តិបុចុណ្ណភរិតា នាឡិ វិយ សត្តេហិ និរន្តរោ, បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណករណដ្ឋានេ សត្តានំ បមាណំ វា បរិច្ឆេទោ វា នត្ថិ, តថា វាសីហិ តច្ឆនាទិឋានេសុ, ឥតិ គណភូតាវ បច្ចន្តិ. តិរច្ឆានយោនិយំ ឯកស្មិំ វម្មិកេ ឧបសិកានំ បមាណំ វា បរិច្ឆេទោ វា នត្ថិ, តថា ឯកេកពិលាទីសុបិ កិបិល្លិកាទីនំ. តិរច្ឆានយោនិយម្បិ គណវាសោវ. បេតនគរានិ ច គាវុតិកានិ អឌ្ឍយោជនិកានិបិ បេតភរិតានិ ហោន្តិ. ឯវំ បេត្តិវិសយេបិ គណវាសោវ. អសុរភវនំ ទសយោជនសហស្សំ កណ្ណេ បក្ខិត្តសូចិយា កណ្ណពិលំ វិយ ហោតិ. ឥតិ អសុរកាយេបិ គណវាសោវ. មនុស្សលោកេ សាវត្ថិយំ សត្តបណ្ណាស កុលសតសហស្សានិ, រាជគហេ អន្តោ ច ពហិ ច អដ្ឋារស មនុស្សកោដិយោ វសិំសុ. ឯវំ អញ្ញេសុបិ ឋានេសូតិ មនុស្សលោកេបិ គណវាសោវ. ភុម្មទេវតា អាទិំ កត្វា ទេវលោកព្រហ្មលោកេសុបិ គណវាសោវ. ឯកេកស្ស ហិ ទេវបុត្តស្ស អឌ្ឍតិយា នាដកកោដិយោ ហោន្តិ, នវបិ កោដិយោ ហោន្តិ, ឯកដ្ឋានេ ទសសហស្សាបិ ព្រហ្មានោ វសន្តិ.

តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា សតសហស្សកប្បាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ គណវាសវិទ្ធំសនត្ថំ ទស បារមិយោ បូរិតា, ឥមេ ច ភិក្ខូ ឥតោ បដ្ឋាយេវ គណំ ពន្ធិត្វា គណាភិរតា ជាតា អននុច្ឆវិកំ ករោន្តី’’តិ. សោ ធម្មសំវេគំ ឧប្បាទេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ ‘ឯកដ្ឋានេ ទ្វីហិ ភិក្ខូហិ ន វសិតព្ព’ន្តិ សក្កា ភវេយ្យ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតុំ, សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេយ្យំ, ន ខោ បនេតំ សក្កា. ហន្ទាហំ មហាសុញ្ញតាបដិបត្តិំ នាម សុត្តន្តំ ទេសេមិ, យំ សិក្ខាកាមានំ កុលបុត្តានំ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិ វិយ នគរទ្វារេ និក្ខិត្តសព្ពកាយិកអាទាសោ វិយ ច ភវិស្សតិ. តតោ យថា នាមេកស្មិំ អាទាសេ ខត្តិយាទយោ អត្តនោ វជ្ជំ ទិស្វា តំ បហាយ អនវជ្ជា ហោន្តិ, ឯវមេវំ មយិ បរិនិព្ពុតេបិ បញ្ចវស្សសហស្សានិ ឥមំ សុត្តំ អាវជ្ជិត្វា គណំ វិនោទេត្វា ឯកីភាវាភិរតា កុលបុត្តា វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ ករិស្សន្តី’’តិ. ភគវតោ ច មនោរថំ បូរេន្តា វិយ ឥមំ សុត្តំ អាវជ្ជិត្វា គណំ វិនោទេត្វា វដ្ដទុក្ខំ ខេបេត្វា បរិនិព្ពុតា កុលបុត្តា គណនបថំ វីតិវត្តា. វាលិកបិដ្ឋិវិហារេបិ ហិ អាភិធម្មិកអភយត្ថេរោ នាម វស្សូបនាយិកសមយេ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឥមំ សុត្តំ សញ្ឈាយិត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯវំ ការេតិ, មយំ កិំ ករោមា’’តិ អាហ. តេ សព្ពេបិ អន្តោវស្សេ គណំ វិនោទេត្វា ឯកីភាវាភិរតា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. គណភេទនំ នាម ឥទំ សុត្តន្តិ.

១៨៦. ឃដាយាតិ ឯវំនាមកស្ស សក្កស្ស. វិហារេតិ អយម្បិ វិហារោ និគ្រោធារាមស្សេវ ឯកទេសេ កាឡខេមកស្ស វិហារោ វិយ កតោតិ វេទិតព្ពោ. ចីវរកម្មន្តិ ជិណ្ណមលិនានំ អគ្គឡដ្ឋានុប្បាទនធោវនាទីហិ កតបរិភណ្ឌម្បិ, ចីវរត្ថាយ ឧប្បន្នវត្ថានំ វិចារណសិព្ពនាទីហិ អកតំ សំវិធានម្បិ វដ្ដតិ, ឥធ បន អកតំ សំវិធានំ អធិប្បេតំ. មនុស្សា ហិ អានន្ទត្ថេរស្ស ចីវរសាដកេ អទំសុ. តស្មា ថេរោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ គហេត្វា តត្ថ ចីវរកម្មំ អកាសិ. តេបិ ភិក្ខូ បាតោវ សូចិបាសកស្ស បញ្ញាយនកាលតោ បដ្ឋាយ និសិន្នា អបញ្ញាយនកាលេ ឧដ្ឋហន្តិ. សូចិកម្មេ និដ្ឋិតេយេវ សេនាសនានិ សំវិទហិស្សាមាតិ ន សំវិទហិំសុ. ចីវរការសមយោ នោតិ ថេរោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អទ្ធា ឯតេហិ ភិក្ខូហិ ន បដិសាមិតានិ សេនាសនានិ, ភគវតា ច ទិដ្ឋានិ ភវិស្សន្តិ. ឥតិ អនត្តមនោ សត្ថា សុដ្ឋុ និគ្គហេតុកាមោ, ឥមេសំ ភិក្ខូនំ ឧបត្ថម្ភោ ភវិស្សាមី’’តិ; តស្មា ឯវមាហ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – ‘‘ន, ភន្តេ, ឥមេ ភិក្ខូ កម្មារាមា ឯវ, ចីវរកិច្ចវសេន បន ឯវំ វសន្តី’’តិ.

ន ខោ, អានន្ទាតិ, អានន្ទ, កម្មសមយោ វា ហោតុ អកម្មសមយោ វា, ចីវរការសមយោ វា ហោតុ អចីវរការសមយោ វា, អថ ខោ សង្គណិការាមោ ភិក្ខុ ន សោភតិយេវ. មា ត្វំ អនុបត្ថម្ភដ្ឋានេ ឧបត្ថម្ភោ អហោសីតិ. តត្ថ សង្គណិកាតិ សកបរិសសមោធានំ. គណោតិ នានាជនសមោធានំ. ឥតិ សង្គណិការាមោ វា ហោតុ គណារាមោ វា, សព្ពថាបិ គណពាហុល្លាភិរតោ គណពន្ធនពទ្ធោ ភិក្ខុ ន សោភតិ. បច្ឆាភត្តេ បន ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា សុធោតហត្ថបាទោ មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឯការាមតមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ពុទ្ធសាសនេ សោភតិ. នេក្ខម្មសុខន្តិ កាមតោ និក្ខន្តស្ស សុខំ. បវិវេកសុខម្បិ កាមបវិវេកសុខមេវ. រាគាទីនំ បន វូបសមត្ថាយ សំវត្តតីតិ ឧបសមសុខំ. មគ្គសម្ពោធត្ថាយ សំវត្តតីតិ សម្ពោធិសុខំ. និកាមលាភីតិ កាមលាភី ឥច្ឆិតលាភី. អកិច្ឆលាភីតិ អទុក្ខលាភី. អកសិរលាភីតិ វិបុលលាភី.

សាមាយិកន្តិ អប្បិតប្បិតសមយេ កិលេសេហិ វិមុត្តំ. កន្តន្តិ មនាបំ. ចេតោវិមុត្តិន្តិ រូបារូបាវចរចិត្តវិមុត្តិំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ចត្តារិ ច ឈានានិ ចតស្សោ ច អរូបសមាបត្តិយោ, អយំ សាមាយិកោ វិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២១៣). អសាមាយិកន្តិ ន សមយវសេន កិលេសេហិ វិមុត្តំ, អថ ខោ អច្ចន្តវិមុត្តំ លោកុត្តរំ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ចត្តារោ ច អរិយមគ្គា ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ, អយំ អសាមាយិកោ វិមោក្ខោ’’តិ. អកុប្បន្តិ កិលេសេហិ អកោបេតព្ពំ.

ឯត្តាវតា កិំ កថិតំ ហោតិ? សង្គណិការាមោ ភិក្ខុ គណពន្ធនពទ្ធោ នេវ លោកិយគុណំ, ន ច លោកុត្តរគុណំ និព្ពត្តេតុំ សក្កោតិ, គណំ វិនោទេត្វា បន ឯកាភិរតោ សក្កោតិ. តថា ហិ វិបស្សី ពោធិសត្តោ ចតុរាសីតិយា បព្ពជិតសហស្សេហិ បរិវុតោ សត្ត វស្សានិ វិចរន្តោ សព្ពញ្ញុគុណំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ, គណំ វិនោទេត្វា សត្តទិវសេ ឯកីភាវាភិរតោ ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ សព្ពញ្ញុគុណំ និព្ពត្តេសិ. អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ បញ្ចវគ្គិយេហិ សទ្ធិំ ឆព្ពស្សានិ វិចរន្តោ សព្ពញ្ញុគុណំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ, តេសុ បក្កន្តេសុ ឯកីភាវាភិរតោ ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ សព្ពញ្ញុគុណំ និព្ពត្តេសិ.

ឯវំ សង្គណិការាមស្ស គុណាធិគមាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទោសុប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ នាហំ អានន្ទាតិអាទិមាហ. តត្ថ រូបន្តិ សរីរំ. យត្ថ រត្តស្សាតិ យស្មិំ រូបេ រាគវសេន រត្តស្ស. ន ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ យស្មិំ រូបេ រត្តស្ស ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តំ រូបំ ន សមនុបស្សាមិ, អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ ទសពលសាវកត្តុបគមនសង្ខាតេន អញ្ញថាភាវេន សញ្ចយស្ស វិយ, ឧបាលិគហបតិនោ អញ្ញថាភាវេន នាដបុត្តស្ស វិយ, បិយជាតិកសុត្តេ សេដ្ឋិអាទីនំ វិយ ច ឧប្បជ្ជន្តិយេវ.

១៨៧. អយំ ខោ បនានន្ទាតិ កោ អនុសន្ធិ? សចេ ហិ កោចិ ទុព្ពុទ្ធី នវបព្ពជិតោ វទេយ្យ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ខេត្តំ បវិដ្ឋា គាវិយោ វិយ អម្ហេយេវ គណតោ នីហរតិ, ឯកីភាវេ និយោជេតិ, សយំ បន រាជរាជមហាមត្តាទីហិ បរិវុតោ វិហរតី’’តិ, តស្ស វចនោកាសុបច្ឆេទនត្ថំ – ‘‘ចក្កវាឡបរិយន្តាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសិន្នោបិ តថាគតោ ឯកកោវា’’តិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបាទីនំ សង្ខនិមិត្តានំ. អជ្ឈត្តន្តិ វិសយជ្ឈត្តំ. សុញ្ញតន្តិ សុញ្ញតផលសមាបត្តិំ. តត្រ ចេតិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មំ, តំ ចេតិ វុត្តំ ហោតិ. បុន តត្រាតិ តស្មិំ បរិសមជ្ឈេ ឋិតោ. វិវេកនិន្នេនាតិ និព្ពាននិន្នេន. ព្យន្តីភូតេនាតិ អាសវដ្ឋានីយធម្មេហិ វិគតន្តេន និស្សដេន វិសំយុត្តេន. ឧយ្យោជនិកបដិសំយុត្តន្តិ គច្ឆថ តុម្ហេតិ ឯវំ ឧយ្យោជនិកេន វចនេន បដិសំយុត្តំ.

កាយ បន វេលាយ ភគវា ឯវំ កថេតិ? បច្ឆាភត្តកិច្ចវេលាយ, វា បុរិមយាមកិច្ចវេលាយ វា. ភគវា ហិ បច្ឆាភត្តេ គន្ធកុដិយំ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា វុដ្ឋាយ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទតិ. តស្មិំ សមយេ ធម្មស្សវនត្ថាយ បរិសា សន្និបតន្តិ. អថ ភគវា កាលំ វិទិត្វា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ពុទ្ធាសនវរគតោ ធម្មំ ទេសេត្វា ភេសជ្ជតេលបាកំ គណ្ហន្តោ វិយ កាលំ អនតិក្កមិត្វា វិវេកនិន្នេន ចិត្តេន បរិសំ ឧយ្យោជេតិ. បុរិមយាមេបិ ‘‘អភិក្កន្តា ខោ វាសេដ្ឋា រត្តិ, យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញថា’’តិ (ទី. និ. ៣.២៩៩) ឯវំ ឧយ្យោជេតិ. ពុទ្ធានញ្ហិ ពោធិបត្តិតោ បដ្ឋាយ ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិបិ និព្ពាននិន្នានេវ. តស្មាតិហានន្ទាតិ យស្មា សុញ្ញតាវិហារោ សន្តោ បណីតោ, តស្មា.

១៨៨. អជ្ឈត្តមេវាតិ គោចរជ្ឈត្តមេវ. អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតន្តិ ឥធ និយកជ្ឈត្តំ, អត្តនោ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ និស្សិតន្តិ អត្ថោ. សម្បជានោ ហោតីតិ កម្មដ្ឋានស្ស អសម្បជ្ជនភាវជាននេន សម្បជានោ. ពហិទ្ធាតិ បរស្ស បញ្ចសុ ខន្ធេសុ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធាតិ កាលេន អជ្ឈត្តំ កាលេន ពហិទ្ធា. អានេញ្ជន្តិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ភវិស្សាមាតិ អានេញ្ជំ អរូបសមាបត្តិំ មនសិ ករោតិ.

តស្មិំយេវ បុរិមស្មិន្តិ បាទកជ្ឈានំ សន្ធាយ វុត្តំ. អបគុណបាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតស្ស ហិ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ តត្ថ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ‘‘បរស្ស សន្តានេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ ពហិទ្ធា មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ – ‘‘កាលេន អត្តនោ សន្តានេ, កាលេន បរស្ស សន្តានេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតុកាមោ ‘‘អរូបសមាបត្តិយំ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. ឥទានិ – ‘‘ន មេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ វិស្សដ្ឋវីរិយេន ឧបដ្ឋាកាទីនំ បច្ឆតោ ន ចរិតព្ពំ, បាទកជ្ឈានមេវ បន សាធុកំ បុនប្បុនំ មនសិកាតព្ពំ. ឯវមស្ស រុក្ខេ ឆិន្ទតោ ផរសុម្ហិ អវហន្តេ បុន និសិតំ ការេត្វា ឆិន្ទន្តស្ស ឆិជ្ជេសុ ផរសុ វិយ កម្មដ្ឋានេ មនសិការោ វហតី’’តិ ទស្សេតុំ តស្មិំយេវាតិអាទិមាហ. ឥទានិស្ស ឯវំ បដិបន្នស្ស យំ យំ មនសិ ករោតិ, តត្ថ តត្ថ មនសិការោ សម្បជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ បក្ខន្ទតីតិ អាហ.

១៨៩. ឥមិនា វិហារេនាតិ ឥមិនា សមថវិបស្សនាវិហារេន. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោតិ ឥតិ ចង្កមន្តោបិ តស្មិំ កម្មដ្ឋានេ សម្បជ្ជមានេ ‘‘សម្បជ្ជតិ មេ កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ ជាននេន សម្បជានោ ហោតិ. សយតីតិ និបជ្ជតិ. ឯត្ថ កញ្ចិ កាលំ ចង្កមិត្វា – ‘‘ឥទានិ ឯត្តកំ កាលំ ចង្កមិតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ ញត្វា ឥរិយាបថំ អហាបេត្វា ឋាតព្ពំ. ឯស នយោ សព្ពវារេសុ. ន កថេស្សាមីតិ, ឥតិហ តត្ថាតិ ឯវំ ន កថេស្សាមីតិ ជាននេន តត្ថ សម្បជានការី ហោតិ.

បុន ទុតិយវារេ ឯវរូបិំ កថំ កថេស្សាមីតិ ជាននេន សម្បជានការី ហោតិ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សមថវិបស្សនា តរុណាវ, តាសំ អនុរក្ខណត្ថំ –

‘‘អាវាសោ គោចរោ ភស្សំ, បុគ្គលោ អថ ភោជនំ;

ឧតុ ឥរិយាបថោ ចេវ, សប្បាយោ សេវិតព្ពកោ’’តិ.

សត្ត សប្បាយានិ ឥច្ឆិតព្ពានិ. តេសំ ទស្សនត្ថមិទំ វុត្តំ. វិតក្កវារេសុ អវិតក្កនស្ស ច វិតក្កនស្ស ច ជាននេន សម្បជានតា វេទិតព្ពា.

១៩០. ឥតិ វិតក្កបហានេន ទ្វេ មគ្គេ កថេត្វា ឥទានិ តតិយមគ្គស្ស វិបស្សនំ អាចិក្ខន្តោ បញ្ច ខោ ឥមេ, អានន្ទ, កាមគុណាតិអាទិមាហ. អាយតនេតិ តេសុយេវ កាមគុណេសុ កិស្មិញ្ចិទេវ កិលេសុប្បត្តិការណេ. សមុទាចារោតិ សមុទាចរណតោ អប្បហីនកិលេសោ. ឯវំ សន្តន្តិ ឯវំ វិជ្ជមានមេវ. សម្បជានោតិ កម្មដ្ឋានស្ស អសម្បត្តិជាននេន សម្បជានោ. ទុតិយវារេ ឯវំ សន្តមេតន្តិ ឯវំ សន្តេ ឯតំ. សម្បជានោតិ កម្មដ្ឋានសម្បត្តិជាននេន សម្បជានោ. អយញ្ហិ ‘‘បហីនោ នុ ខោ មេ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគោ នោ’’តិ បច្ចវេក្ខមានោ អបហីនភាវំ ញត្វា វីរិយំ បគ្គហេត្វា តំ អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាដេតិ, តតោ មគ្គានន្តរំ ផលំ, ផលតោ វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខមានោ បហីនភាវំ ជានាតិ, តស្ស ជាននេន ‘‘សម្បជានោ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

១៩១. ឥទានិ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនំ អាចិក្ខន្តោ បញ្ច ខោ ឥមេ, អានន្ទ, ឧបាទានក្ខន្ធាតិអាទិមាហ. តត្ថ សោ បហីយតីតិ រូបេ អស្មីតិ មានោ អស្មីតិ ឆន្ទោ អស្មីតិ អនុសយោ បហីយតិ. តថា វេទនាទីសុ សម្បជានតា វុត្តនាយេនេវ វេទិតព្ពា.

ឥមេ ខោ តេ, អានន្ទ, ធម្មាតិ ហេដ្ឋា កថិតេ សមថវិបស្សនាមគ្គផលធម្មេ សន្ធាយាហ. កុសលាយតិកាតិ កុសលតោ អាគតា. កុសលា ហិ កុសលាបិ ហោន្តិ កុសលាយតិកាបិ, សេយ្យថិទំ, បឋមជ្ឈានំ កុសលំ, ទុតិយជ្ឈានំ កុសលញ្ចេវ កុសលាយតិកញ្ច…បេ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ កុសលំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ កុសលញ្ចេវ កុសលាយតិកញ្ច, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ កុសលំ, សោតាបត្តិមគ្គោ កុសលោ ចេវ កុសលាយតិកោ ច…បេ… អនាគាមិមគ្គោ កុសលោ, អរហត្តមគ្គោ កុសលោ ចេវ កុសលាយតិកោ ច. តថា បឋមជ្ឈានំ កុសលំ, តំសម្បយុត្តកា ធម្មា កុសលា ចេវ កុសលាយតិកា ច…បេ… អរហត្តមគ្គោ កុសលោ, តំសម្បយុត្តកា ធម្មា កុសលា ចេវ កុសលាយតិកា ច.

អរិយាតិ និក្កិលេសា វិសុទ្ធា. លោកុត្តរាតិ លោកេ ឧត្តរា វិសិដ្ឋា. អនវក្កន្តា បាបិមតាតិ បាបិមន្តេន មារេន អនោក្កន្តា. វិបស្សនាបាទកា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស ហិ ភិក្ខុនោ ចិត្តំ មារោ ន បស្សតិ, ‘‘ឥទំ នាម អារម្មណំ និស្សាយ សំវត្តតី’’តិ ជាតិតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា ‘‘អនវក្កន្តា’’តិ វុត្តំ.

តំ កិំ មញ្ញសីតិ ឥទំ កស្មា អាហ? គណេបិ ឯកោ អានិសំសោ អត្ថិ, តំ ទស្សេតុំ ឥទមាហ. អនុពន្ធិតុន្តិ អនុគច្ឆិតុំ បរិចរិតុំ.

ន ខោ, អានន្ទាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ភគវតា – ‘‘សុតាវុធោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧) ពហុស្សុតោ បញ្ចាវុធសម្បន្នោ យោធោ វិយ កតោ. យស្មា បន សោ សុតបរិយត្តិំ ឧគ្គហេត្វាបិ តទនុច្ឆវិកំ អនុលោមបដិបទំ ន បដិបជ្ជតិ, ន តស្ស តំ អាវុធំ ហោតិ. យោ បដិបជ្ជតិ, តស្សេវ ហោតិ. តស្មា ឯតទត្ថំ អនុពន្ធិតុំ នារហតីតិ ទស្សេន្តោ ន ខោ, អានន្ទាតិ អាហ.

ឥទានិ យទត្ថំ អនុពន្ធិតព្ពោ, តំ ទស្សេតុំ យា ច ខោតិអាទិមាហ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តីសុ ឋានេសុ ទស កថាវត្ថូនិ អាគតានិ. ‘‘ឥតិ ឯវរូបំ កថំ កថេស្សាមី’’តិ សប្បាយាសប្បាយវសេន អាគតានិ, ‘‘យទិទំ សុត្តំ គេយ្យ’’ន្តិ ឯត្ថ សុតបរិយត្តិវសេន អាគតានិ, ឥមស្មិំ ឋានេ បរិបូរណវសេន អាគតានិ. តស្មា ឥមស្មិំ សុត្តេ ទស កថាវត្ថូនិ កថេន្តេន ឥមស្មិំ ឋានេ ឋត្វា កថេតព្ពានិ.

ឥទានិ យស្មា ឯកច្ចស្ស ឯកកស្ស វិហរតោបិ អត្ថោ ន សម្បជ្ជតិ, តស្មា តំ សន្ធាយ ឯកីភាវេ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ ឯវំ សន្តេ ខោ, អានន្ទាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ ឯកីភាវេ សន្តេ.

១៩៣. សត្ថាតិ ពាហិរកោ តិត្ថករសត្ថា. អន្វាវត្តន្តីតិ អនុអាវត្តន្តិ ឧបសង្កមន្តិ. មុច្ឆំ កាមយតីតិ មុច្ឆនតណ្ហំ បត្ថេតិ, បវត្តេតីតិ អត្ថោ. អាចរិយូបទ្ទវេនាតិ អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នេន កិលេសូបទ្ទវេន អាចរិយស្សុបទ្ទវោ. សេសុបទ្ទវេសុបិ ឯសេវ នយោ. អវធិំសុ នន្តិ មារយិំសុ នំ. ឯតេន ហិ គុណមរណំ កថិតំ.

វិនិបាតាយាតិ សុដ្ឋុ និបតនាយ. កស្មា បន ព្រហ្មចារុបទ្ទវោវ – ‘‘ទុក្ខវិបាកតរោ ច កដុកវិបាកតរោ ច វិនិបាតាយ ច សំវត្តតី’’តិ វុត្តោតិ. ពាហិរបព្ពជ្ជា ហិ អប្បលាភា, តត្ថ មហន្តោ និព្ពត្តេតព្ពគុណោ នត្ថិ, អដ្ឋសមាបត្តិបញ្ចាភិញ្ញាមត្តកមេវ ហោតិ. ឥតិ យថា គទ្រភបិដ្ឋិតោ បតិតស្ស មហន្តំ ទុក្ខំ ន ហោតិ, សរីរស្ស បំសុមក្ខនមត្តមេវ ហោតិ, ឯវំ ពាហិរសមយេ លោកិយគុណមត្តតោវ បរិហាយតិ, តេន បុរិមំ ឧបទ្ទវទ្វយំ ន ឯវំ វុត្តំ. សាសនេ បន បព្ពជ្ជា មហាលាភា, តត្ថ ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ផលានិ និព្ពានន្តិ មហន្តា អធិគន្តព្ពគុណា. ឥតិ យថា ឧភតោ សុជាតោ ខត្តិយកុមារោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ អនុសញ្ចរន្តោ ហត្ថិក្ខន្ធតោ បតិតោ មហាទុក្ខំ និគច្ឆតិ, ឯវំ សាសនតោ បរិហាយមានោ នវហិ លោកុត្តរគុណេហិ បរិហាយតិ. តេនាយំ ព្រហ្មចារុបទ្ទវោ ឯវំ វុត្តោ.

១៩៦. តស្មាតិ យស្មា សេសុបទ្ទវេហិ ព្រហ្មចារុបទ្ទវោ ទុក្ខវិបាកតរោ, យស្មា វា សបត្តបដិបត្តិំ វីតិក្កមន្តោ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតិ, មិត្តបដិបត្តិ ហិតាយ, តស្មា. ឯវំ ឧបរិមេនបិ ហេដ្ឋិមេនបិ អត្ថេន យោជេតព្ពំ. មិត្តវតាយាតិ មិត្តបដិបត្តិយា. សបត្តវតាយាតិ វេរបដិបត្តិយា.

វោក្កម្ម ច សត្ថុសាសនាតិ ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តម្បិ ហិ សញ្ចិច្ច វីតិក្កមន្តោ វោក្កម្ម វត្តតិ នាម. តទេវ អវីតិក្កមន្តោ ន វោក្កម្ម វត្តតិ នាម.

ន វោ អហំ, អានន្ទ, តថា បរក្កមិស្សាមីតិ អហំ តុម្ហេសុ តថា ន បដិបជ្ជិស្សាមិ. អាមកេតិ អបក្កេ. អាមកមត្តេតិ អាមកេ នាតិសុក្ខេ ភាជនេ. កុម្ភការោ ហិ អាមកំ នាតិសុក្ខំ អបក្កំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ សណ្ហិកំ គណ្ហាតិ ‘‘មា ភិជ្ជតូ’’តិ. ឥតិ យថា កុម្ភការោ តត្ថ បដិបជ្ជតិ, នាហំ តុម្ហេសុ តថា បដិបជ្ជិស្សាមិ. និគ្គយ្ហ និគ្គយ្ហាតិ សកិំ ឱវទិត្វា តុណ្ហី ន ភវិស្សាមិ, និគ្គណ្ហិត្វា និគ្គណ្ហិត្វា បុនប្បុនំ ឱវទិស្សាមិ អនុសាសិស្សាមិ. បវយ្ហ បវយ្ហាតិ ទោសេ បវាហេត្វា បវាហេត្វា. យថា បក្កភាជនេសុ កុម្ភការោ ភិន្នឆិន្នជជ្ជរានិ បវាហេត្វា ឯកតោ កត្វា សុបក្កានេវ អាកោដេត្វា អាកោដេត្វា គណ្ហាតិ, ឯវមេវ អហម្បិ បវាហេត្វា បវាហេត្វា បុនប្បុនំ ឱវទិស្សាមិ អនុសាសិស្សាមិ. យោ សារោ សោ ឋស្សតីតិ ឯវំ វោ មយា ឱវទិយមានានំ យោ មគ្គផលសារោ, សោ ឋស្សតិ. អបិច លោកិយគុណាបិ ឥធ សារោត្វេវ អធិប្បេតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.